Qaraqalpaq tili 5-kl

§31. Sóz túrlewshi qosımtalar hám olardıń túrleri

137- shınıǵıw. Oqıń. Qara hárip penen jazılǵan sózlerdi túbir hám qosımtaǵa ajıratıp kóshirip jazıń. Teksttiń sońında berilgen sorawlarǵa awızsha juwap beriń.

Tóresh kátiniń ústinde otırıp kóp oylandı. Qoynındaǵı nandı qalay apasına aparıp beriwdiń jolın izledi. Qalay aparıp beriwdiń esabın tabıw qıyın boldı. Nandı uslap turıp taǵı oylandı. Aq sút bergen anań qanday qádirli! Nan Tóreshtiń tamaǵınan ótpedi. Qaytadan qoynına iyterip qoyıp, qolın tez tartıp aldı. Ayaǵın ǵaz-ǵaz basıp esikke keldi. Esikten sıǵalap dárwazaǵa qaradı. Dárwaza qawsırıwlı. Dárwazanıń kishkene qapısınıń aldında birew kórindi. Ótip baratırǵan bir jolawshı eken.

Esikke shıǵatuǵın kisidey, dárwazaǵa kelip, qapısınan basın shıǵarıp qaradı. Heshkim kórinbedi. Dárwazadan shıǵa juwırdı. Bir qolı menen qoynındaǵı nandı sırtınan basıp kiyatır.

Jaman tamǵa juwırıp barıp kirgenshe, birew kórip qalar-aw dep, Tóreshtiń zárresi qalmadı.

Tóreshtińmańlayınan aqqan teri betine sorǵalap, esikten kirip keldi. Azıraq turıp, suwıq demin aldı.

Azdan soń nandı apasına berip, qaytıp keldi.

—Qayda bardıń?—dedi Sapar. Heshqayda bar-

ǵanım joq, dalaǵa shıqtım,—dedi. (N.D.)

1.Tóreshte ne ushın bunshelli qorqınısh bar edi?

2.Nandı ózi jep qoysa da bolmas pa edi?

3.Siz Tóreshtiń ornında bolǵanıńızda ne qılar edińiz?

Sóz túrlewshi qosımtalar jańa mánili sóz jasamaydı. Olar gáptegi sózlerdi birbiri menen baylanıstıradı. Mısalı: Men

82

qalaǵa bardım. Bunda qalaǵa degen sózdiń qala — túbiri, -ǵa — qosımta, bardım degen sózde bar — túbiri, -dım — qosımta. Sóz túrlewshi qosımtalar qala-ǵa bar-dım degen eki sózdi baylanıstırıp tur.

Sóz túrlewshi qosımtalar sóz jasawshı qosımtalardan soń jalǵanadı. Mısalı: Paxtakeshler paxta terip júr. Balıqshınıń kemesi tolı kórinedi.

Sóz túrlewshi qosımtalardı jalǵawlar dep ataymız. Jalǵawlar 4 túrli boladı: kóplik jalǵaw, tartım jalǵaw, betlik jalǵaw, seplik jalǵaw.

138- shınıǵıw. Kóp noqattıń ornına tiyisli qosımtaların qoyıp jazıń. Olardıń atqarıp turǵan xızmetin túsindiriń.

1. Men... aǵam zavod... isleydi. 2. Oqıwshı...

mektep... kel... 3. Azat... xat jaz... 4. Biz... sayaxat...

bar... 5. Turdımurat... Tashken... kór... 6. Biz... qus...

uya dúzettik. 7. Sánem gúl... suw quydı. 8. Ómirbek

qala... kel... 9. Marat ustaxana... jumıs isle...

10. Bizler mektep... ishin taza...

139- shınıǵıw. Berilgen sózlerdi baylanıstırıp, gáp qurań.

1.Men, mektep, kesh, kel. 2. Biz, jaz, lager, bar.

3.Oqıw, soraw, durıs, juwap, ber. 4. Men, bala, súwret, túsir. 5. Biz, klass, oqıwshı, jámiyet, jumıs,

belsene, qatnasadı. 6. Gúlzar, bes, klass, oqı. 7. Kitapxana, qızıqlı, kitap, al. 8. Búgin, kún, rayı, buzıl, tur. 9. Men, N.Dáwqaraev, «Internatta», gúrriń, oqı, shıq. 10. Biz, ol, kitap, qaharman, Tóresh, ómir, menen tanıs.

83

Tapsırma. Ájiniyaz shayırdıń «Bozataw» qosıǵın tawıp kórkemlep oqıń. Onıń hárbir qatarındaǵı sózlerdiń óz ara baylanısıwına dıqqat awdarıń.

1.Sóz túrlewshi qosımtalar degenimiz ne?

2.Olar gápte qanday xızmet atqaradı? Mısallar keltiriń.

3.Sóz túrlewshi qosımtalardı ne dep ataymız?

5. Sóz túrlewshi qosımtalar qanday túrlerge bólinedi?

§32. Sóz qurılısındaǵı orın tártip

Sózdiń mánili bólekleri belgili bir tártipke iye. Olardıń jaylasıwı tómendegishe boladı:

Sózdiń mánili bólekleriniń jaylasıw tártibi

Sóz túrlewshi qosımtalar izbe-izlik penen tómendegi tártipte jalǵanadı:

Sózdiń mánili bólekleriniń jaylasıw tártibi

Túbir yaki + kóplik + tartım + seplik + betlik tiykar

140- shınıǵıw. Kóp noqat ornına qawıs ishinde berilgen qosımtalardıń sáykesin tártip penen jaylastırıń.

Kitap... (-ǵa, -lar, -xana, -qa, -shılıq, -tan), ón...

(-ge, -i -er, -ment, -ler,), joldas... (-tı, -lıq, -ıń, -dı, -lar), miynet (-ti, -kesh, -im, -ler, -pen).

141- shınıǵıw. Berilgen qosıqtı dawam etiń, onı kórkemlep oqıń. Onda qara hárip penen berilgen sózlerdi túbir hám qosımtalarǵa ajıratıń. Qosımtalardıń jaylasıw tártibine itibar beriń. Qosıqtı yadlap alıń.

84

Otirikti ıras etip aytpaǵan,

Tuwrı joldan bas ketse de qaytpaǵan, Námáhrámdi hasla joldas tutpaǵan,

Atı qaraqalpaq ellerim bardı. (Ájiniyaz)

Tapsırma. Berilgen sózlerdiń qurılısın anıqlań.

Úlgi: bas + shı + lar + ımız + dan.

Klasımızdı, sabaqlıqlarıńızǵa, mekteptiń, baǵmanınan, aspazlarına, suwlarınıń, sebepshilerin.

142- shınıǵıw. «Ana tilim — arım meniń» degen temada tekst dúziń. Onda qollanılǵan sózlerdiń qurılısındaǵı qosımtalardıń jaylasıw tártibine itibar beriń.

1.Qosımtalardıń qaysı biri túbirge birinshi bolıp jalǵanadı?

2.Sóz jasawshı qosımtalar túbirdiń qaysı tárepine jalǵanadı?

3.Sóz túrlewshi qosımtalar túbirge qáytip jalǵanadı?

§33. Kóplik jalǵaw

143- shınıǵıw. Oqıń. Mánilerin salıstırmalı túsindiriń.

Palapan - palapanlar, shójeshójeler, bizbizler, ol-olar, kitapkitaplar, joljollar, bulbular, qızqızlar, toǵay-toǵaylar, kewilkewiller, tawtawlar.

Kóplik jalǵawı — sóz túrlewshi qosımtalardıń bir túri. Olar -lar, -ler túrinde qollanıladı.

Sóz túbirine jalǵanıp, zattıń kópligin bildiredi. Mısalı: ertek — ertekler, bala —

balalar.

Sanlıq, kelbetlik, ráwish, feyil sózlerge jalǵansa, olar zatlıq mánige iye boladı. Mısalı: Bes — besler (klasımızda besler

85

kóp), bilgish — bilgishler (bilgishler kóbeydi),

kórgenler.

-lar, -ler jalǵawı almasıqlarǵa jalǵanǵanda baslawısh penen bayanlawıshtı baylanıstırıp keledi. Bizler bardıq. Olar keldi.

Bular jetkinsheklerimiz.

Kóplik jalǵawları sóz jasawshı qosımtalardan keyin jalǵanadı. Basqa sóz túrlewshi qosımtalar kóplik jalǵawınan soń jalǵanadı. Sózdiń keyingi buwını juwan bolsa juwan, jińishke bolsa, jińishke túri jalǵanadı: egin-ler-di, oqıw-shı-lar-ımız.

144- shınıǵıw. Kóp noqattıń ornına kóplik jalǵawların jalǵap, gáplerdi kóshirip jazıń. Mánilerin túsindiriń.

1. Sız... qanday pikirdesiz? 2. ... bolǵan waqıyanıń hámmesin birim-birim aytıp berdi. 3. Siz...

qorıqpańlar. Meniń káramatlı duwtarım bar (ertekten). 4. Biz... — Watan qorǵawshılarımız. 5. Biz...

lagerge bardıq, ... barmadı. 6 keleshek

áwladlarımız.

145- shınıǵıw. Sózlerge -lar, -ler jalǵawların jalǵap, gáp qurap jazıń. Mánilerin salıstırıń.

Bul, ol, siz, usı, sol.

Úlgi: Olar qarańǵıda adasqan. Adasqanlar keldi.

Tapsırma. Oqıǵan ertek kitaplarıńızdan kóplik jalǵawı bar sózlerdi tawıp jazıń.

146- shınıǵıw. Qosıqtan kóplik jalǵawlı sózlerdi tabıń.

Olarǵa hár kúni jolıqsań payda,

Olar kóp, ushırassań kewliń pitedi,

86

Jumısta ya jolda, quwanısh-qayǵıda,

Múshkil islerińdi ańsat etedi.

1.Kóplik jalǵawları degenimiz ne?

2.Olar qanday xızmet atqaradı?

3.Kóplik jalǵawları qanday sózlerge jalǵanadı?

§34. Tartım jalǵaw

147- shınıǵıw. Salıstırıń. Qanday ózgeristi ańlaysız?

Dápter, dápterim, dápteriń, dápteri, qálemler, qálemlerimiz, qálemlerińiz, qálemleri, bala, balam, balańız, balası, kitap, kitaplarım, kitaplarıń, kitapları.

Tartım jalǵawları -m, -ń, -sı, -si, -ım,

-im, -m, -ıń, -iń -ı, -i, -ımız, -imiz, -ıńız,

-ińiz, -ları, -leri túrinde qollanıladı.

Zattıń kimge yamasa nege tiyisli ekenligin bildiretuǵın qosımtalar tartım jalǵaw delinedi. Mısalı: kitabım (kitap meniki yamasa kitap maǵan tiyisli), kitabıń (kitap seniki yamasa saǵan tiyisli), kitabı (kitap onıki yamasa oǵan tiyisli).

Tartım jalǵawı túbir sózlerge dórendi sózlerge hám qospa sózlerge de jalǵana

beredi: mektebim, qálemiń, dápteri, qusımız, úyregińiz, shójesi, balalıǵımız, kitapxana, bilezigimdi.

Tartım jalǵawı jaylasıw tártibi boyınsha kóplik jalǵawınan keyin jalǵanadı. Mısalı: balalarım, balalarıń, balaları.

87

Tartım jalǵawı úsh bette, birlik hám kóplik sanlarda qollanıladı.

148- shınıǵıw. Oqıń. Tartım jalǵawların sızıqsha arqalı ajıratıp jazıń, mánilerin salıstırıń.

Oramalım, kóylegiń, etigim, dostıń, joldası, eginimiz, kepterińiz, partań, aǵası, skripkań, klasımız, muǵallimleri, jetekshińiz, basshısı, shashım.

149- shınıǵıw. Úlgige qarap berilgen sózlerge birlik hám kóplik sanlarda tartım jalǵawın jalǵań.

Ómir, shıra, maqset, miynet, awıl, rayon.

150- shınıǵıw. Kóshirip jazıń. Tartım jalǵawlı sózlerdiń astın sızıń. Neshinshi bet, qaysı sanda turǵanın aytıp beriń.

1.Bulardıń sózi meni de otırǵan ornımnan turǵızdı.

2.Qoydıń sońında tayaǵın beline qıstırıp shopanı kiyatır. 3. Meniń qolımda belim boldı. 4. Tanısıńız, bul meniń dostım Sapar Kárimov boladı.

1.Tartım jalǵawı degenimiz ne?

2.Tartım jalǵawlı sózler qanday mánilerdi bildiredi?

3.Tartım jalǵawları sózlerge qalay qosıladı?

88

§35. Seplik jalǵaw

151- shınıǵıw. Miynet sózine qanday jalǵawlar jalǵanǵanın anıqlań. Olardıń grammatikalıq xızmetine dıqqat awdarıń.

1.Miynet baxıt keltiredi. 2. Miynettiń túbi —ráhát.

3.Miynetke ıqlasıń ketedi. 4. Miynetti jaqsı kóremen.

5.Ol miynetten hesh zerikpeydi. 6. Hámme nárseniń sırı — miynette. 7. Balalar, miynetińizden kamal tabıńlar!

Seplik jalǵawları gáptegi sózlerdi bir-biri menen baylanıstıradı, túrli grammatikalıq mánilerdi ańlatıp keledi. Mısalı: Men qaladan keldim. Olar mektepke ketti. Azattıń kitabı bar.

Tilimizde altı seplik bar:

Seplik jalǵawındaǵı sózler birlik hám kóplik sanlarda qollanıla beredi. Mısalı:

152- shınıǵıw. Oqıń. Sózlerdiń qaysı seplikte turǵanlıǵın aytıp beriń.

Teńizde, Raziyada, samolyottan, mashinanıń, oqıwshılar, Mehribannan, muǵallimdi, Rayanıń, jetekshige, tórtten, jetige, sabaqtı, sabaq kestesinen.

Tapsırma. Berilgen sózlerdi joqarıda berilgen kestege qarap birlik hám kóplik sanlarda sepleń.

Kitap, bes, dos, biz, awılım, eliw.

1.Seplik jalǵawları degenimiz ne?

2.Olar qanday xızmet atqaradı?

3.Neshe seplik bar?

§36. Betlik jalǵaw

153- shınıǵıw. Oqıń. Qara hárip penen jazılǵan sózler qaysı bette, qanday sanda qollanılıp turǵanın anıqlań.

Áy ana, bilemen tilegimdeseń, Sen mudamı meniń júregimdeseń,

Bóbek boldım, bala boldım, erjettim, Adam etip seniń óziń dórettiń. (T.J.)

Betlik jalǵawları zattıń kim, ne ekenligin, is-hárekettiń kim tárepinen islengenligin ya islenetuǵınlıǵın bildiredi.

Betlik jalǵawları: -man, -men, -sań, -seń, -mız, -miz, -sız, -siz, -dı, -di.

90