Ádebiyat 9-kl

Ishine suw tolǵan qudıqtay, Kóp shańaraq oyılıp tústi. Sol zarlı ún, joqlaw, ayralıq,Saratandı dóndirdi qısqa.

Adam boldıq dártke qayralıp, Balalıqtı qaldırdıq tısta. Eseydik biz otlı jıllarda, Ómir jolın erte aqtardıq. Gá áptapta, gá dawıllardaÚlkenlerdiń isin atqardıq.

Sılbır emes, bolǵanbız shaqqan, Mashaqattı úyrendik jeńip.

At jalında quldırap shapqan,Biz sharwanıń balası edik.

Shopan ákem ketti sawashqa, Bizge qaldı bir pada malı. Shıdaw kerek suwıqqa, ashqa, Qıynaw qıyın jalǵız ananı.

Mennen úlken bala joq, báriApıltapıl júrgen náreste.

Sónbesin dep úydiń otları,Jumıs kirdi barlıq háweske.

— Azamat! — dep baslıq aǵay da, Bazda arqamnan qaǵıp qoyadı.

Jazı menen kólde, toǵayda, Mal jayılıp, erkin toyadı. Jaqın joram, qońsı Mináj daBiyǵam emes, anası sırqat, Barıp qaldı waqıt birazǵa, Aǵasınan kelmedi bir xat. Pochtalyonǵa telmirip hár kún, Keler me dep búgin deregi– Ayta almay ishtegi dártin,

Pisi qurıp qala beredi.

Tap óz ákem pech quwısında, Otırǵanday qımtap postındı, Pochtalyon bir kelse usında, Dım ayayman Mináj dostımdı.

131

Jubatamız sóz benen sıylap, Alǵaw-dalǵaw kewilxanası. Zarlanadı úyinde biytap, Meshel bolıp qalǵan anası. Maǵan járdem beredi Mináj,Mal baǵamız oqıwdan keyin.Bul urısqa bar ma bir ilaj,Ushırdı ǵoy awıl húreyin.

2

Isqırǵan qıs. Jerde qalıń qar, Qaramaydı suwıq ıńǵayǵa. Jayılıwǵa bolar mal inkár, Onıń halı múshkil bundayda.

Jem joq. Hátte, jetpeydi shóp te,

Balalaydı qısta ǵayımız. Jániwarlar ketpeydi shetke,Tek

ıqtırma ferma jayımız.Mal jaǵdayı, urıs zardabı, Qashıradı túngi uyqıńdı.

Ot bolsın dep toǵay tallardı,Aydar edik salıp qıyqıwdı.

Arıq mallar ashırqap qalǵan,Kiyip keter toǵaydıń ishin, Sol waqları balalıq aldan Jarq etedi bir maydan ushın.Umıtamız maldı, basqanı, Mináj benen oyın tabamız.

Túnergenshe qıstıń aspanı, Jazılısıp oynap alamız.

Soń mallardı jıynap, túwellep, Ákelemiz awıl tárepke. Suwǵaramız kelgenin shóllep,El jatqansha bizler hálekte. Qıyın kúnler awır shanaday.Qar ústinen jıljıydı áste.

Quwanbadıq bizler baladay,

Shadlıq degen turdı qápeste.

132

Bizge kúlki boldı tam-tarıs, Tez ayırdıq ómirdiń parqın. Jas bolsaq ta boldıq bir arıs,Tarta bildik hásiret zarpın,

Bir kúni biz gewgimge shekem,

Ǵalma-ǵaldan qalıp biyxabar — Hesh nárseden almastan setem, Ertek aytıp shıqtıq bir qatar.

Sóytip, maldı túwellewge de Úlgermesten aydap qaytqanbız.Biz sebebin bilmedik nege, Joq bop shıqtı saranaw jalǵız.Móńiredi buzawı onıń,

Zar eńirep turdı biyshara. Qayaqlardan izleymiz joǵın, Qarańǵıda oǵan ne shara?... Házir onıń kelse anası, Aymalasa jalap ándamlı, Umıtarmız biz de, shaması, Ayralıqtı, sol bir ármandı. Házir sıyır tabılıp eger, Ushırassa mınaw tuwısqan— Quwanarman men de, ollager,Ákem qaytqan yańlı urıstan. Buzaw sesti bawrımdı ezer,

Iyt jırtqanday kewlim sarsańda. Jetimlikke qay júrek tózer, Zarlı buzaw— qayda barsam da Kóz aldımnan ketpes eki eli, Sol aqshamı part bolıp jandım.

—Awma eken Mináj ekewi,— Degen sóz de etedi ǵamgún.Anam kúydi, pisti, tabalap:

—Endi qaydan tóleymiz, qırshın!? Júrmeysiz be maldı jaǵalap, Alaǵayım ádetiń qursın!!

Jeti túnde qaydan tabılar, Baslıq bilse, ne deydi endi?

133

Sút planı bunıń taǵı bar, Kórsetemen qalay tóbemdi?! — Dedi anam, jer toqpaqladı, Túni menen uyqılamadıq biz.Tań aǵarıp atqan waqları, Jolǵa tústik Mináj ekewmiz. Shımırı ayaz. Qar sıqırlaydı, Suwıq samal arqadan esken. Jalǵız sıyır— taw kibi qayǵı, Kiyatırmız illá demesten.

Súńgip kettik toǵay ishine,

Torańǵıllar joldı tosadı.

Joq izlegen sorlı kisige, Quslar

ǵana hawaz qosadı.Qar shashadı qalıń putalıq,

Júre almaymız geyde ombalap. Geyde óship, geyde tutanıp, Kiyatırmız jandı qorǵalap. Júre berdik, bilmedik qansha

Alıslarǵa kettik awıldan,

Júre berdik ayaq talǵansha, Qorıqtıq maldı tappay barıwdan.Bir waqları qardıń ústinde Adam izi kórinip qaldı. Júrgen iz bul keshe, ya túnde, Súyrep basıp júripti qardı.

Ańshı dewge, aldında quwǵanAń izi joq. Hayran qalarlıq, Izge erip kettik biz jıldam, Umıtıldı sharshaw da barlıq. Iz kiyatır keshegi jaqqa, Mal jayılǵan jerlerge qarap.Biz joǵaltıp aldıq bir waqta,Mal

izleri ketipti tarap.

— Sársen,— dedi Mináj muńayıp,—Bul izden nan pispeydi, jora.

Qubla betke qaray shıǵayıq, Múmkin shıǵıp qalar bir qora.

134

— Meyli,— dedim. Kettik taǵı da,

Baǵdarımız boldı namálim. Bir shaqırım barsaq arıǵa,Taǵı kórdik etik tabanın. Sol iz, endi qosılǵan oǵanSıyır izi, erip jetekke.

«Aspaydı dep shama shamadan, Adamlar da aytpaǵan tekke.

Usı biziń sıyırdıń izi,

Qollı bolǵan. Urı áketken.»Dep oyladım, Minájdıń júziUsı oydıń ırqına ketken,

–Tabamız! Dep ekewmiz birden, Beldi bekkem buwınıp aldıq.

Saspaw ushın zárre degbirden, Izdi quwıp juwırıp aldıq.

Uzap kettik awıldan sırtqa. Jolsız júriw bolmadı ońay. Kórsetpeyin degendey jurtqa,Qımtap barar bizdi jıs toǵay.

3

Qansha júrdik, qansha jol astıq,Biz bilmedik batıs, shıǵıstı,

Ara-tura izden adastıq Qalıń búkler buzdı shırıstı. Eki aylıqta urıstan qaytqan,

Bir muǵallim bar edi biziń. Sabaq waqta ol talay aytqan,Partizanlar mártligin, isin.

Bizlerdey jas áwladtıń Jawlar menen alısqanların–Ayttı talay-talay erlerdiń,

Ot, qan menen qarısqanların. Ǵurıjlanıp men de baraman,

Qaraqshını tawıp alsam dep. Hám ishimnen talwaslanaman,

Dushpanıma pánje salsam dep,

135

Bálkim, usılay kiyatqan shıǵar, Minájdıń da tisi qayralıp.

Ol da ózin ózi qamshılar, Ayqasıwǵa keler saylanıp.

Bir waqları júz metr jerden,Kógis tútin kózge shalındı. Sorpa iyisi kelip tur órden,Awqat dárti túrtti qarındı.

Biz súyenip qalıppız talǵa, Mártlik tarap ketti tútindey. Ańıraydıq, bizlerdi alda Neniń kútip turǵanın bilmey.Búk astında bir bále barın, Kókirekler turıptı ańlap. Tapqandaymız urı xabarın,

Iynimizden bastı bir salmaq.

«Jaman aytpay jaqsı joq» degen, Qardaǵı bul qupıya iz ǵoy. Barıp qalsaq, mıltıǵı menenAtıp salsa, pitkenimiz ǵoy.

–Sırdı ashpay turıp erterek,Barayıq biz awıl tárepke.

Bul xabardı jetkeriw kerek, Bostanbosqa túspey hálekke,–Degenimdi maqullap meniń,

— Sóytiw kerek, — dedi Mináj da.Bántin basıp jalǵız wádeniń, Ǵorbańlasıp qayttıq: bul az ba?...

4

Kún batqanda jettik awılǵa, Jıynalǵanlar ketpepti tarap. Bizler ketken biymálim jolǵaOtır eken ıntıǵıp qarap.

— Sıyır qayda, hey, súmirekler! —Dedi Bekman — baslıq atamız.

Asıǵıp tur soqqan júrekler, Kórgenlerdi etiwge ańız.

136

Ayttıq bizler entigip zorǵa, Tútep atqan tútindi ayttıq.Izdi ayttıq gezlesken jolda,Jartı emes pútindi ayttıq. Bizdi tıńlap boldı da olar,Oylanısıp qaldı bir sátke.

—Bekman aǵa, múmkin sol bolar, —Dep muǵallim mán berdi gápke.

—Sol ǵoy, sol ǵoy... — dedi baslıq ta, «sol ǵoy» ına túsinbedik biz.Tek basımız tiyip dastıqqa.

Sozılıwdı árman etemiz. Baslıq penen muǵallim aǵay,Jetpeytuǵın biziń pámimiz —Sóz sóylesip aldı bir talay, Onnan sayın shıǵar janımız.

—Al, dem alıń, — dedi bir waqta, —Tań atıwdan ketemiz taǵı...

Shama kelmey keshki awqatqa,

Jazdırıldı uyqınıń tawı.

Qulan iyek tań atqan waqta,Bir qol tiyip ketti moynıma.

Anam: «Bar, — dep, — tez qora jaqqa»,Bir zaǵara tıqtı qoynıma.

Barsam, baslıq, muǵallim, taǵı

Milicioner atlı tur eken. Olar maǵan kúlip qaradı:

—Jatısıń ne, sáskege shekem?

—Kelmedi me Mináj? — desem men,

—Qala bersin, — dedi biypárwa, —Joldı anıq bileseń ǵoy sen,

Sársen, Sársen... bolajaq sharwa!Otır anaw, ertlewli atqa,

Tez aydasań, kár etpes suwıq. Kettik,

—dedi. Biz toǵay jaqqaPatıraqlap shawıstıq suwıt.

Kóp jol eken, keshe piyada

137

Qalay júrdik, hayran qalaman.

Qardaǵı iz baslar qıyaǵa, Geyde zorǵa-zorǵa tabaman.

Attan góre, toǵay ishinde Jayaw júriw ońayıraq eken.Tuwra keler jerge túsiwge,

Jol bermeydi shaqalar bekem, Jol bermeydi, sol bir nákástiń Qoy, ápsherin kórmeń degendey.Appaq qarda izi patas dım, Qanlı ayaq júrgen edendey.

Bir shaqırım qalǵan waqıtta,Biz toqtadıq, baylandı atlar.

— Jiberiwi múmkin atıp ta, Bul úńgirde bir bálamat bar. Saq bolayıq, joldaslar, — dedi,Milicioner keńesin aytıp,

Qarda jatqan urı izleri, Turar tegin emesin aytıp. Piyadalap kettik tasadan, Tek muǵallim júre almadı.

Keshe ǵana shaqqan jas adam,Búgin aqsaq — urıs saldarı.

Ol atlardıń qasında qaldı, Qaytaqayta aytıp aqıl gáp.Biz panalap torańǵıllardı,

Kele berdik kem-kem jaqınlap. Eki adamdı es bilgenlikten, Hawlıqpayman búgin onshalıq. Biraq, geyde shıǵa almay búkten,Qalǵandaymız hámme qorshalıp, Ústi-ústine soǵadı júrek, Kóriw ushın urı qandayın. Jetsem deymen soǵan erterek, Kepken yańlı shólden tańlayım.Qaldı tayaq taslam aralıq, Búgin tútin kórinbes bunda, Qáwiplenemen: «Etip balalıq,

138

Júrippiz be basqa jaǵında?»

—Qáne, qaysı tútin shıqqan jer?

—Anaw, shoshaq qalıń búk bar ma?Sol káradan shıqtı tútinler...

—Ornalasqan eken ıqlawǵa.

Kórseteyin búgin bir óner. Sizler qalıń, barayın jalǵız,– Dedidaǵı sol milicioner,

Júrip ketti qorıqpastan hárgiz.Gá eńbeklep, gá jerde buǵıp, Baratır ol urı tamanǵa,

Sonda úńgirden bir adam shıǵıp,(Sıyqı joq-aw uqsar adamǵa) Tumlı-tusqa qaray basladı,

Sóytti de ol bizlerge qaray,

Ólimsirep qádem tasladı. Ushıp turdı jaraqlı aǵay:

—Toqta!! — dedi, oq atılǵanday Shalqasına quladı urı,

Hám tez turdı jıǵılsa qanday, Degendey ol boldı natuwrı,

—Qıymıldama! Tapjılsań, tamam, Ataman da taslayman, qashqın! Kóter qoldı, namıssız adam, Toǵayda ne jańalıq ashtıń?! —Dep keketip milicioner,

Eki qolın kóterip qoydı.

Bekman atam: «Sársen, aytıp ber,Bul

urını bildiń be?» deydi. Tigilemen, hesh kimge hasla

Uqsamaydı, túri bádbásher. Urı sırttan, bul urı basqa, Dep kewilim ózinshe shesher.

—Tanımadım...

—Rastan-aq pa?

—Kórgenim joq bunday ǵarrını.

—Uqsamay ma Dúysen jalaqqa?

—Urısta ǵoy aǵam, barlıǵı...

139

Milicioner shaqırıp bizdi,

— Qolın baylań, — dedi, — artına!Saqal ǵawlap basıptı júzdi,

Túsindim-aw gáptiń parqına. Qashqın, urı, isleri ılas, Kózimizge kóringen bóten —Bizge qońsı, bizge awıllas, Dúysen degen aǵamız eken. Elesledi kózime birbir,

Anası onıń, mendey inisi, Jolǵa qarap otır ǵoy dilgir,Ne boladı endi bunısı?

Gá tabelshik, gá skladshı,Hár kásiptiń basına barıp,Júrdi Dúysen awılda jaqsı,Xalıq qatarı ketti atlanıp. Xat kelmedi ketkeli, lekin,

Búytip júrip xat jazıw qayda? Saǵınsa da qansha úybetin, Pochta bar ma mınaw toǵayda.Endi mine, turısı mınaw, Moynı tómen salınıp ketken. Sezilmeydi kúliw ya jılaw, Xalıq jerkener bul óli betten. Kórdik bizler jatqan úńgirin, Aywan-jaywan súyekler jatır. Terisin de taptıq túlkiniń, Keshe soyǵan gósh jayrap atır,Kózlerime basıldı ottay,

Shaqı aylanǵan saranaw bası.

Elesledi anasın tappay,

Keshe ókirgen buzaw kóz jası...

5

Urı uslanǵan! Urı kiyatır! —Dep shapqılap jetti balalar.

— Wáy, sıyır joq, qurı kiyatır, —Dep qıynalar sawınshı analar.

140