Ádebiyat 9-kl

MUSTAQÍLLÍQ MAYDANÍNAN ÓTKENDE

Búgin Ámiw bolıp aqqım keledi, Arǵımaq at bolıp shapqım keledi, Búgin óńirine ózbek aǵamnıń, Kewlimnen gúl úzip taqqım keledi.Nawayı, Berdaqlar dástan pitkende,Babur tárki-Watan qılıp ketkende, Mashrab ǵázzelleri páryad etkende,Oyǵa alǵan maqsetine jetken be?

Babalar ruwxı keshti oyımnan, Mustaqıllıq maydanınan ótkende.

Akmal, Allayarlar atılıp ketkende,Jawlar Qadriydi qatıl etkende, Sharapatlı insan uyqısın buzıp, Qábirinen shıǵarıp alıp ketkende...Bári kóz óńimnen ótkendey boldı,Mustaqıllıq maydanınan ótkende.

«Aq altın» nan tawday qırman pitkende,Onı jat kárwanlar alıp ketkende,

Sen oyshań súyenip awır ketpenge, Únsiz turıslarıń eleslep ketti, Mustaqıllıq maydanınan ótkende.

Seniń ruwxıńdaǵı mártlik, danalıq, Jańa dáwran jolın tappaǵı lazım, Biyik insanlıǵıń dúnya tán alıp, Jáhán minberinen shıqsın hawazıń. Kewil talwas etip, ilham yosh urar, Miyrim suwı menen tolǵanday Aral, Eser bir ájayıp jaǵımlı samal, Mustaqıllıq maydanınan ótkende.

Ózbekstan Kúnshıǵstıń Sholpanı, Kóp qıyın jollardan óterseń asıp, Biniyad tawıp azat insan ármanı,Jolıńdı jaqtırar ıǵbal quyashı.

91

«Qutlı qádemıńe hásanat» diyip,

Qan-qardash xalıqlar qol berip qolǵa,Qara qalpagımdı shalqayta kiyip, Janıńda baraman bul ullı jolda!

TUMARIS

MASSAGETLER QÍSSASÍ

(poemadan úzindi)

Tumarisa, wa anajan,

Sarsılasań basıń iyip, Perzentińniń azasınan Júrek-bawırıń tur ǵoy kúyip, Eńkeytpe tilla jıǵańdı,

Sır berip nasharlıq etpe. Qayǵı aldında qayısqandı,Jaqtırmaydı massagetler.

Bos kelipti úmit atıń, Ayhay! Biraq, ókinbe sen.Óz qátesin, óz uyatın Juwǵan ol óz qanı menen,Kóter bastı! Qayda seniń Erkeklerdi basqan susıń? Jolbarstıń jaw búyregin Julıp jegen ǵaybar kúshiń?Qas batırdıń bas súyegin Zeren etip, qımız ishken, Sen emes pe, eldiń kegin,Keskilesip alıp ósken!

Arqar múyiz ay astında Kim kórkińdi saǵınbaǵan.Ógiz suwdıń jaǵasında Kim kúshine tabınbaǵan!?Kiy jarqıldap sáwkeleńdi, Sır berip nasharlıq etpe. Kóp qayǵırıp júdegendi

92

Jaqtırmaydı massagetler.

Tumarisa otır únsiz, Tarqatqan ol qolań shashın.Boz orda misli heshkimsiz,Otır hámme iyip basın, Ǵıjlap turǵan oshaqtaǵı Seksewildiń qozı sóner.

Al, kewilde perzent daǵı Ot tiygendey órshelener. Kesik qulaq nóker úydenShıǵıp ketti bir jaqlarǵa, Suwıq xabar ol ákelgen Qaldı gúwlep qulaqlarda.

Ol aytqan: «Patsham, bizlergeBul saparı Kún qas bolǵan. Jaw albırap qashqan jerde Tayar awqat, mol dasturqan. Jayıwlı turǵanın kórip Japırılıp tústik attan.

Jatır meslerde kópirip

Bir ishimlik, ózi qatqan...Ishtik simirip, jedik etti, Kewil ósti, bas ǵuwıldap.Uyqı bastı, dińke ketti... Jaw, sóytip túsirdi aldap, Esimizge kelsek keshte, Ayaqqollar matawlı tur. Bul qorlıqlı kúndi eske Alıw maǵan tawdan awır!Kók shatırda kóshki taxtta

Shah otırar ǵarq-ǵarq kúlip, Ústimizde toy qızbaqta,

Biz jatırmız tiriley ólip,Bir waqları tiklep boyın,Turdı balań jaynap kózi.

— Patsha qutlı bolsın toyıń! Bar meniń bir aytar sózim. Bosat meniń qollarımdı,

93

Erkin esime eneyin, Bilseń payda sırlarımdı, Qáleseń, aytıp bereyin,—

Dedi turıp tutqın balań (Men oyladım: jigit mınawEndi óli arslannan

Tiri tıshqandı ábzel bildi-aw) Farsılardıń shahı sonda Sharap tolı tilla jamın Ishpey biraz otırdı da, Sıypadı jiyren saqalın:

— Alıp-anadan— at-biyeden,

Mártligińe tarttıń bala.

Jawdıń da mártin súyemen,Háy, jas batır, maǵan qara!Ákeń bir saq patsha boldı, Jurtına jaw darıtpaǵan.

Dúnyaǵa dańq jayıp óldi. Kim tiye aldı barıp oǵan?Anań— arıw Tumarisa, Patshalıqqa jarasadı.

Xorezmiya, Sogdiyana Oǵan kópten talasadı. Asaw arqar ańshı quwsa, Asqar tawdan pana tabar.Biyik shınǵa búrkit qonsa,Onıń ushqır qanatı bar. Awramazda1 táńirim maǵan Qúdiretli shahlıq berdi, Kóp ellerdi asawsıǵan Qılısh penen alıp berdi.

Baktr, midan, parfi, derbik,

Hámmesi de ójet bolǵan. Biraq, jeti jáhán derlik Búgin maǵan qullıq qılǵan.

1Awramazda — áyyemgi farsılar táńirisi (I. Yu.).

94

Aqıl menen aldın boljap,

Ójetligin qoysa anań. Amanlıqta jasaw olja, «Mádetker bol» dese maǵan,— Eliń farsılar shahınıń Panayında bolar edi.

Esigin boz ordasınıń, Jel ashıp, jel jabar edi, Biraq, ol joq Bilgir anań. Bilimsizlik etti mine.

Úshten birdey láshkeri hámUlı ǵapıl ketti, mine.

Qatın biylegen el ońbas, Kórdik bunı senler bette,Eljurtına bolǵanday bas Erkek joq pa massagette?!

Húkimdar bolıp jurt soraw,— Shesheń emes, seniń jolıń...—Dep Jahangir Qayxısraw Sheshtirdi batırdıń qolın.

— Shah, sen bilgirlik is ettiń, Umıtılmas bul kópke deyin. Endi saǵan massagettiń Qosıǵın aytıp bereyin:

«At ornına arqan taǵıp, Jolbarstı jegip bolmas, Awzıń qanǵa tolsadaǵı Jaw aldında tógip bolmas,Asırasańda álpeshletip, Shólin ańsap óler arqar.

Miy qátesin qol dúzetip, Bas jazasın moyın tartar»—Dep, saqshınıń qos bawınanQanjarın tez qaǵıp alıp,

Jalt-jult shaqmaq shaǵılǵanday, Tasladı ol ózin shalıp

Wa, patshayım— Quyash qızı! Óldi sóytip batır ulıń.

95

Turdım men de kózim qızıp,Ah, qanıńday jaqsı ólim!

Márt perzentiń patshalıqtıń, Sırın jawǵa aldırmadı, Ózin-ózi shalıp jıqtı, Dushpanına shaldırmadı. Men de óldim... Átteń biraq,

Mártlik emes, qorlıq penen: Tústi shorshıp eki qulaq, Kesildi de zorlıq penen,

Kóz aldımda qulaǵımdı,Jegizdi bir jállatına

Shańdıp qol hám ayaǵımdı,Teris mingizdi atıma,

Dedi: «Aytıp bar patshayıńaUllı shahtan duway sálem, Sıyınsın Kún qudayına, Urısıw ushın biziń menen». Xosh Tumaris, ádil patsham,Massagetler maqtanıshı! Táńrim yar bolsın saǵan, Ákelgen xabarım usı.

Men atqardım minnetimdi, Xosh bol qorlıqlarımdı menEl-jurttan awlaqqa endi, Ózim arqalap ketemen»... — Dep qulaqsız nóker birden,Tumariske qullıq

Ana kewlin qan jılatqan, Qarǵıs saǵan, jaralı kún!Jan júyesin sótip atqan Jazadı bul jaranı kim?

Patsha hayaldıń júregin ol,

96

Qus urǵan bir kógershindey, Miyrimi joq bir túkli qol Julqıp, qıynap attı birdey.

Kóz aldınan ótti búgin:

Sol jawız qol kópten beri. Julmaq bolıp dala gúlin, Túrli hiyle etkenleri,

Farsı shahı minip kúshke,Kóp ellerdi jawlap tegis, Búginligi Tumariske,

Ashıq bolıp qalǵan emish...

Hayal patsha esler bárin:

Hiyar shahtıń shaytanların — Qáyxısırawdıń elshilerin «Bolmaydı» dep qaytarǵanın, Shahtıń kózi qan talasıp, Qattı ashıwǵa mingen sonda.

Massagettiń keń dalasın, Boyamaqshı bolıp qanǵa, — Láshkerin shubırtıp aydap, Dáryaǵa sal taslaǵan ol.

Úrlengen meslerdi baylap, Kópir sala baslaǵan ol, Sol máhálde Ógiz suwdan,Eki atlı júzip ótti.

Shahqa Tumaris arıwdan, Mınaday ótinish jetti: «Jahangir shah, qayt ıraydan, Jandı sonsha qıynaysań da?

Neń jetpeydi? Qorıq qudaydan,Arǵı júzge sıymaysań ba?!

Sonsha alǵan el-elatıń, Awzıń batıp aǵıl mayǵa, Bizińdey bir jesir qatın, Óz elińnen tabılmay ma?Balıq baǵıp, mal aydaǵan, Eldiń tınıshlıǵın buzba.

Tógilmesin qalayda qan,

97

7 — Ádebiyat, 9-klass

Ótpe biziń dalamızǵa» Tıńlanbadı. Búgin kelip, Jaw dáryadan berman óttiHa demey-aq saldı búlik,Is baǵıtı qırın ketti.

Al, mine, birinshi urıstıń— Mákkar urıstıń qurbanları. Kóz aldında Tumaristıń Essiz ulı, qıranları

Eles berip iyip basın, «Keshir» ana dep turǵanday. «Jayılmasın qara shashıń

«Bol márdana» dep turǵanday...

Patsha hayal soń-soń barıp Boyın biyley basladı ol.

Altın árebegin alıp, Átashtanǵa tasladı ol. Úy tolı jurt-kátqudalar, Sárkardalar órre turdı. (Bul dástúrdi biler olar) Hámmesi sırtqa juwırdı.

Jasıl túsip, qurt gewlegen

Qasında bir bayterektiń Ot jaǵılıp, jurt gewlegen

Qushaǵında ıza kektiń. Árwaq shaqırıp ǵarrı porqan, Gúbelektey otqa urar.

Zikir salıp duw alaman, Massagetler oyın qurar. Tımtırıslıq shókti birden,Qulaqqa urǵan tanadayın.Qalıń qurda orta jerge, Turdı kelip patsha ayım,Aq girewke, altın qamar, Jarq-jurq eter duwlıǵası.

Kózińde jup juldız janar, Sulıwlıqtıń nur tulǵası, Kún perzenti nurlı Átash—

98

Ottıń piyri jalın atıp Túnge qarsı ashıp sawash,Turdı onı jaqtılatıp,

«Kindik qanım tamǵan dalam,Ana jurttıń topıraǵı!

Biyopalıq etsem saǵan, Kózimdi qus shoqıǵanı...» Dep ay júzli arıw patsham,Jalańashlap oń siynesin,

Bir shalanı alıp ottan, Kúydirdi ol aq mámmesin.Ant edi ol qorqınıshlı, Ayqasarda ómirólim.

Jurt sezip bir ullı kúshti, Zor shayqasqa buwdı belin.

«Wa, patshayım, quyash qızı!Jolıń bolar, qara áne, Tashtria1— baq juldızı

Aq at bolıp shıqtı jáne»

Dep qol bılǵap ǵarrı porqan,Otqa túsip ólip ketti.

Zikir salıp top alaman,Tań atqansha ırım eti...

4

Aydarlı tuwı teńselip, Shıqtı jolǵa massagetler.Jollar segbirin eńserip. Qıldı janǵa qısıwmetler.Nar qamıslı jaǵalarda

Kóp ǵawdanlı kóller qaldı.

Adam barmas atawlarda

Panalasıp eller qaldı.

Jer qayısqan qalıń láshker,Ań bezdirdi at dúsirlep.

Aldı tawǵa minse seske,

1 Tishtria — Sirius juldızı. Áyyemgi aziyalılar onı kiyeli dep sanaǵan. (I. Yu.).

99

Artı túnde júk túsirgen. Burqıratıp juwsan iyisin,

Shańǵıttan kún kózin bastı.Qan sasıqlı toy kúsegen Qara quzǵın ǵaqıldastı.

Túlki jortpas túneylerden Túnde ketip barar olar. Qarsaq jortpas qalıńlardanQalǵıp ketip barar olar.

Úsh kún júrip, Úrker bataJetti Ógiz ótkeline.

Ottı jaǵıp Qatar-qatar,At otlattı shetkerine

Bul aqsham tınıǵıp jattı,

Er dastanıp, qılısh qayrap,—Tań aldında jeti attı Qurbanlıqqa shaldı saylap, Artı dárya, aldında tań.

Shıǵar kúnge júzin berip, Patsha artınan barlıq adam Tabınıwǵa turdı kelip.

Sóndi Sholpan— tań juldızı,Kórip ullı kúnniń júzin.

Kún kelbetli sahra qızı—

Tumaris basladı sózin: «Gúldir-gúldir kisnegen,Altın júwen tislegen

At jolına sadaǵa,

Miyrimli Quyash, qollaygór,Júyrik Quyash, qollaygór!

Qamısı suwlı kól bergen, Selewi semiz shól bergen, Gúrkirep Gúldirmaması Aspanda póstek sanaǵan Miyrimli Quyash, qollaygór,Saqıy Quyash, qollaygór!

Asıǵı pútin aq serke

10