Qaraqalpaq tili 5-kl

1.Miynettiń kózin tapqan, ( ... ). 2. Miynet túbi

—ráhát, ( ... ). 3. Miynet etseń erinbey, ( ... ). 4. Miynet ishteyiń ashar, ( ... ). 5. Daraqtı jer kógerter,

( ... ). 6. Jalqawdıń janı tatlı, ( ... ). 7. Bilimsiz is joq, ( ... ). 8. Miyneti qattı bolsa, ( ... ).

Tapsırma. Siz kempir apańız, atańız haqqında kishi tekst dúziń.

Sóylew seslerin payda etiwde sóylew aǵzalarınıń hámmesi birdey xızmet atqara bermeydi. Seslerdiń jasalıwında belsendi sóylew aǵzaları hám uyań sóylew aǵzaları boladı.

Belsendi sóylew aǵzaları belgili bir sesti payda etiw ushın háreketke kelip, olardıń jasalıwında tiykarǵı xızmetti atqaradı.

Uyań sóylew aǵzaları háreket etpeydi.

Sóylew aǵzaları

13- shınıǵıw. Kóshirip jazıń. Sózlerde neshe ses bar ekenligin sózlerdiń ústine jazıp shıǵıń. Qaysı sóylew aǵzaları qatnasqanın anıqlań.

ESKI MÁDENIYAT ORAYÍ

Dúnya júzinde eń eski mádeniyat oraylarınıń biri

Qıtayda jaylasqan.

B.e.sh. 221 — 207-jılları Qıtayda oraylasqan Cin imperiyası dúzilgen. Imperator Cin Shi Xuandı

11

batıs elleri menen sawda etiw ushın Ullı Jipek jolın ashqan. Ol Ullı Qıtay diywalın saldırǵan. Dáslepki uzınlıǵı 750 km, sońında

3000 km, ortasha biyikligi 5 — 10 metr, ortasha keńligi 5 — 8 metr bolǵan.

Tapsırma. Siz qanday eski mádeniyat orayların bilesiz? Kishi tekst dúziń. Ondaǵı dawıslı seslerdiń astın sızıń.

§3. Grafika

Grafika — tildegi seslerdiń shártli tańbalar jıynaǵı.

Grafika grekshe sóz bolıp, «grafho» jazıw degendi bildiredi. Jazıwdıń tariyxı oǵada erte dáwirlerden baslanadı. Onıń piktografiya (súwretli jazıw), ideografiya

(túsinik jazıwı) hám seslik jazıw degen túrleri bar.

Biz házir seslik jazıwdan paydalanıp atırmız. Onda jazıw quralları sıpatında háripler, álipbe, irkilis belgileri, qosıw, alıw, bóliw, kóbeytiw hám t.b. belgiler úyreniledi.

Ses hám hárip

14- shınıǵıw. Oqıń. Sózlerdiń aytılıwı hám jazılıwına itibar beriń. Hárbir sózde neshe ses barın anıqlań.

Baǵman, fermer xojalıǵı, ósimlik, klass, sezim, belsendi, cirk, fevral, shyotka, sayaxat, elektr, dárya, konferenciya, oficer, qoyan, jawın, partiya, samolyot, yashik, basqur.

12

Sózler seslerden quraladı. Awızsha sóylew waqtında sózlerdi dara-dara seslerge bóliwge boladı.

Ses— sózlerdiń máni ańlatıwshı eń kishi bólegi. Mısalı, jol degen sózde úsh ses bar: j, o, l. Qol degen sózde úsh ses bar: q, o, l. Ulıwmalıq belgisi boyınsha eki sóz de úsh sesten turadı. Olar arasındaǵı mánilik ózgeshelikti jol sózindegi — j, qol sózindegi—q sesleri belgileydi.

Seslerdi aytamız hám esitemiz.

Máselen, ol sózi eki sesten (o, l), tas sózi úsh sesten (t, a, s), parta sózi bes sesten (p, a, r, t, a) turadı t.b. Jazıwda sesler háripler menen tańbalanadı.

Háripler— seslerdi jazıwdaǵı shártli tańbası. Háriplerdi kóremiz, oqıymız hám jazamız.

15- shınıǵıw. Kóshirip jazıń. Hárbir sózdegi mánilik ózgesheliklerdi belgilep turǵan seslerdi tawıp astın sızıń.

Sózsaz, qara - qora, túlkikúlki, jaysay, shabıstabıs, terekkerek, tarı - torı, orór, sherek- shelek, kiyimtiyin, shabaqsabaq, jazıw- qazıw, tuttút, pille-pálle, otót, tortór, sansán, sızıqqızıq.

16- shınıǵıw. Sózlerdi oqıń. Hárbir sózdiń neshe hárip hám neshe sesten quralǵanın aytıp beriń. Aytılıwı hám jazılıwına dıqqat awdarıń.

Gúz, terek, japıraq, dárya, tuwrı, tereń, fevral, yanvar, samolyot, tas, jol, awıl, bólim, Jámiyla, súwret, zúráát, ayıw, kalendar, sayaxat, klass, paxta, oqıwshı, at, keńes, Watan, Aral, sport, bala.

13

17-shınıǵıw. Kóshirip jazıń. Aytılıwı hám jazılıwı arasında ózgesheligi bar sózlerdiń astın sızıń.

1. Aqıl jasta emes, basta. 2. Óziń bilseń, ózgege úyret, bilmegenińdi úyren. 3. Bilimniń kópligi joq, ónerdiń artıqlıǵı joq. 4. Óner, ónerge bári kóner. 5. Óneri joq kisiniń, mazası joq isiniń. 6. Jigitke qırq óner de az. 7. Aqıl kópke jetkizer, óner kókke jetkizer. 8. Ónerli órge júzedi. 9. Ónerliniń ózegi talmas.

ÁLIPBE

18- shınıǵıw. Oqıń. Sózlerdi álipbe tártibinde dápterlerińizge jazıń.

Awızqabaq, áljuwaz, baspúkil, dárbent, eksponat, fokus, gejir, ǵaybana, halqa, xurma, ızǵar, irge, jaǵıs, kárwan, qarma, lapız, mágar, nobay, ópepek, pánje, ráwiyat, sıqpan, toqıldaq, uwıs, úpildirik, wásiyat, yapırmay, zamarrıq, shanash, cirkul, shay, plach, Xojeli, naǵıs, tobıq, qatıqulaq, qurash, sáwkele.

Háriplerdiń belgili tártipte ornalasqan jıynaǵı álipbe dep ataladı. Qaraqalpaq tilinde 34 hárip bar. Solardan 32 háriptiń hár qaysısı bir sesti ańlatatuǵın taq tańbalar bolsa, al ekewi (sh, ch) bir sesti ańlatatuǵın jup tańba bolıp tabıladı.

Sózlikler, hár qıylı dizimler álipbe tártibinde jazıladı. Álipbedegi háriplerdiń ornalasıw tártibin jaqsı bilsek, sózliklerden, dizimlerden ózimizge kerekli sózlerdi tez tawıp alamız.

19- shınıǵıw. Berilgen sózlerdi álipbe tártibinde jazıń hám olarǵa gáp qurań.

14

Shılpıq qorǵanı, Gúldirsin qala, Gáwirqala, Kúyikqala, Qoyqırılǵanqala, Topıraqqala, Ayazqala, Jambasqala, Aydosqala, Haywanqala, Búrkitqala.

QARAQALPAQ TILINIŃ ÁLIPBESI

Tapsırma. Álipbe tártibin, ondaǵı háriplerdiń jazılıwı hám aytılıwın úyrenip shıǵıń. Yadlap alıń.

15

20- shınıǵıw. Qaraqalpaqstandaǵı barlıq qala hám rayonlardıń atların álipbe tártibinde jazıń hám olardıń jazılıwına itibar beriń.

Tapsırma. Sózlerdi álipbe tártibinde kóshirip jazıń.

Por, Nókis, qar, Ámiwdárya, Aral, Baxıt, ventilyator, dásker, jaylaw, respublika, yubiley, sanaat, tınıshlıq, elektrostanciya, Íqlas, ultan, waqıt, hákke, úyrek, Moskva, kanal, gazeta, zerger, fonetika, Shaxsánem, láylek, ǵamxor, xanalas, yosh, cifr, chempion, tuwısqan, hújdan.

§4. Dawıslı sesler hám olardıń túrleri

21- shınıǵıw. Oqıń. Dawıslı seslerdi tabıń. Olardıń qalay

Sóylew sesleri dawıslı hám dawıssız ses bolıp 2 ge bólinedi. Qaraqalpaq tilinde dawıslı sesler 9 tańba menen ańlatıladı.

Dawıslı seslerdi aytqanda heshqanday sóylew aǵzaları tosqınlıq etpeydi, sonlıqtan hawa erkin shıǵadı. Olar tek dawıstan turadı hám shawqımsız aytıladı. Aytıp kóriń: a, á, o, ó, u, ú, ı, i, e.

Dawıslı sesler buwın jasaydı. Soǵan qaray sózde qansha dawıslı ses bolsa, sonsha buwın boladı.

16

Dawıslı sesler sóylew aǵzalarınıń xızmetine hám aytılıwına qaray juwan hám jińishke bolıp ekige bólinedi. Juwan dawıslı

seslerge— a, o, ı, u, al jińishke dawıslı seslerge—á, ó, i, ú, e sesleri kiredi.

Juwan dawıslı seslerdi aytqanda til tóselip jatadı, joqarı kóterilmeydi (aytıp kóriń). Al jińishke dawıslılardı aytqanda tildiń ortası tańlayǵa qaray sál kóteriledi (aytıń). Segiz dawıslı ses óz ara juwan, jińishke bolıp jubaylasıp keledi: a— á, o— ó, u— ú, ı— i, tek bir jińishke dawıslı e sesiniń juwan jubayı joq.

Eger sózdiń keyni juwan dawıslı sesli buwınǵa pitse, oǵan juwan dawıslı sesli qosımta qosıladı. Mısalı: adam-lar, oqıwshılar, qala-da. Eger sózdiń keyni jińishke dawıslı sesli buwınǵa pitse, oǵan jińishke dawıslı qosımta jalǵanadı. Mısalı: etik-shi, mektep-ke, kiyim-di.

24- shınıǵıw. Kóshirip jazıń. Juwan dawıslı seslerdiń astın bir, jińishke dawıslı seslerdiń astın eki sızıń.

Ǵarrılar, sózin, traktordıń, maqulladı, kúnler, zúráát, zárre, tómendegi, otırıqshı, úylerinde, etikshiler, tórde, oraq, átshók, printer, test, teatr, opera, girjek.

25- shınıǵıw. Gáplerdi oqıń. Qara hárip penen jazılǵan sózlerdi kóshirip jazıń. Juwan dawıslınıń astın bir, jińishke dawıslınıń astın eki sızıń.

1. Meniń aǵam ustaxanada ońlawshı bolıp isleydi. 2. Klass basshımız bizlerdiń oqıwımızdı hár kúni qadaǵalap baradı. 3. Bizler onıń tapsırmasın buljıtpay orınlaymız. 4. Janǵa kerekli jemislerdiń

18

hámmesi bar. 5. Bizler ana tili sabaǵın oǵada qızıǵıwshılıq penen úyrenip atırmız.

26- shınıǵıw. Berilgen sózlerdegi juwan dawıslı seslerdiń ornına jińishke jubaylasların qoyıp kóshirip jazıń.

Tor, san, or, ot, un, túr, sız, mart, on, bur.

Úlgi: Sursúr, sızsiz...

§5. Erinlik hám eziwlik dawıslı sesler

27- shınıǵıw. Oqıń. Seslerdiń aytılıwına dıqqat awdarıń.

(X.S.)

Dawıslı seslerdi aytqanda erinniń qatnasıwına qaray erinlik hám eziwlik dawıslı sesler bolıp 2 ge bólinedi.

Erinlik dawıslı sesler—o, ó, u, ú.

Olardı aytqanda eki erin alǵa úyirilip, bir-birine jaqınlasadı. Kópshilik sózlerde birinshi buwında ǵana jazıladı. Mısalı: qolı, usı, orın, ómir, órim, túrli, kúnde, ósimlik t.b.

Qospa sózlerde o, ó, u, ú sózdiń keyingi buwınlarında jazıladı: Aytmurat, Jumagúl, búlbúl.

Al internacionallıq sózlerde o, u sózdiń ortasında, keyninde jazıla beredi: zveno, telefon, motor, operaciya, konstituciya.

Eziwlik dawıslı sesler — a, á, ı, i, e.

19

Olardı aytqanda erinler bir-birine quwıspay, sál-pál keńeyip ashıladı. Sózdiń barlıq esitilgen jerlerinde jazıla beredi.

Mısalı: qalalar, báhár, keledi, bilimli, ıssılıq.

28- shınıǵıw. Gáplerdi kóshirip jazıń. Erinlik dawıslılardıń astın sızıń. Aytılıwına itibar beriń.

Men keshe Marattı mektepte ushırattım. Olar ózleri tayarlaǵan úlken kórgizbeni kórip turǵan eken. Ondaǵı súwretler kútá shıraylı etip ornalastırılǵan. Kórgizbe mektep bólmesin bezep tur. Oǵan qıstırılǵan túrli mazmundaǵı súwretlerdi oqıwshılardıń ózleri jıynaǵan.

29- shınıǵıw. Noqatlardıń ornına erinlik hám eziwlik dawıslılardı qoyıp kóshirip jazıń.

K...n, j...r, t...r, w...y, t...t, q...bat, k...tap, d...s, t...q, Ám...t, Asq...r, G...lsara, Ulbos...n.

30- shınıǵıw. Gáplerdi kóshirip jazıń. Erinlik dawıslı seslerdiń astın bir, eziwlik dawıslı seslerdiń astın eki sızıń.

Xojalıǵımız mámleketke paxta tapsırıw jobasın orınladı. Bizler bos waqıtlarımızda ata-analarımızǵa járdem beremiz. Olar mol zúráát toplaw ushın kóp miynet etedi. Bıyıl paxtanıń zúráátli náli egildi.

Tapsırma. «Altın gúz» temasında tekst dúziń. Ondaǵı erinlik dawıslı háriplerdiń astın sızıń hám túrlerin anıqlań.

§6. Ashıq hám qısıq dawıslı sesler

31- shınıǵıw. Teksttegi sózlerdiń ishinen ashıq hám qısıq dawıslılardı tabıń.

20