Ádebiyat 9-kl

Qalqanlarıń bolar seniń, Qaraqalpaqstanım meniń. Esabı joq sansız baylıq,Seniń jerlerińnen óner.

Qayta islewdi qolǵa alsaq,

Jaqsı kúndi kózler kórer. Dúnya júzi bazarları, Saǵan doslıq qolın berer.Ana xalıq hár qádemnen,Joqlıq emes, altın terer.

Tańir súygen xalqım meniń, Qaraqalpaqstanım meniń.

Ózbek xalqı óz bawırıń,Qırǵızlarıń xanalasıń.

Qazaq, túrkmen, sennen nusqa,Qoyqozısı qoralasıń.

Awızbirlik úlken dáwlet, Hár úyde bar aralasıń. Tájik, azar qol berisken,

Tamırı bir saǵalasıń. Reńli bostanım meniń, Qaraqalpaqstanım meniń. Ǵárezsizlik zaman kelip, Qurıldı kóp oqıw jaylar. Kompyuter hám internetler, San mıń ilim giltin jaylar.

Búgingi kún jas bala hám,

Kompyuterde oyın oynar.

Bilmeytuǵın nársesi joq, Dúnya tanıp júzi jaynar. Baxıtlı mákanım meniń, Qaraqalpaqstanım meniń. Júz mıń qırlı xalıqsań óziń, Nurıńnan kóz qamasadı.

Miywası mol baǵsań óziń,Sabırlılıq jarasadı.

Insanlıqtıń órisiseń, Jaqsı niyet ulasadı.

231

Seniń baxıtlı erteńińe,

Prezidentiń jol ashadı.

Máńgi jasa elim meniń,

Qaraqalpaqstanım meniń.

ANA TILIM

Ana tilim — qálbiń nurǵa saqıydım,Mıń jırlasam, túwesilmes táriypiń, Sen jetkerdiń áyyem ásir bitigin, Anam Tumaristiń mártlik tariyxın.

Sen arqalı ótmishimiz nur shashar, Baba miyras arzıw-úmit gúl ashar, Jazıp atır jańa ásir tariyxın,

Sen arqalı bilim alıp bul jaslar.

Ana tilim basımdaǵı gúl tajım,Sen arqalı elim jayar qulashın,

Sen bar bolsań ótmishim hám búginim, Keleshegim sóndirmeydi quyashın.

Sen bar bolsań, qaraqalpaq bar bolar,Ala moynaq duwtardaǵı tar bolar, Sen bar bolsań hawazımız máńgilik, Hár perzentiń qatardaǵı nar bolar.

Máńgi aman bol tillerimniń zibanı,Seni ardaqlar ǵárezsizlik zamanı, Qaraqalpaqtıń tastı kesken sózi bol,Ana-jurttıń nurǵa tolsın jamalı.

Soraw hám tapsırmalar

1.N. Tóreshovaniń ómiri hám dóretiwshiligi haqqında nelerdi bilesiz?

2.N. Tóreshovanıń qanday dástan hám qıssaların bilesiz?

3.Shayıra «Qaraqalpaqstanım meniń» qosıǵında tuwılǵan eldi qalayınsha tá-riypleydi?

4.Basımdaǵı altın tajım,

Kewlimniń qalasısań,

232

Tumlı-tusqa shashıraǵan, Beyishim, bostanım meniń.Qaraqalpaqstanım meniń.

degen qatarlar arqalı shayıra ne demekshi?

5.Muǵallimniń járdeminde qosıqtı kórkemlep oqıp yadlap alıń.

6.Shayıra óz ana tiline bolǵan súyispenshiligin qalay sáwlelendirgen?

7.Qosıqtı tásirli etip oqıń hám yadlap alıń.

BAXTIYAR GENJEMURATOV (1959)

Ómiri hám dóretiwshiligi. B. Genjemuratov1959-jılı 11mayda Taxtakópir rayonında tuwılǵan. 1976-jılı orta mektepti tamamlap, rayonlıq gazetada isleydi. 1978 — 80jılları áskeriy xızmette boladı. Ol 1980-jılı Nókis mámleketlik universitetiniń filologiya fakultetine oqıwǵa kiredi hám

«Nókis universiteti» gazetasınıń juwaplı xatkeri bolıp isleydi. 1985-jılı universitetti pitkerip, 1993-jılǵa shekem «Ámiwdárya» jurnalında ádebiy sın hám mádeniyat boliminiń baslıǵı, juwaplı xatkeri, Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamında poeziya boyınsha másláhátshi, baslıqtıń orınbasarı,juwaplı xatker lawazımlarında isleydi.

1993-jılları Berdaq atındaǵı qaraqalpaq mámleketlik universitetiniń aspiranturasında oqıydı hám 1996-jılı «Ájiniyaz lirikasınıń poetikası» degen temada kandidatlıq dissertaciyasın qorǵaydı.

B. Genjemuratov 1996 — 2006-jıllar aralıǵında filologiya fakultetinde oqıtıwshı, kafedra baslıǵı, jurnalistika bóliminiń baslıǵı, Berdaq atındaǵı milliy muzeyinde tariyx hám arxeologiya bóliminiń baslıǵı lawazımlarında isleydı. 2006-jıldan kafedra docenti bolıp islep atır.

B. Genjemuratov «Áptaptıń ómiri» (1987), «Saratan» (1990), «Oq qadalǵan ay» (1997), bir tomlıq «Saylandı shıgarmaları» (2012) qosıqlar hám poemalar toplamları qaraqalpaq tilinde, «Ukuzdaryo bitiklari» (2006) qosıqlar hám poemalar toplamı ózbek tilinde baspadan shıqtı. Shayırdıń «Mode xan sózi yaki Chin jipegindegi bitik», «Qar Aq Alp Aq» poemaları ózbek tilinde, «Ukuzdaryo bitiklari» (2006) atamada óz aldına kitap bolıp qaytadan basıldı. Onıń bir dúrkin qosıqları «Túrk sheriyatı antalogiyası» (Ankara, 2006) hám «XX asr o‘zbek sheriyati

233

antalogiya» sına (Tashkent, 2007) kirgizilgen. Shayır Batıs hám Shıǵıs klassikleriniń qosıqların qaraqalpaq tiline awdarıp, «Lirika» degen at penen 1992-jılı baspadan shıǵardı.

Shayırdıń bir qatar qosıqları qazaq, rus hám francuz tillerinde járiyalanǵan. Ol belgili tariyxshılar A. Yu. Yakubovskiy hám B. D. Grekovtıń «Altın Orda hám onıń qulawı» degen kólemli fundamental miynetin qaraqalpaq tiline awdardı. B. Genjemuratovtıń «Ájiniyaz lirikasınıń poetikası» (1997) degen monografiyası baspadan shıqtı.

Ol Qaraqalpaqstan Jaslar awqamı sıylıǵınıń (1991 hám Ózbekstan Jazıwshılar awqamı sıylıǵınıń (2001) laureatı. 2006-jılı «Shuhrat» medalı menen, eń jaqsı qosıqları ushın Xorezm Mamun akademiyası, Ózbekstan Jazıwshılar awqamı hám Xorezm wálayatı hákimligi tárepinen sıylıqlandı. B. Genjemuratov 2007-jılı Qazaqstan qalasınıń Aqtaw qalasında ótkerilgen shayırlar tańlawınıń laureatı boldı. 2017-jılı «Ózbekstan Respublikasına miyneti sińgen mádeniyat xızmetkeri» ataǵına miyasar boldı.

QARÍZÍM KÓP

Ustaz Ibrayım Yusupov jerlengen kúni jazılǵan qosıq yamasa dostımQuwanıshbay Orazımbetov penen sırlasıw

Bir alladan biyjuwap jaqsı qosıq jazılmaydı, Demi tawsılmaǵansha bendege jay qazılmaydı, Júrekten jaqsı qosıq jan menen birge shıǵadı,Ol-tánge jandı jetelegen

Táńrimnıń sazındaydı...

Baxtiyarda qosıq joq. Qaraqalpaqtan jır ketti, «Tirilerden» túńilip, bul dúnyadan tiri ketti. Endi ǵana er jetken, poeziya jetim qaldı, Shayırlardı jılatıp Ullı Ibrayım Pirim ketti...

Wah!... Jorajan, qáyteyin, júregim muzlap atır,Álle nárse sızlatıp hám tilkimlep duzlap atır, Ózim ǵana ańlaytuǵın, ózim ǵana túsingen, Asqar tawın joǵaltqan bir álem bozlap atır...

Sum ájel, bul qara jer jaqsılarǵa toymadı bir,

Adamlar shorsha kóksin oyǵanın qoymadı bir,

234

Júreklerdiń tórlerinen orın alǵan adamlar, Áy,

Jaratqan! Keń dúnyaǵa sıymadı bir?!...

Men búgin bul shorshada bir káramat — Sezim kórdim,Aǵamnıń jer jayında Haqıyqattıń kózin kórdim,

Arshı Álem Aǵlasına Perishteler alıp ushtı, Piyrimdi qushaǵına qolım menen ózim berdim...

Bul dúnyaǵa, jorajan, aytatuǵın arızım kóp,

Ózim bilgen hám bilmegen ótewim shárt parızım kóp.Pútkil ómirim dawamında jelkemde qılısh turar,

Ullı Ibrayım shayırǵa jaqsı qosıq qarızım kóp.

SHÍǴÍSTA OYANBAQTA DÁW UǴLAN— TURAN

Gúbelek, pal hárre búlbúl bolmasa, Shólistanǵa megzer Gúl araları, Quyash, ay, juldızdıń nurı tolmasa,Zimistanǵa megzer kún araları...

Ańız bar: «Aspandı kóterip turǵan, Batısta Atlanttıń beli taladı».

Shıǵısta oyanbaqta dáw uǵlan— Turan,Ol pálektiń júgin iynine aladı...

Awa, oyanbaqta ǵápletten Turan, Ol Atlant táshwishin ózine aladı. Oǵan mádet bolar duwalar qılǵan,Xorezmniń palwan minaraları.

Soraw hám tapsırmalar

1.B. Genjemuratovtıń qanday poeziyalıq toplamları basılıp shıqtı?

2.Shayır poeziyasınıń ózgesheligin aytıp beriń.

3.Shayır «Qarızım kóp» qosıǵında «Endi ǵana erjetken poeziya jetim qaldı»dep ne ushın jırlaydı?

4.Shayır ózine qanday wazıypa júkleydi?

5.«Shıǵısta oyanbaqta dáw uǵlan — Turan» qosıǵın kórkemlep oqıń.

6.Shayırdıń qaysı shıǵarmaları basqa xalıqlar tiline awdarıldı?

7.Qanday ilimiy miyneti bar?

8.B. Genjemuratov qaysı shıǵarmalardı qaraqalpaq tiline awdarǵan?

235

DÚNYA ÁDEBIYATÍNAN

«Zulımlıq hám muhabbat» (1784), tariyxıy temada jazǵan «Don Karlos» (1787), «Vallenshteyin» (1799) romantikalıq tragediyaları, «Mariya Styuart» (1800), «Orlean qızı» (1802) hám de «Vilgelm Tell» (1804) sıyaqlı shıǵarmaların jaratıp, jáhán dramaturgiyası ǵáziynesin bayıttı.

Fridrix Shiller 1759-jılı Vyurtemberg gercoklıǵında áskeriy shıpaker shańaraǵında tuwıladı. Ol oficerdiń balası bolǵanı ushın Vyurtemberg gercogı Karl Evgeniy shólkemlestirgen áskeriy akademiyaǵa oqıwǵa kiredi. Bolajaq shayır akademiyada oqıp júrgen jıllarınan baslap nemec sharayatınıń qarańǵı tárepleri menen soqlıǵısadı. Ózin aǵartıwshı alım dep kórsetiwge urınǵan Karl Evgeniy haqıyqatında zalım adam edi. Ol akademiyada qattı qollıq siyasatın ornatıp, hámmeni, atap aytqanda studentlerdi ǵárezlilik, baǵınıshlılıq ruwxında tárbiyalawǵa háreket qılar edi. Karl Evgeniy nemec ádebiyatına jek kóriwshilik penen qarar edi.

Shiller studentlik jıllarında inglis hám francuz aǵartıwshılarınıń dóretiwshiligin úyrenedi. Óziniń zamanlasları bolǵan «Dawıl hám hújim» ádebiy háreketi wákilleriniń shıǵarmaları menen jaqınnan ta-nısadı. Russo, Lessing hám Shekspir sıyaqlı genial iskustvo danalarınıń shıǵarmalarınan suwsınlanadı. Bulardıń hámmesi Shillerdi sol waqıttaǵı sociallıq sistemaǵa, onıń ádalatsızlıǵına, neni qálese sonı isleytuǵın hámeldarlarǵa qarsı ǵázepleniwshilik hám jek kóriwshilik otın

236

tutandıradı. Usı kúnleri 22 jasar Shiller «Qaraqshılar» tragediyasın jazıp, zaman tártiplerine óziniń narazılıǵın bildiredi.

Jas dramaturgtıń birinshi shıǵarması bolǵan «Qaraqshılar» tragediyası Mangeym qalasınıń teatrında saxnaǵa qoyıladı hám úlken tabısqa erisedi. Shıǵarmanıń tamashasına barǵan Shillerdi Gercog Karl Evgeniy eki hápte qamap qoyadı. Sebebi, gercog ózine ǵárezli adamnıń erkin túrde, óz betinshe jumıs islewin qálemes edi. Mámleket xojayını menen bolǵan bul soqlıǵısıwdan soń Shiller Mangeym qalasına ketedi. Bul jerde onıń «Fiesko duzaǵı», «Zulımlıq hám muhabbat» shıǵarmaları saxnaǵa qoyıladı. Joqarıda atları aytılǵan úsh tragediya dramaturg dóretiwshiliginde «Dawıl hám hújim» dáwirine tán bolıp, gúressheńlik, narazılıq keypiyatı menen Franciyada jetilisip kiyatırǵan burjua awdarıspaǵı (1789—1794) aralıǵındaǵı awhaldı sáwlelendiredi.

Shayır «Qaraqshılar», «Don Karlos», «Zulımlıq hám muhabbat» dramalarında reakciyaǵa, din, eski isenimine keskin gúres alıp bardı. Al, nemec xalqın birlikke shaqırǵan «Vilgelm Tell» hám francuz xalqınıń óz ǵárezsizligi ushın mártlik gúresin súwretleytuǵın «Orlean qızı» shıǵarmaları ullı shayırdıń úlken dóretiwshilik tabısı boladı. Bul shıǵarmalar házirgi kúnlerde de óziniń ótkir siyasiy baǵıtı hám kórkemlik kúshin joytqan joq. Sonıń ushın da, Batıs Germaniyanıń jańa urıs otın tutandırıwshıları «Vilgelm Tell» shıǵarmasın qattı qadaǵan etti. Bunda Shiller nemec xalqınıń eziwshilerin ayawsız áshkara etken edi.

Shillerdiń dárbadarlıq penen geziwleri dawam etedi. Ol MingeymnanLeypcikqa soń

Drezden qalasına kelip jaylasadı. Endi Shillerdiń dúnyaǵakóz qarasında evolyuciya júz beredi. Dáslepki gúressheńlik ornın tárbiyalıq ádep-ikramlıq hám aǵartıwshılıq kózqarasları iyeleydi.

1787-jılı Shiller Veymarǵa kelip, Gyote menen tanısadı. Gyote menen birgelikte Veymar teatrına shıǵarmalar jazadı. Shillerdiń Gyote menen doslıq qatnası 1794-jıldan baslanıp, ómiriniń aqırına shekem dawam etedi. Ekewi birge jurnallar shıǵarıp sol waqıtta kóp taralǵan konservator hám filitrlik poeziyaǵa soqqı beriwge qaratılǵan ataqlı tpigrammaların dóretti. Evropa jámiyetinde iskusstvonıń táǵdiri ushın gúres aparǵan eki ullı jazıwshı bul arqalı gumanizm ideyasın keńnen úgitnásiyatladı.

90-jılları Shiller estetikaǵa tán shıǵarmalar jazadı. «Tragediyalıq iskusstvo haqqında», «Adamdı estetikalıq jaqtan tárbiyalaw haqqında xatlar» sıyaqlı teoriyalıq shıǵarmalarında idealist Kant filosofiyasınıń tásiri sezilip turadı. Erkinlik hám gózzallıq túsinikleri arasındaǵı óz ara

237

múnasibetler máselesin shesher eken, endi Shiller insan kámilligi hám jámiyetti qayta qurıwda estetikalıq tárbiyanıń xızmetine ayrıqsha áhmiyet beredi. Shayır tariyx, áyyemgi grek iskusstvosı menen shuǵıllanıp, adamlardı gózzallıq idealı menen tárbiyalaw múmkin degen teoriyalıq juwmaqqa keledi. Ol antik dúnya iskusstvosında óz idealların kóredi. Shiller 46 jasında, áyne dóretiwshilik kúshke tolǵan paytında dúnyadan ótedi.

Dramalıq shıǵarmalar menen qatar, Shiller kóp ǵana lirikalar da jazdı. Shayır 1797— 1804-jıllar arasında kóbinese ballada jazıw menen shuǵıllandı. Shillerdiń kóp ǵana balladalarınıń ishinde «Qolǵap» balladası ayrıqsha orın tutadı. Onda kishkene syujet paydalanılıp, shayırdıń jeke sezimleri menen ishki keshirmeleri beriledi. Sol dáwirdegi isi erikken hámeldarlardıń máslik penen islegen háreketlerin sınǵa aladı. Haywanatlardıń alısıwın tamashalawǵa kelgen hayallardıń da mákkarlıǵı menen aqılsızlıǵın pash etedi. Solay etip, adamdı qorlaw, insanıylıq pazıyletti ayaq astı etiw, adamnıń ústinen kúliw sıyaqlı feodallıq sistemanı jek kóriwshilik sezimi menen áshkaralaydı. Ballada da shayırdıń tereń gumanistlik ideyası ayqın kórinedi.

QOLǴAP

(Ballada)

Ay-hay dúnya, qızıq kóp-aw ózinde!

Korol-patsha berilip más sezimge,

Talastırıp qamap qoyǵan ańların, Qızıq kórer ishi pisken gezinde.

Baronları, qonaqları, balası Húkimdardıń qaptalına jarasıp, Biyik balkonshardárege shıqtı da,Turdı bári tamashaǵa qarasıp.

Rıcarlar erlik dańqı tanılǵan, Kózlerinde ıshqı otı jalınlar.

Qızıq kórmek bolıp quwday sızıldıZer lipaslı úlbiregen xanımlar.

Korol bir isharat berdi bir páste,

Temir tor qapısı ashıldı áste,

Mań-mań basıp shıqtı jaysań arıslan,Bir aqırıp qoydı aybatlı túste.

238

Artı jińishke, bas beti dáwsebendey,Kóz qarası shaynamastan jegendey. Dál ortaǵa jatıp aldı sozılıp,

«Batır bolsań, jantasıp kór» degendey.Korol bir isharat berdi taǵı da, Ekinshi temir tor ashıldı sonda.

Ǵarǵıp shıqtı dáw júrekli jolbarıs,Bata almadı biraq ol arıslanǵa.

Ań patshasın kórip, bılǵap quyrıǵın, Kútkendey-aq, onıń hámir-buyrıǵın, Bir-eki baqırıp, tumsıǵın jalap, Ózinen kúshliniń shalǵanday ıǵın, Ol hám jattı. Korol burıldı jáne, Úshinshi temir tor ashıldı mine.

Eki qaplan-barıs shıǵa sekirdi, Biyǵam jatqan jolbarıstıń ústine.Jolekeń olardı qaǵıp tasladı, Arıslan kóz ashıp, onı xoshladı.

Qaplanlar da kúsh atasın sezgen soń, Irıldap, qıypańlap jata basladı. Tınıshlıqta sóytip az waqıt ótti, Turǵan

jurttıń sabır-taqatı pitti. Jırtqısh ańlar jatqan jerge bir waqta Balkonnan bir qolǵap tústi de ketti. Dem jetpey turǵanda eskendey samal, Jurt selk etip, tańırqastı sol máhál.

Sonda qasındaǵı óz jigitine, Mıyıq tartıp kúldi bir sahıpjamal.

Mákkar kúlki menen qıyılıp qattı, Shiyrin ziban menen sulıw til qattı:

«Iras bolsa,— dedi meni súygeniń, Ákelip ber túsip ketken qolǵaptı». Jigit únsiz túsip ketti balkonnan, Jırtqıshlar ústine kirdi de, sonnan—Tikke barıp, alıp qayttı qolǵaptı, Arıslan hám jolbarıstıń aldınan.

Xanımlar «shuw» etip, húrresi ushtı,Hátte, erkekler de hawlıǵa tústi.

239

Gór awzınan aman qaytqan jas jigit,

Maqtawlarǵa qulaq aspadı hesh te. Ashıǵınıń salqın qarap kózine, «Alǵısıń ardana bolsın ózińe» Dep, ájelden alıp kelgen qolǵaptı,Ilaqtırdı sulıw qızdıń júzine.

Soraw hám tapsırmalar:

1.Shiller akademiyada oqıp júrip gercog Karl Evgeniydiń siyasatına ne sebep-ten qarsı boladı?

2.Gercog Karl Evgeniy Shillerdi eki hápte qamap qoyıwınıń sebebi nede?

3.Shayırdıń dramalıq shıǵarmalarınıń ideyası hám mazmunında qanday má-selelr sóz etiledi?

4.Shiller Gyote menen birlikte qanday dóretiwshilik jumıslar alıp baradı?

5.Shayırdıń «Qolǵap» balladasında adamlardaǵı qanday qásiyetler áshkara eti-ledi?

6.Shayırdıń «Qolǵap» balladasın oqıń hám mazmunın sóylep beriń.

SERGEY ESENIN(1895

— 1925)

Ómiri hám dóretiwshiligi. XX ásir baslarındaǵı

rus ádebiyatınıń belgili sóz sheberi Sergey Esenin óziniń erkin oy-pikirdegi lirikalıq qosıqları hám liro-epikalıq shıǵarmaları menen jáhánniń kóplegen ellerine jaqınnan tanıs boldı.

Sergey Esenin 1895 -jı ldıń 3 -oktyabrinde Rossiyanıń eski tariyxına iye bolǵan Ryazan guberniyası na qarasl ı Konstantinova awılı nda dúnyaǵa keldi. Ol kishkene waqtınan baslapaq, ana tárepinde dayı atasınıń qolında tárbiyalanadı. Jaslayınan zeyinli ósken

Sergey bes jasında oqıwdı úyrengen bolsa, toǵı z jasınan baslap qosıq jaza basladı. Ol awıl muǵallimleri

tayarlaytuǵın mektepti pitkergennen soń, on tórt jasında Moskvaǵa baradı hám bul jerde sawdagerdiń kárxanasında, baspaxanada jumıs isleydi. Ádebiyat hám muzıka dógeregine qatnasıp, qosıqlar jaza baslaydı. Qosıqları on toǵız jasınan baslap-aq, Moskvadaǵı gazeta-jurnallarda

240