Ana tili 2-klass
.pdf
Sózdiń negizgi máni bildiretuǵın bólegi
túbir sóz dep ataladı: jaz, tis, qız, |
bala, |
||||
soq, qal, at, teńiz, kók, úsh, bes. |
|
||||
Túbir sóz mánili bóleklerge bólinbeydi: |
|||||
jaqsı, bala, |
qala, segiz, keń, júz. |
|
|||
188-shınıǵıw. Gúrrińdi oqıp shıǵıń. |
|
||||
Bizler |
Nókis |
qalasında turamız. Nókis |
|||
— Qaraqalpaqstannıń |
orayı. |
Ol «Doslıq» |
|||
kanalınıń eki |
boyında |
jaylasqan. |
|
||
K a n a l d ı ń |
e k i b oy ı nda |
d e m |
a l ı w |
||
orınları salınbaqta. |
|
|
|
||
Qara |
hárip |
penen jazılǵan sózlerdi túbir |
|||
hám qosımtaǵa bólip jazıń. |
|
|
|||
189shınıǵıw. Berilgen sózlerdiń hárbirine |
|||||
baylanıslı |
gáp qurap jazıń. |
|
|
||
P a x t a k e s h , traktorshılar, tisti,
a r b a k e s h , o q ı w s h ı , suwǵardı, tandırǵa.
Úlgi: |
Tisti |
taza |
tutıw |
kerek. |
|
1. Bul keltirilgen sózlerdegi túbir |
sózdiń |
||||
astın bir, |
qosımtanıń |
astın eki |
sızıp |
||
kórsetiń. |
|
|
|
|
|
2. |
Túbir |
sózdiń qanday máni bere- |
|||
tuǵınlıǵın |
bilip |
alıń. |
|
|
|
91
190shınıǵıw. Berilgen sózlerdi túbir hám qosımtalarǵa bólip kóshirip jazıń.
Quslar, ádepli, muzeyden, shıraylı, maldıń, jazdıq, shopanlar, tórtew, tazalıq, mekteptiń, ordıq, ekinshi, etikshi.
Úlgi: Mal-dıń.
Túbir sóz benen qosımtanıń bir-birinen
ózgesheligine túsinip alıń.
Qosımtalar óz aldına turǵanda máni bildire almaydı.
19 1 s h ı n ı ǵ ı w . S ó z l e r d i t ú b i r h á m qosımtalarǵa ajıratıp jazıń. Qosımtanıń astın sızıń.
Salıkesh, adamlar, ustazdıń, qusqa, ǵarbızdan, ǵazdı, malxana, suwda.
1.Bul sózl erdi ń má n i b ild iretu ǵ ı n
bólegin aytıp beriń.
2. Qosımtalar óz aldına turǵanda máni bildire ala ma?
Sózdiń túbirine jalǵanatuǵın bólegi qosımta dep ataladı: balalar, temirshi, qustıń, túyege, eshkiden.
92
Sóz túbirine bir yamasa birneshe qosımta jalǵana beredi: awıldaǵılardıń, pillekesh lerge.
192shınıǵıw. Sózlerge qawsırma ishindegi qosımtalardıń tiyislisin qoyıp, kóshirip jazıń. Qosımtalardıń astın sızıń.
Suw, ayt, júz, salı, bilim, sawat,
sabaq, |
jaz, |
arba, |
xızmet, |
úyde, |
|
taza, |
||||
húrmet. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
(-ǵısh, |
-kesh, |
-sız, |
-paz, |
-lar, |
-lıq, |
|||||
-gish, -gershilik, -ker, -gi, -ıw, -le, |
-la). |
|||||||||
Úlgi: Adamlar+ ǵa, teri+den, súw- |
||||||||||
ret+shi. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
193shınıǵıw. Oqıp |
mazmunın aytıń. |
|
|
|||||||
|
|
|
|
Jıl máwsimleri |
|
|
||||
B i r |
|
j ı l da on |
e k i |
ay |
|
bar. |
|
O l a r : |
||
yanvar, fevral, mart, aprel, may, |
iyun, |
|||||||||
iyul, |
avgust, |
sentyabr, oktyabr, noyabr, |
||||||||
dekabr. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Bir |
|
ayda |
tórt |
hápte |
hám |
30 ya |
||||
31 kún bar. Bir háptede |
jeti |
kún |
||||||||
bar: |
dúyshembi, |
shiyshembi, |
sárshembi, |
|||||||
piyshembi, |
juma, |
shembi, ekshembi. |
|
|||||||
93
Bir jılda tórt máwsim |
boladı: |
báhár, |
|||||
jaz, gúz, qıs. |
|
|
|
|
|
|
|
Bir máwsimde úsh ay bar: |
|
|
|
||||
Báhár ayları: mart, aprel, may. |
|
||||||
Jaz ayları: iyun, iyul, |
avgust. |
|
|
||||
Gúz ayları: sentyabr, |
oktyabr, |
noyabr. |
|||||
Qıs ayları: |
dekabr, yanvar, |
fevral. |
|||||
1. Bir jılda neshe |
ay |
bar? |
|
|
|
||
2. Bir ayda neshe hápte |
hám |
neshe |
|||||
kún |
bar? |
|
|
|
|
|
|
3. |
Hár máwsimge |
baylanıslı |
ay |
atların |
|||
aytıp beriń. |
|
|
|
|
|
||
194shınıǵıw. Dáslep birinshi topard aǵı |
|||||||
sózlerdi, |
keyin |
ekinshi |
topardaǵı |
sózlerdi |
|||
salıstırıp |
oqıp shıǵıń. |
|
|
|
|
|
|
1. |
suw |
|
|
|
suw+shı |
||
|
arba |
|
|
|
arbakesh |
||
|
paxta |
|
|
paxtakesh |
|||
|
balıq |
|
|
balıqshı |
|||
|
súwret |
|
|
súwretshi |
|||
|
sayaxat |
|
|
sayaxatshı |
|||
2. |
suw |
|
|
|
suw+dan |
||
|
arba |
|
|
|
arbanı |
||
|
paxta |
|
|
paxtaǵa |
|||
94
balıq |
balıqtı |
súwret |
súwretlew |
sayaxat |
sayaxatqa |
1. Birinshi topardaǵı qosımtalar qosılǵan
sózlerdiń |
mánilerin |
túsindiriń. |
||
2. |
Dáslepki |
mánileri ózgergen be? |
||
3. |
Ekinshi topardaǵı qosımtalar qosılǵan |
|||
sózlerdiń |
ne |
ushın mánileri ózgermeydi? |
||
4. Bun d aǵ ı |
túbir |
sózlerge qos ı l ǵ an |
||
qosımtalardıń |
bir-birinen ózgesheligin bilip |
|||
alıń. |
|
|
|
|
Qo s ı mtalar bildir etu ǵ ı n má ni si n e qaray sóz jasawshı hám sóz túrlewshi qosımtalar bolıp ekige bólinedi. Sóz jasawshı qosımtalar sózlerge qosılıp jańa mánili sóz dóretedi: bas-baslıq, suw-suwǵar, jaz-jazǵısh, bil-bilim.
195shınıǵıw. Gáplerdi kóshirip jazıń.
1. X o j a l ı ǵ ı m ı z salıgershilik pe ne n shuǵıllanadı. 2. Meniń aǵa m ataqlı salıkesh. 3. Otarbay belgili ilimpaz 4. Sársenbay awıllıq jerdegi emlewxa nada shıpaker bolıp isleydi.
95
1. |
Qara hárip |
penen jazılǵan sózlerdegi |
sóz |
jasawshı |
qosımtalardıń astın sızıń. |
2 . S ó z l e r d i ń d á s l e p k i h á m s o ń ǵ ı mánilerin salıstırıń.
196shınıǵıw. Sózlerge qawsırma ishindegi sóz jasawshı qosımtalardıń tiyislisin jalǵap,
kóshirip |
jazıń. |
|
|
|
|
|
Bil, |
bas, kúsh, xızmet, otın, ań, toǵay, |
|||||
ádep, |
|
jaqsı, oyın, kórpe, qala, |
ónim, |
|||
sóz, |
suw. |
|
|
|
|
|
(-ker, |
-li, -lıq, |
-xana, |
-gish, |
-li, |
-lıq, |
|
-shı, |
-lıq, -shilik, |
-shıq, |
-she, |
-lıq, |
-lik, |
|
-dar, -lı). |
|
|
|
|
||
Úlgi: |
As-aspaz, |
temir-temirshi. |
|
|||
1. Qara hárip penen jazılǵan sózlerge tiyisli qosımtalar qosılǵannan keyin bul sózlerdiń qanday máni bildirgenin aytıp beriń.
1 9 7 s h ı n ı ǵ ı w . S ó z l e r d i t ú b i r h á m qosımtalarǵa ajıratıp, kóshirip jazıń.
Qalalı q, qalaǵa , qaladan, qalasha, qalada, pillekesh, pillekeshler, tereklik, terekler, kitapxana, kitaplar, etikler,
96
etikshi, bilim, bilgish, bilimli, bilimpaz, balıqshı, balıqshılar, balıqlar, balıqlardı.
1.Sózlerge qosılǵan qosımtalardıń qanday qosımta ekenligin aytıń.
2.Pillekesh, bilimli sózleriniń jazılıwın
bilip alıń.
198shınıǵıw. Berilgen túbir sózlerge sóz jasawshı qosımtalar qosıp, kóshirip jazıń.
1. Qala, dala, toǵay, |
shól, |
egis, |
shóp. |
2. Suw, ekskavator, etik, temir, sıbaw, |
|||
tigiw. |
|
|
|
Tiyisli qosımtalar: -lıq, -lik, |
-shı, -shi. |
||
199shınıǵıw. Berilgen sózlerdiń hárbirine |
|||
baylanıslı bir gáp qurap jazıń. |
|
|
|
Qur ı l ı ssh ı , suwlı, |
mazal ı , |
tazalı q, |
|
ónerpaz, miynetkesh, sızǵısh, |
bilgish. |
||
Úlgi: Tazalı q — densawlıq ush ı n paydalı.
200shınıǵıw. |
B a ǵ a n a n ı ń |
ek i j a ǵ ı n d aǵ ı |
|
sózlerdi bir-biri menen salıstırıp, oqıń. |
|||
Bala |
balalar |
ana |
anası |
terek |
terekler |
ata |
atam |
qala |
qalada |
oqıwshı |
oqıwshımız |
keme |
kemeni |
kishkene |
kishkeneseń |
7 — Ana tili, 2-klass. |
97 |
1. Dáslepki qatardaǵı sózlerge ekinshi qatarda qanday qosımtalar qosılǵanın aytıń.
2. Sóz jasawshı ma, ya sóz túrlewshi me?
201shınıǵıw. Sózlerge qawsırma ishindegi qosımtalardı qosıp, kóshirip jazıń.
Klasımız (da) ádeplilik tuwralı jıynalıs bol (dı). Mırzagúl — muǵallim kóp jıl (dan) beri biz (iń) mektep (te) isleydi. Ol bizler (ge) ádepli bolıw tuwralı kóp
násiyat |
sóz (ler) |
ayt (tı). |
|
1. Bul gáplerdi qosımtasız |
oqıǵanda |
||
gáptegi sózler bir-biri menen |
baylanısa |
||
ma? |
|
|
|
2. |
Qosımtalar |
qanday xızmet |
atqaradı? |
Sóz túrlewshi qosı mtalar jań a mánili sóz dórete almayd ı . Al, olar gáptegi sózlerdi birbiri menen baylanı stı radı. Mısalı: Azattıń apası jumıstan keldi. Bul gáptegi astı sızılıp kórsetilgen qosımtalar sózlerdi birbiri menen baylanıstırıp tur.
202shınıǵıw. Qosıqtı dawıslap oqıń.
98
Járdem
Ekshembide kómekke, Keldik bizler otaqqa. Shigin menen páshekke, Oraq saldıq hár tapta.
Qarap kórsek qayırılıp, Túr enipti jańasha. Kereksiz shópten ayırılıp, Jawdırap tur ǵawasha.
Ó. Sársenbaev
1.Qara hárip penen jazılǵan sózlerdegi qosımtalardı aytıń.
2.Qosıqtı yadlap alıń.
203shınıǵıw. Tómende berilgen sózlerdegi qosımtalardı aytıń.
Aqıllı, baj ıxana, bilgish, b a ǵ ma n,
dápshi, |
ótkir, |
hiyleker, |
esapshı. |
||
1. |
Gáplerdegi |
túbir |
sózlerdiń astın bir, |
||
qosımtalardıń astın eki sızıń. |
|||||
204shınıǵıw. Oqıń hám mazmunın aytıp |
|||||
beriń. |
|
|
|
|
|
|
|
|
Nawqan qurt |
||
Qádirdiń |
anası |
nawqan qurtın baǵa- |
|||
dı. Qádir |
tut |
japıraǵın |
ákeldi. Nawqan |
||
99
qurtı japıraqtı jeydi. Soń qurt pille oraydı. Pilleden jipek alınadı. Jipekten gezleme toqıladı.
Q a r a hárip penen jaz ı l ǵ an sózlerdi kóshirip jazıp, qosımtalardıń astın sızıń.
205shınıǵıw. Gúrrińdi oqıp shıǵıń.
Biziń ájaǵam tawıqlarǵa tawıq qora dúzetti. Olarǵa qonaqlaytuǵın orınlıqlar isledi. Tawıqlar túnde olarǵa qonaqlap otıradı. Bizler olarǵa dán salamız. Suw beremiz. Tawıqlar máyek tuwadı, shóje shıǵaradı.
Hárbir gáp ishindegi sózler bir-biri menen qalay baylanısıp tur?
206shınıǵıw. Qosıqtı oqıń hám yadlap alıń.
Qurılısshı bolamız
Qurılısshı bolamız,
Sulıw jaylar quramız.
Jaylar bolar bip-biyik,
Turar kóklerge tiyip.
Sheber, shaqqan, zeyinli,
Aqıllı, keńpeyilli.
100