Qaraqalpaq tili 5-kl

QAYTÍP KELSE EDI BALALÍQ SHAǴÍM

Qaytıp kelse edi balalıq shaǵım,

Sizler menen bir mektepke qatnasam, Klastan klasqa birge atlasam,

Qaytıp kelse edi balalıq shaǵım...

Kim jaqsı oqısa — sonıń zamanı, Xalıqqa, keleshekke kúsh-quwat bolıń.

Biz qayta quralmay atqan dúnyanı, Dúzetip alǵanday azamat bolıń.

Kompyuter zamanı kútedi sizdi, Bilim shıńlarına umtılar bolıń.

Bizler sumlıq penen qurıtqan teńizdi Miyrim suwı menen toltırar bolıń... (I.Yu).

358- shınıǵıw. Berilgen «Sútilmek» tekstin oqıń. Ol boyınsha kóshirme diktant jazıń.

Bul waqıya jazǵı demalıs kúnleriniń birinde bolǵan edi. Ol waqıtları meniń ele kishkene jańa mektepke barǵan waqıtlarım edi. Awılǵa atamnıń úyine qıdırıp bardım. Bir kúni apam:

—Júr, qızım, mallarǵa ot salıp kelemiz, — dep meni qasına ertip ketti. Apam ot orıp atırǵanında kózine bir nárse tiyip ketti. Soń apam onı qolına alıp:

—Bul ne nárse, qızım? — dep soradı.

—Sútilmek, — dep juwap berdim.

—Sútilmek jılına neshe ret miywe beredi?

—Bilmeymen, — dedim.

—Sonda apam:

—Ol jılına úsh márte pisip jetilisedi. Bizler kishkene waqıtlarımızda sútilmekti saqqız qılıp shaynap júretuǵın edik. Onıń paydalı tárepleri júdá kóp. Házir

201

sizler saqqız shaynap júresiz. Sonıń paydasınan zıyanı kóp. Qáne endi, saqqızdıń ornına sútilmekti shaynaǵanıńızda, pay qanday jaqsı bolar edi! Ájiniyaz babamız da «Jılına úsh ret miywelep pisken, Atı sútilmektey jemisim bardur, — dep jazǵan», — dep aqıl berdi. Men bul gápti apamnan esitip, hár jazda awılǵa barǵanımda, sútilmek shaynaytuǵın boldım.

(«Jetkinshek»)

§87. Feyil máhálleri

359- shınıǵıw. Oqıń. Is-háreket bolǵan waqıttı anıqlań.

Esti mine sáwir jeli,

Janǵa jaylı táwir jeli,

Tońdı eritedi seli,

Kók gúrkirep, báhár keldi. (Q.Á.)

Tapsırma. «Báhár kelgende» temasında tekst dúziń.

Is-háreket, ádette, belgili bir waqıtta bolıp ótedi. Onıń qaysı waqıtqa tiyisli ekeni sóylep turǵan payıt arqalı anıqlanadı. Isháreket hár qıylı jaǵdayda bolıwı múmkin. Usıǵan baylanıslı is-háreketti ańlatıwshı feyil sózler úsh máhálde qollanıladı. Mısalı:

Bıyıl bilimler bellesiwi boldı. Miyweler gúllep atır.

360- shınıǵıw. Berilgen sózlerdi keltirip gáp qurań. Qaysı máhálge tiyisli ekenligin aytıp beriń.

Qaradı, kiyatır, sóylep tur, isledik, jazdı, sóyleydi, ushırastı, úyrenemiz, bolıp atır.

202

Tapsırma. Mısallar jazıń. Feyil sózlerdiń qaysı máhálde turǵanlıǵın anıqlań.

Ótken máhál

361- shınıǵıw. Oqıń. Is-hárekettiń bolǵan waqtın anıqlań.

1. Quwraǵan dalalar jasardı. 2. Kóp jıllarǵa shekem Súwenli máwjirep aǵıp turdı. (N.D.) 3. Awa, Otarbay ekewi usı soqpaq arqalı awıllıq mektepke qatnap sawatın ashtı. 4. Kempir basqa nárse soramadı. 5. Áteshtannıń dógeregin tazaladı. (T.Q.)

Ótken máhál feyilleri sóylep turǵan waqıttan burın bolǵan is-háreketti bildiredi.

Ne qıldı?, ne isledi?, ne qıldıq?, ne isledik? degen sorawlarǵa juwap beredi.

362- shınıǵıw. Kóp noqattıń ornına ótken máhál feyilleriniń formaların qoyıń. Jazılıwların túsindiriń.

1. — Kel, qaraǵım, keler dep awqat tayarlap qoy... 2. Ájiniyaz ákesine jımıyıp kúl.... (K.S.) 3. Izi qumlıqqa qaray ket.... (S. S.) 4. Onıń hayalı Perdesh degen bir waqları meniń mańlayımnan sıypap, ǵamxorlıq qıl... edi. (J.A.) 5. Qarasa awılǵa jaqınlap qal... eken. (J. A.)

363- shınıǵıw. Ótken máhál feyillerin bolımsız túrine aylandırıp kóshirip jazıń.

1. Men ótken kúni tábiyatqa baqlaw júrgizdim.2. Bizler óz baqlawlarımızdı salıstırdıq. 3. Olar kútpegende jawınǵa jolıqtı. 4. Kún bultlasıp turdı.

5. Azmaz jawın silpiledi. 6. Kún túnerip tur.

203

364- shınıǵıw. Oqıń. Feyil sózlerdi ótken máhál feyillerine aylandırıp kóshirip jazıń.

1. Jumıs waqtı baslandı. 2. Men keshe úyimnen xat aldım. 3. Eliwbay óz emlewxanasına kirdi. 4. Shopanlarǵa oǵada qolaylı sharayat dúzildi. (J.A.) 5. Sen bul kitaptı oqıp boldıń. 6. Biziń ata-babamız diyqanshılıq, sharwashılıq penen shuǵıllanǵan.

Ulgi: Jumıs waqtı baslanǵan eken.

Tapsırma. «Tıyın» erteginen berilgen úzindini oqıń. Olarda feyil sózlerdiń qaysı máhálde turǵanın anıqlap túsindiriń. Ertekti dawam ettiriń.

Burınǵı ótken zamanda bir gedey bolıptı. Onıń bir ulı, bir qızı bolǵan eken. Ulınıń atı Tıyın, qızınıń atı Totı bolıptı. Kúnlerdiń kúninde olardıń ata-anası ólip, eki bala jetim qalıptı...

§88. Házirgi máhál

365- shınıǵıw. Oqıń. Is-hárekettiń mánilerin salıstırıń.

1. Únsiz atların qattı aydap kiyatır. (Ǵ. S.) 2. Gúńirengen ashıwlı buwra tolqın dawıl menen alısıwda. (N.D.) 3. Er jigit eli ushın tuwıladı, eli ushın óledi. 4. Ámiwdárya menen Aral teńizi ásirler boyı altın baylıǵı menen atı shıǵıp kiyatır.

Feyildiń házirgi máháli házir, yaǵnıy sóylep turǵan waqıtta bolıp atırǵan isháreketti bildiredi. Ne qılıp atır?, ne islep atır? degen sorawlarǵa juwap beredi.

Mısalı: Aysánem jazıp atır (ne qılıp atır?). Ol oynap júr (ne qılıp atır?).

204

Házirgi máhál feyilleri úsh bette birlik hám kóplik sanda betlenedi. Mısalı:

366- shınıǵıw. Házirgi máhál feyillerin tawıp kóshirip jazıń. Qalay jasalıp turǵanlıǵın aytıp beriń.

Bizler mektep átirapındaǵı atızǵa miywe nállerin otırǵızıp atırmız. Al, qızlar gúller ekti. Ayırım oqıwshılar qollarına shelek alıp, ekken nál túplerine suw quyıp júr. Klass basshımız bul qayırlı islerimizge basshılıq etpekte. Ol járdem bergenimiz ushın bizlerge alǵıs aytpaqta.

367- shınıǵıw. Berilgen sózlerdi gáp ishinde keltirip jazıń.

Quyıp tur, uslap otırsań, júrmen, otırsań.

368- shınıǵıw. Berilgen sózlerdi birlik hám kóplik sanlarda úsh bette betleń.

Tur, jatır, júr, otır, baratır, kiyatır.

§89 Keler máhál

369- shınıǵıw. Oqıń. Ne qıladı?, ne isleydi? degen sorawlarǵa juwap beretuǵın feyil sózlerdi tabıń. Is-hárekettiń waqtın anıqlań.

1. Ózgermeli dáwir degen,

Jerge de bir náwbet keler.

205

370- shınıǵıw. Qara hárip penen jazılǵan feyil sózlerdiń qaysı waqıttaǵı is-háreketti bildiretuǵınlıǵın anıqlań. Kóshirip jazıń. Ústine sorawların qoyıń.

1. Dáwran Nókiske ketedi, endigi háptede keledi. 2. Men qızıqlı kitaplar satıp alaman. 3. Gúller ashıldı. 4. Alima shójelerge suw berdi. 5. Sen diywalı gazetaǵa maqala jazasań. 6. Ol jıynalısta sóyleydi. 7. Bizler dene shınıqtırıwǵa qatnasamız.

Keler máhál feyilleri is-hárekettiń sóylep turǵan waqtınan soń bolatuǵınlıǵın bildiredi. Olar ne qıladı?, ne isleydi? degen sorawlarǵa juwap beredi. Mısalı: Oqıwshılar mektepke baradı (ne qıladı?).

Bizler oynaymız (ne qılamız?).

Keler máhál feyilleri birlik hám kóplik sanda úsh bette betlenedi. Mısalı.

371- shınıǵıw. Gáplerdi kóshirip jazıń. Keler máhál feyilleriniń qaysı sanda, neshinshi bette turǵanlıǵın anıqlań.

206

1. Xojalıq basshısın atız sherteginen tabasız. 2. Buzawlar óriske aydaladı. 3. Muǵallim azdan keyin keledi. 4. Soń istiń jayın oylasarmız. 5. Erteń azanda oqıwshılar mektepke jıynaladı. 6. Bizler bıyıl lagerde dem alamız.

372- shınıǵıw. Tómendegi keler máhál feyillerine gáp qurap jazıń. Olardıń qalay jasalıp turǵanlıǵın aytıp beriń.

Tabasız, jasaradı, kógeredi, suwǵarıladı, aytaman, súriledi, bezeydi.

373- shınıǵıw. Berilgen feyil sózlerdi úsh bette, birlik hám kóplik sanlarda betleń.

Saladı, qatnasaman, úyrenedi, tanısasız, járdemlesesiz.

374- shınıǵıw. Kóshirip jazıń. Keler máhál feyilleriniń astın sızıń.

1.Bunı quwıp bedewlerge minemiz, Sawıtlardı bir túymeden ilemiz. («Qırq qız»)

2. Men úlkeysem shıpaker bolaman. Adamlardı emleymen. 3. Erteń klasımız benen Jas tamashagóyler teatrına baramız.

§90 Sinonim feyiller

375- shınıǵıw. Oqıń. Qara hárip penen jazılǵan feyil sózlerdiń mánisine jaqın sózlerdi oylap tabıń.

1. Qurǵaq erni shiyrin suwdıń dámin tatqanday qıbırlaydı (...). (A.B.) 2. Gúzdiń aqırǵı ayı. Qaqaman suwıq. Tańnıń aldında qırpıq qar tasladı (...). (T.Q.) 3. Shopanlarǵa oǵada qolaylı sharayat dúzildi. (...)

207

4. Abat baba menen Bazar jeńgem onı izzet etipti (...), húrmetlepti (...). (S.X.)

Mánileri bir-birine jaqın feyiller sinonim feyiller dep ataladı. Mısalı:

Járdemlesti — kómeklesti, sóylesti — gúrrińlesti — áńgimelesti.

Olardıń sóylewde qollanılatuǵın ornı, mánilik ózgesheligi de bar. Sinonim feyillerden kerekli jerinde paydalanıw pikirdiń tásirliligin payda etedi. Mısalı:

Ol qaǵıydanı biledi. Ol qaǵıydanı kórdim demeydi (salıstırıń).

Tapsırma. Berilgen sinonim feyillerdi keltirip gáp qurań. Ayırmashılıǵın túsindiriń.

Tigiwkóklew, sebelew -sebiw - búrkiw - shashıw, tuwarıw - toqtatıw - irkiw, úndemew - sóylemew, otlaw - jayılıw, dóniw - túrleniw - qubılıw, sálem- lesiw-amanlasıw - kórisiw-qol alısıw.

376- shınıǵıw. Mánileri jaqın feyillerdi tabıń.

Shaqırdı, ańǵardı, dawısladı, sezdi, sıyladı, jayıldı, orınladı, ushırastı, tóseledi, pitkeredi, gezlesti.

Úlgi: Tıńladı— qulaq saldı.

377- shınıǵıw. Sinonim feyillerdi gáp ishinde keltirip jazıń.

Azaydı, páseydi, quwandım, shadlandım, kóterildiń.

208

381- shınıǵıw. Feyil sózlerdiń antonimlerin qawıstıń ishinde kórsetip kóshirip jazıń.

1. Basqalar ekewiniń sózin quwatladı. (J.S.) 2. Olar sol júrisi menen bir awılǵa keldi. (M.D.) 3. Úshewi ústi-ústine awır suwıq dem alıp qayǵılanadı. (T.Q.) 4. Endi dawlaspańlar. (T.Q.)

Tapsırma. Sinonim hám antonim feyillerdi gáp ishinde keltirip kóshirip jazıń.

Sheshiw, jazdırıw, shıǵarıw, bosatıw, qızdırıw, ısıtıw, baylaw, kirgiziw, qamaw, suwıtıw.

TÁKIRÀRLÀW

382- shınıǵıw. Kóshirip jazıń. Gáplerde qollanılǵan feyillerdiń betleniwine itibar beriń.

1. Gúlayım atız basında awqatlandı. Atız shertegine barǵısı kelmedi hám qolı da tiymedi. Ol egisti búgin basladı. (X.S.) 2. Balam, úyge úlken qol-qabıs tiygizdiń. Ustazıńa durısın aytıwıń kerek edi. Haslan hiyle oylap, ótirik sóylewdi úyrenbe. Naǵız oqıwshı bolaman deseń, haq sózli bol,—dedi Gúlimbet aǵa.

383- shınıǵıw. Berilgen feyil sózlerdi betleń.

Úyrendim, ekti, gúrrińlesti, sóylesti, aytıstı, gúresti, qazdı, otırdı, otırǵızdı, kómeklesti, ótkerdi, jıynaldı.

384- shınıǵıw. Berilgen sózlerge meyil qosımtaların jalǵap, olardıń qaysı túrleri ekenin túsindiriń.

Oqı, otır, kór, jat, sız, quwan, sora, juwır, bar, tası, utyugle, ayt, qayt.

210