Ádebiyat 9-kl

aspanımızdı, álemimizdi duzlı shań-tozań qaplap, áste-aqırın Ana jer óz nesiybesin kemeytip, pútkil dúnya xalıqlarınıń ahwalınıń tómenlep ketiwi hesh gáp emes. Sebebi, Aral áyyemnen eki dárya— Amiwdárya hám Sırdáryalar arqalı keletuǵın suwlar menen duzlardı tábiyiy saqlap turatuǵın teńiz edi. Dáryalar teńizge aqpay qalǵanlıǵı sebepli, jıl boyı aǵıslar menen keletuǵın duzlar diyqanlardıń suwǵarılatuǵın jerlerine barıp sol jerde qalıp ketedi. Aspanda bolsa jáne Araldıń duzlı shań tozańları. Házir Prezidentimizdiń isháreketleri hám xalıqaralıq ekologiyalıq shólkemler járdeminde Aral akvatoriyasınıń qubla tárepindegi jasıl mákanımızdı Aralqum hújiminen saqlaytuǵın «Jasıl qalqan»lı zona qurılmaqta búginge kelip toǵay xojalıqları tárepinen mıńlaǵan gektar kólemindegi maydanlarǵa seksewil, cherkez, qandım ósimliklerinen ibarat toǵaylıqlardıń payda bolıwı qumlardıń kóshiwine tosıq bolmaqta.

QARAQALPAQTÍŃ NESI BAR?

Bizge analarımızdıń aq súti hám háyyiwi menen kirgen tómendegi qosıq qatarları bárqulla esimizde: «Úsh ay qawınım, úsh ay sawınım, úsh ay qabaǵım, úsh ay shabaǵım». Bunnan, álbette, qaraqalpaqlar «jazı menen qawın, gúzde qabaq, qısta shabaq, báhárde bolsa sawın sıyırdıń sútin iship kún kóredi» degen mánis shıqpaydı. Bul jerde diyqanlar egis jerlerin qısta suwǵarıp qoyadı, sebebi, báhárgi suwdıń qashan keletuǵınlıǵı námálim degen gúdik bar. Bir waqıtları Qaraqalpaqstanǵa kelgen bashqurt xalıq shayırı Mustay Kárim diyqanlarımızdıń miynetkeshligin kórip:

Bazı bir qoshjaqpas adamlar azanda turıp, bet-qolın juwıwǵa erinse,mına miynetkesh qaraqalpaq xalqı óziniń egislik jerlerin jılına tórt-bes márte shayıp suwǵaradı eken— degen edi.

Jáne bir rossiyalı miyman bolsa bıyılǵı qawın seyilindegi eliw jeti túrli qawınlardan tatıp kórip:

Bir waqıtları qaraqalpaq qawınlarınıń mazası tilińdi qaq jaradı degeni ıras eken, biraq usı shor topıraqtan usınday mazalı qawınlardıń pisip jetilisiwine hayran qalaman. Bizde de qawın-ǵarbızlar egiledi, biraq bizolarǵa kóbinese qumsheker sewip jeymiz,— degen edi.

Qaraqalpaqlar ázelden tuwrı sózli, aq kókirek jigerli xalıq. Onıń tariyxı ne bir biyikbiyik asırımlardan asıp, búgingi áwladlarınıń ármanı bolǵan ǵáresizlikke eriskennen keyin, zorlıqqa ushıraǵan tábiyat, bul

201

xalıqtıń kún kórisiniń aldanıshı bolǵan Aral teńizinen ayırǵanı menen, Allataala xalqımızdıń nesiybesin basqa tárepten berip atır. Ústirt hám Moynaq aymaqlarındaǵı neftgaz kánleri, Qońırat soda zavodı, qurılısı baslanıw aldında turǵan «Surgul» gazoximya kompleksi, Qarataw kánleri,

«Ushqudıq— Nókis» temir jolınıń iske túsiriliwi, «Ulli jipek jolı» nıń áhmiyetli bir bólegi bolǵan «Qońırat— Beynew» avtomagistralınıń tezpát penen júrgizilip atırǵan qurılısları, Nókis aeroportınıń xalıqaralıq áhmiyetke iye dárejege erisiwi menen dúnyanıń tórt tárepine ashılǵan hawa jolları xalqımızdıń keleshegi aydın ekenliginen dárek bermekte.

Soraw hám tapsırmalar

1.O. Abdiraxmanovtıń ómiri hám dóretiwshiligi haqqında nelerdi bilesiz?

2.Jazıwshı qaraqalpaq ádebiyatına qanday janrdı alıp kirdi?

3.Aral mashqalasına arnalǵan hújjetli filmlerin tamashaladıńız ba?

4.Jazıwshı óziniń «Aral. Appaq diywal aldında «publicistikalıq shıǵarmasında Aral teńiziniń ornına Aralqum sahrası payda bolıwına ózlerimiz sebepshi dep atap ótedi. Qanday sebepler bolıwı múmkin?

5.Usı Aralqum sahrası maydanı neshe million gektardı óz ishine aladı?

6.Aral teńiziniń ultanınan kóterilgen shańlı tozań ekologiyamızǵa qanday tásirkórsetpekte?

7.Aral teńizi haqqında jazılǵan basqa qanday shıǵarmalardı bilesiz? «Aralım— dártim meniń» temasında shıǵarma jazıń.

ÁDEBIYAT TEORIYASÍNAN MAǴLÍWMAT

Publicistika haqqında túsinik. Publicistika sózi latın tilinen alınıp, jámiyetlik kópshilik degendi bildiredi. Zamanagóy siyasiy jámiyetlik turmıs máselelerine arnalǵan kórkem ádebiy hám jurnalistlik dóretpe. Publicistika házirgi kúnniń áhmiyetli siyasiy, ekonomikalıq, sociallıq mádeniy, huqıqıy hám taǵı basqa máselelerin sáwlelendiredi. Publicistikanıń baslı talabı— ǵalaba oqıwshınıń, yaǵnıy publikanıń diydisin, talǵamın, talapların esapqa alıw, áhmiyetli jańa ideyalardı waqıyalardı, jámiyetlik mazmunǵa iye kúnniń jańalıqların keń xalıqqa járiya etiw, jetkeriw bolıp esaplanadı.

Publicistikanıń maqala, ocherk, feleton, sayaxatnama taǵı basqa túrleri bar. Qaraqalpaq ádebiyatı hám jurnalistikasında M. Seytniyazovtıń

«Jeti jurtqa sayaxat», O. Ádiraxmanovtıń «Aralım, dártim meniń»,

K. Mámbetovtıń «Sayaxatnama» shıgarmaları bul janrlıq túrdiń belgilerin kórsete aladı.

202

Esse sózi latın tilinen «shamalayman, ólshep kóremen» sózlerinen alınǵan. Ol erkin kompoziciyaǵa iye bolıp, jeke pikir hám kózqaraslardı sáwlelendiriwshi, onshelli úlken kólemge iye bolmaǵan shıǵarma. Essede ádebiyattanıwdıń hár qıylı tarawlarındagı juwmaqlardan paydalanıw arqalı avtor óziniń jeke kózqarasların dálillewge umtıladı. Esseler sap filosofiyalıq, publicistikalıq, ádebiy kritikalıq, tariyxıy biografiyalıq yaki belletristikalıq xarakterde jazılıwı múmkin. Qaraqalpaq ádebiyatında

T. Qayıpbergenovtıń «Qaraqalpaqnama» roman-essesi, G. Esemuratovanıń

«Qaraqalpaq ádebiyatınıń súdini edi», O. Ábdiraxmanovtıń «Sayǵaqlardıń kóshpeli tágdiri» sıyaqlı esse janrında jazılǵan shıgarmalar bar.

JIYENBAY IZBASQANOV

(1949)

Ómiri hám dóretiwshiligi. Belgili talant iyesi Jiyenbay Izbasqanov 1949-jılı 12-iyunde Shomanay rayonında tuwılǵan. Ol 1972-jilı Qaraqalpaq Mámleketlik universitetin pitkerip, tuwılǵan rayonında muǵallim, sońınan

Qaraqalpaqstan tele-videniesi hám radioesittiriw komitetinde redaktor (1973 — 1982) «Jetkinshek» gazetasınıń bólim baslıǵı (1982 — 1985), Jazıwshılar awqamındajuwaplı xatker (1985 — 1989), sońınan baspa sóz hám kitap sawdası boyınsha Qaraqalpaqstan Mámleketlik komiteti baslıǵınıń orınbasarı, «Qaraqalpaqstan» baspasınıń bas redaktorı, Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamında ádebiy xızmetker bolıp islegen.

Jiyenbay Izbasqanov 1982-jıldan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası.

Shayır bir qosıǵın «Poeziya ómirimniń ózegi» dep biykarǵa jırlamaǵan. Poeziya janrına ayrıqsha ıqlas qoyǵan talant iyesiniń búgingi kúnge shekem «Tulpar haqqında ballada» (1975), «Jaz ótkende»(1979),

«Lirika dápterinen» (1982), «Balalıqtıń nesin aytasań» (1984), «Ómirge qushtarlıq» (1987), «Muhabbattıń almaz qırları» (1990), «Muhabbat lirası» (1992), Tańlamalı shıǵarmaları «Men kútken kún» (1993), «Jollarım uzaq» (1995), «Saǵınısh paslı» (2009) sıyaqlı birneshe poeziyalıq toplamları basılıp shıqtı.

203

Shayırdıń 2000-jılı «Saylandı shıǵarmaları» nıń 1 tomlıǵı basılıp shıǵıp, bul toplamı

E. Evtushenkonıń, A. Aripovtıń, A. Matjannıń, Shawket Raxmannıń,

G. Apolliperdiń, Pol Elyuardıń, Ilya Chavchavadzeniń, Federiko Garsio Lorkanıń, Gyoteniń h.t.b. shayırlardıń shıǵarmaların qaraqalpaq tiline awdaradı. Bul kórkem awdarmalar óz gezeginde shayırdıń dúnya ádebiyatı úlgileri menen jaqınnan tanısıwına keń múmkinshilik jaratadı.

J. Izbasqanovtıń «Tuwılǵan jerge» dep atalǵan dáslepki lirikalıq qosıǵında insan ushın tuwılǵan jer quyash bolsa, insan tereń tamır bolıp pitken bir daraq, yaki bolmasa quyashqa baqqan ayǵabaǵar. Insan balasınıń aradan qansha waqıt ótiwine qaramastan alıslarda qalǵan awılına, shoq balalıǵı ótken tuwǵan jerine saǵınısh sezimleri menen umtılıp jasaytuǵınlıǵın sheber súwretley alǵan. Shayırdıń tuwılǵan jer haqqında oyları jıldan-jılǵa tolısıp, bayıp barǵanlıǵın «Tuwılǵan jer saǵınıshı»qosıǵınan da kóriwimizge boladı.

J. Izbasqanovtıń qáleminen dóregen «Tuwılǵan jerdiń tútini», «Aǵjap jaǵalıǵı», «Balalıq shaǵım», «Awıllar», «Ah, awıldıń altın aqshamları»,

«Tuwǵan jerdiń keń dalaları», «Tuwılǵan jer tolǵawı», «Tatlı eken awıl tárepte» h.t.b. qosıqları birin-biri qaytalamastan, ideyalıq-tematikalıq jaqtan da tolısıp baradı.

Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan xalıq shayırı J. Izbasqanov házirgi dáwir qaraqalpaq poeziyasın eki, úsh, tórt qatarlı qosıqlar hám klassikalıq poeziyamızdıń dástúrlik úlgileri menen birge verlibr (erkin) formasındaǵı qosıqları, elegiya janrları menen de bayıtıp bardı. Shayırdıń

«Ótemis», «Qamal», «Tınımsız oylar yamasa oqıwshıma xat» poemaları da bar.

TUWÍLǴAN JER TÁRIYPI

Maǵan ısıq kindik qanım tamǵan jer,Mamıy menen monshaqlınıń arası.

Saǵınıshımnan, balalıǵım qalǵan jer, Kózime totıya «Aǵjap» jaǵası.

Elat ediń mendey bala tuwılǵan—

Juwırǵanda jer tanabın quwırǵan,

204

Orpań jollar topıraǵın suwırǵan,

Kózime totıya «Aǵjap» jaǵası.

Iyrimlenip, pátli boldı aǵısıń, Qamıs, jeken, boyan tolı jaǵısıń,Jılan kózli qumlar-ǵayrı naǵıshıń,Kózime totıya «Aǵjap» jaǵası.

Qol bılǵaydı buldıraǵan aralıq: Kózdiń jawın alar gewrek, qaramıq!Átirapıń-at shaptırım dalalıq, Kózime totıya «Aǵjap» jaǵası.

Kóńlim kórki-awılımızdıń baǵları?! Qáwmetine qurıshım bir qanbadı! Házir kózden bir-bir ushqan shańlaǵı,Kózime totıya «Aǵjap» jaǵası.

Gúz ayları ashılısıp keterseń,

Sol máwritte meni hám bánt eterseń!

Táriypińe til jetpese-neterseń?!

Kózime totıya «Aǵjap» jaǵası.

Aydınlar muz. Qarlı-boran qısında, Gúrlep toylar óte berer tusında!... Qalǵan hinjim álemniń bir mushında,Kózime totıya «Aǵjap» jaǵası.

Ras, sońıra sennen jıraq ketkenim ...Hár qádemde qıyalımnan ketpediń!

Seniń arqań bul kúnlerge jetkenim, Kózime totıya «Aǵjap» jaǵası.

* * *

Gúz paslı...

Sarǵayǵan tallardıń astı.

Bir pás gidireseń oylanıp bunda. Alıs qalǵanınday bir Saǵınısh paslı—Óz gáshti boladı Ayralıqtıń da!

205

Tırnalar qatarın dúzetkenindey,

Tal-tal jetken sesti aylanıp muńǵa. Meniń erkimnen tıs gúz ótkenindey,Óz gáshti boladı Ayralıqtıń da.

Sensiz — ruwx, yoshsız ıshqısız qaldım. Sezimim jaraǵı jaylanıp qınǵa...

Sol tallar — men edi: oyları harǵın!Óz gáshti bar eken Ayralıqtıń da!

* * *

Bahasın bilmeppiz: jaslıq shaǵlarda, Jıllardı jılt etken jáyran etippiz. Qaldırıp ketti ol bizdi daǵlarda,Ómirdi atshaptı maydan etippiz.

Balalıq quldırap qumlar ústinde, Jaslıǵım

— bul bulaq shınlar ústinde.Bir ómir aǵar dep ıǵbal ústinde, Nebir jılǵa menen saydan ótippiz.

Rehimsiz Waqıttı ushqır at etip, Ótkenler ruwxın sońlaw yad etip, Kimnińdur kóńlini pútin shad etip,Kimnińdur kóńlini wayran etippiz.

Bálkim, Iskenderdey — bolsa shaqımız,Biribirewge tiyermedi nápimiz?!...

Shiginniń qamırınday ıdırap gápimiz,

Geyde hár jıyındı hayran etippiz.

Biymáni bázimler, ishken sharabıń,Kim bilipti kórgen tústey boların?! Tawsılmastay kórip ómir alabın, Onı uzın-shubay bayram etippiz.

Kim bizge, biz kimge sozbay qol ushın,Ótkerdik ómirdi ... ar-sar kóbisin:

Kem-kemnen tarılıp endi órisim Rábbim, ne jumbaq jaydan ótippiz?

206

Táǵdirim, aljastıq qaysı bántińde? Bazda jipsiz baylar Bergen pántiń de?!Rası, qádirine yıǵlar hárkim de,

Olsız seni qulamaydan etippiz!?

...Búgin — gúz paslınıń dumanı ara, Sıńsıp baratırǵan ǵaz ba, tırna ma? Ótken ómir zarpı órtep mıń bara, Kónil múlkin áywan-jáywan etippiz!

* * *

Balalıqta gúbelek quwıp, Ármansız bir shalqıǵan jerler,Báhárgi sel siynesin juwıp, Juwsan iyisi ańqıǵan jerler.

Jasıl túsli sárwi tallardıń, Suw boyında ırǵalǵan jeri,

Talday sulıw sansız ármannıń, Kóńlimizde nurlanǵan jeri.

Jas oyshılday biz hám mektepke,

Iqlaslanıp qatnaǵan jerler, Aramızdan jıllar ótpekte...

Ulın este saqlaǵan jerler.

Soraw hám tapsırmalar

1.J. Izbasqanovtın ómiri hám dóretiwshiliginen nelerdi ayta alasız?

2.J. Izbasqanovtıń lirikalıq qosıqlarında qaysı temalar kóbirek súwretlenedi?

3.Shayır tuwısqan xalıqlar temasına arnap qanday qosıqların jazdı.

5.Shayırdıń ana Watan, tuwılǵan jer temasına arnap jazǵan lirikalıq qosıq-larınıń áhmiyetin aytıp beriń.

6.«Seniń arqań bul kúnlerge jetkenim,

Kózime totıya «Aqjap jaǵası» degen qatarlar arqalı shayır ne demekshi?

7.«Tuwılǵan jer táriypi» degen temada bayan jazıń.

8.Shayır ne sebep gúz pasılın ayralıq penen salıstıradı?

9.Sol tallar — men edi oyları harǵın!Óz gáshti bar eken ayralıqtıń da!

Lirik qaharman bul qatarlar arqalı ne aytpaqshı?

207

KEŃESBAY KARIMOV (1948)

Ómiri hám dóretiwshiligi. Keńesbay Karimov 1948-jılı

27-avgustta Shımbay rayonındaǵı Shımbay xojalıǵında tuwıladı. Ol orta mektepti pitkergennen soń xızmet jolın

1967 — 1968-jılları

«Sovet Qaraqalpaqstanı» (Házirgi «Erkin Qaraqalpaqstan») gazetasında xabarshı bolıp islewden baslaǵan. 1975-jılı Qaraqalpaq mámleketlik pedagogikalıq institutın tamamlap, «Jas Leninshi» (házirgi «Qaraqalpaqstan jasları») gazetasında, «Qaraqalpaq» baspasında, televidenie hám radioesittiriw komitetinde, «Ámiwdárya» jurnalında, Qaraqalpaqstan mámleketlik tele-

radio kompaniyasında juwaplı xızmetlerde isleydi. Sońınan «ErkinQaraqalpaqstan» hám «Vesti Karakalpakiya» gazetasınıń bas redaktorı bolıp isledi. 2011-jıldan Qaraqalpaqstan Respublikası Jazıwshılar awqamıbaslıǵı lawazımında islep atır.

Shayırdıń dáslepki qosıqları 60-jıllardıń ortalarınan baslap járiyalana baslaǵan. Onıń «Aralıqlar» (1980), «Waqıt minarası» (1982), «Umıtılǵan yarım ay» (1984), «Meniń terezelerim» (1985), «Araldan keldim» (1985),

«Kóńilim múlki» (2005) degen atamadaǵı poeziyalıq toplamları baslıp shıqtı. K. Karimovtıń balalarǵa arnalǵan «Altın teńge», «Arıq mergen» pyesaları jas tamashagóyler teatrınıń saxnasında qoyıldı.

Shayır «Aǵabiy» (2013) atlı tariyxıy romanı menen keń jámiyetshilikke jazıwshı sıpatında da tanıldı.

Ol belgili sóz sheberleri A. S. Pushkinniń, A. Bloktıń, Saadiydiń shıǵarmaların qaraqalpaq tiline awdardı.

K. Karimov kórkem ádebiyatımız benen baspasóz tarawına qosqan úlesleri ushın «Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen jurnalist»,

«Qaraqalpaqstan xalıq shayırı» húrmetli ataqların alıwǵa miyasar boldı. Ol 1983-jıldan baslap Jazıwshılar awqamınıń aǵzası.

Shayırdıń eń dáslepki qosıqları toplamına kirgen «Balalıqqa qaytıw»,

«Báhár», «Aq tal», «Saratan», «Gúzdegi sırlasıw», «Arǵımaq» h.t.b. qosıqlarınıń atamalarınan kórinip turǵanınday shayırdı kóbirek tábiyat paslı menen ózin qorshaǵan ortalıqtıń gózzallıǵı ayrıqsha qızıqtıradı. El-

208

xalıq, tuwılǵan jer hám ana Watan temasına arnap shayır «Xalıqtan as-qan dana joq», «Tuwılǵan jer» «Watan haqqında gimn», «Ata mákan»,

«Torańǵıl toǵayları», «Saǵınǵan Aral» h.t.b. qosıqların dóretti.

Shayırdıń «Áyledi» qosıǵında bizdi qorshaǵan álemnıń jaratılıwı, tóbemizde nurın tógip turǵan quyashtıń, gózzal ana tábiyatımızdıń iyesi bolǵan insannıń jasaw tárizi menen ómir súriwiniń quwanıshlı hám táshwishli tárepleri haqqında sóz etedi. «Nalınba» qosıǵında bolsa, bul dúnyaǵa kelgen hárbir insan balasınıń dúnya ǵalma-ǵalları menen táshwishlerinen hasla nalınbastan alǵa qarap talpınıp jasawı kerekligin tereń uqtıradı. Shayırdıń qaysı lirikalıq qosıǵın alıp qarasaqta óz xalqınıń ullılıǵı menen mártligin úlken maqtanısh penen tilge aladı. Mısalı, «Xalıqtan asqan dana joq» qosıǵında meyli Aplatun bol, meyliElastun bol, qanday xızmetkerde, qanday halda jasasań da xalıq penen birge bol, xalqıń menen adamsań, xalıqtan asqan dana joq degen aǵla pikirlerdi súwretleydi.

ÁYLEDI

Bul pálek kimlerdi aman áyledi, Kewlimdi hár kúni pıǵan áyledi, Mıń jıl quyash nurın tógip záminge,Dashtı, taw-taslardı rayxan áyledı.

Álemge keltirdi insan balasın, Gáhinde shad qıldı, gá tókti jasın,Alla ráhim áylep, kótertti basın, Yurt berdi, el berdi zaman áyledi.

Sońıra kimlerge jel qaraz berdi, Kimge yoshlı júrek, jáne saz berdi,Shalqıǵan kóllerge sona—ǵaz berdi, Jaqsıǵa-jamandı hámdam áyledi.

Shadlıq penen birge inam etti ǵam,Dártke dawa dedi sharap tolı jam,Insannıń basına bárin etip jám, Taǵı júz mıń sırın pinham áyledı.

Qos qanat bermedi, berdi zibandı, Ushqır qıyal berdi, berdiler jandı,Ishqı berdi súyiw ushın Watandı,Jáne álemlerdi qayxan* áyledi.

Bizge hám dúnyada náwbet kelipdur,Mıń fáylásuf oǵan sıpat beripdur, Kárimtekli táshwishine sherikdur,

Ne áwladtıń qáddin Kaman áyledi.

NALÍNBA

Uzaq bul dúnyanıń awır jolları,Pitpese— túwesilmes ǵalma-ǵallarıSalmaǵın kótergen Adam balları,Alǵa umtıl, meyli nalın-nalınba.

Eglenbekke hasla bermeydi pursat,

Dártińe jaraydı aqıl-parasat,

Tek shabıwdı bilgen sharshamas bir at,On sına, júz sına baxıt-ıǵbalıńdı.

Dáwranıń tusıńnan jeldey esedi, Jalınan tutqızbay kókey kesedi, Alla

ırısqı bólip bergen desedi,

Terip je, ya shubırtıp ayda malıńdı.

Duwtar sóyley bilmes perde, tiyeksiz,Til ne demes aytsam haslı súyeksiz, Bul dúnya baylaǵan seni hám jipsiz, Háy-háy! Kárimtekli, bilgil halıńdı.

XALÍQTAN ASQAN DANA JOQ

Meyli Aplatun bol, Elastun bol ya,Óz kewlińdi óziń sanamaǵıl toq, Meyli alıp desin, ya desin mayda, Báribir xalqıńnan asqan dana joq.

*qayxan — kosmos

210