Gónergen sózler (arxaizmler hám táriyxíy sózler)

Bul dáwir shayırlarınıń dóretpelerindegi táriyxiy sózler tuwralı gáp etkende mınaday másele dıqqatta bolıwı kerek: arxaizmler hám istorizmler gónergen sózlerdi quraǵanı menen, olar bir-birinen ayırıladı. Táriyxiy sózlerge salıstırǵanda arxaizmler házirgi waqıtqa deyin bar, biraq, basqa atamaǵa iye zatlar menen qubılıslardıń ataması. Arxaizmler sózlerdiń belsendi emes toparına tiyisli. Waqıtlar ótiwi menen arxaizmlerdiń járdemi menen aktiv leksikalıq birlikler retinde sinonimler payda bolıp, gónergen sózlerdi ısısrıp shıǵaradı.

Demek, hár qanday tildegidey-aq, qaraqalpaq tiliniń leksikasında da rawajlanıw dereklerine sáykes ózgerisler udayı bolıp keldi hám bola beredi. Bul nızamlıq tiykarınan tildiń sózlik quramındaǵı bazı bir sózlerdiń góneriwi, sózlik quramǵa jańa leksikalıq elelmentlerdiń eniwi, sonday-aq anaw ya mınaw sózdiń bir mánisiniń góneriwi ya onıń jańa mánini qabıl etiwi t.b sıpatında kóbirek kózge túsedi.

Usı kózqarastan qaraǵanda, klassiklerdiń shıǵarmalarındaǵı gónergen sózlerdiń birinshi toparı – olardıń ózleriniń zamanındaǵı gónergen yamasa gónere baslaǵan sózler, ekinshisi házirgi normadan qaraǵanda gónergen bolıp esaplanatuǵın sózler.

Qaraqalpaq tilindegi gónergen sózler ózleri ańlatatuǵın túsiniklerge qaray hárqıylı. Olardıń bir qatarları jámiyet rawajlanıwınıń belgili dáwirinde ómir súrgen, biraq, házir turmıstan shıqqan túsiniklerdiń, máslelen, kiyim-kensheklerge, úy-ishi zatlarına (jegde, túrme, halqa, háykel, boqjama, sabayaq, tuwrılıq t.b) baylanıslı atamalar bolsa, ekinshi birewleri mámleketlik basqarıw islerine qatnaslı túsiniklerdiń (qusbegi, datqashı, bolıs, biy, oyaz hám t.b.) atamaları, al úshinshileri házir de ómir súrip kiyatırǵan túsiniklerdiń dáslepki atamaları hám t.b. sıpatında (jarlıq, ámir hám t.b.) ushıraydı.

Gónergen sózler barlıq tillerde de usınday ayrıqshalıqlarǵa iye:

a) Klassiklerdiń shıǵarmalarında jámiyetlik qurılısqa, dinge, úrp-ádetlerge hám t.b. baylanıslı jiyi qollanılǵan, biraq házirgi dáwir menen salıstırǵanda arxaizlerge aylanǵan, qorra, zikir, sarkatip, parsań, qadaq, shirwan, túmen, qara pul, abbaz shayı hám t.b. sózlerin kóplep ushıratıwǵa boladı:

Bashında bar sharshı ruwmal,

Doyır¹ alarlar dástigá,

Beline jún jip buwıp,

Shot, ketpen alar dástiná.

Men tashlap kórmishám qorra. (A. 125).

Úsh qara pul tórt-bes jılda alǵanım,

Bul dúnyaǵa shıqqanımnan ne payda? (A.22).

Bul qosıq qatarların tallap qaraǵanda mınaday kartinanı kóriwge boladı: qálem iyeleri qara harip penen terilgen sózlerdi qollanıw arqalı óz zamanınıń jámiyetlik dúzilisi, diniy úrp-ádetlerge, kúndelikli turmıstıń hárqıylı tarawlarına qatnaslı sózlerden jiyi paydalanǵan.

Bizińshe arxaizmler óz waqtında klassik shayırlardıń shıǵarmalarında tek ǵana zárúrli jaǵdaylarda, belgili bir dáwirdiń koloritin, ótmishin súwretlep kórsetiwde kórkem sóz sheberleri tárepinen aylanısqa túsken. Sonlıqtan olardaǵı usınday nızamlılıqlardıń bolıwına baylanıslı aytılǵan A.Dozanıń tómendegi pikiri qollawǵa ılayıqlı: «Причины исчезновения слов бывают социального или лингвистического характера, иногда слова вместе и исчезновением вещей, которые они обозначают (в частности, слова, относящиеся к одежде, очень быстро изнашиваются), иногда же они конкурируют с другими, лучше образованными словами, которые их постопенно вытесняют».²

Arxaizmlerdiń qollanıw ózgeshelikleri tuwralı aytılǵan bul pikirlerdi quwatlay otırıp, mınaday jaǵdaydı da eskergen jón: shayırlardıń dóretpelerinde kópshilik jaǵdaylarǵa, dinge baylanıslı zákát, kewsen, jumalıq, ánbiya, t.b. sózlerdiń jiyirek ushırasatuǵını málim. Álbette, olar házirgi zamzn qaraqalpaq tiliniń leksikasınan tykarǵı orındı almaydı, arxaizimlerdiń toparına kirmeydi. Kóplegen arxaizimlerózleriniń burınǵı semantikasın joǵaltıp taza mánige iye boladı. Buǵan mısal retinde tilimizdegi ay atamaların keltiriw itimal. Máselen, erterekte hámal, sáwir, jawza, saratan, háset, súmbile, miyzan, aqrap, qawıs, jáddi, mdálhuw, hut túrinde qollanılsa házirgi waqıtta keltirilgen ay atamaları mart, aprel, may, iyyun, iyyul, avgust, sentyabr, oktyabr, noyabr, dekabr, yanvar, fevral sózleri menen almastırıladı. Bunıń ústine olardıń kelip shıǵıw tórkini de onsha anıqlanǵan emes. Demek arxaizimler bir waqıtlarda belsendi sózlerdiń qatarında burınǵı ótken waqıyalardıń belgisi esabında tanılsa, ekinshi tárepinen olardı usınday mánige iye bolǵan formalar ısırıp shıǵaradı. Bul táqlettegi sózler arxaizimlerge qaraǵanda ıqshamlıraq boladı. Usılay etip qaraqalpaq ádebiyatı klassikleri óz shıǵarmalarında arxaizimlerdi tiyisli orınlarda sheber qollana bilgen: belgili bir dáwirdiń kartinasın, qaharmanlardıń ráńbáráń obrızların hár tárepleme súwretlewde qosıq qatarlarına arqaw etken.

á) Tariyxıy sózler. Bular tilimizde belgili bir túsinikti ańlatıp, leksikanıń házirgi dáwirdegi hártúrli jollar menen rawajlanıw basqıshında keńnen qollanıla bermeydı. Qaraqalpaq tilindegi tariyxıy sózlerdi ntómendegi tórt túrge bóliwge boladı: 1) eski hújjetlerde, sonday-aq hártúrli zatlardıń atamalarındaǵı materiallıq baylıqtıń belgileri: 2) hákimshilik basqarıwǵa baylanıslı: 3) xalıq turmısı, salt-sanasına baylanıslı: 4) 1920-jıllardan sońǵı payda bolǵan tariyxıy sózler. Xalqımız ótken dáwirlerde óz basınan qıyın jaǵdaylardı keshirdi. Bul óz gezeginde onıń materiallıq mádeniyatına belgili dárejede tásir etip, birneshe jıllar dawamında qáliplesken eń jaqsı milliy dástúrlerin joq etip jibere almadı. Xalıqtıń sán-saltanatına, hár túrli milliy ózgesheliklerge baylanıslı túrlishe jasanıw zatlarınıń paydalanılǵanlını XVIII-XIX ásirlerdegi ádebiyat wákilleriniń qosıq qatarlarınan da kórinedi. Máselen, óndiris ásbaplarınıń atamaların bildiretuǵın gúnde, pazna, qos, moyınturıq, qozaq, máki, kelep aǵash, digirman, tartqısh; qarıw-jaraq atlarına baylanıslı sadaq, sawıt, oqjay, sarıjay, qanjar, qalqan; hákimshilik basqarıwe islerine baylanıslı xan, bolıs, biy, atalıq, qazı, jállat, pristav, oyaz, qusbegi, wázir; sociallıq tensizlikti ańlatıwshı jámiyetlik mánige iye xanzada, shahzada, malay, tul, toqal, báybishe, shorı, t.b. etnografıyaǵa baylanıslı qatnaslı kiymeshek, túrme, jegde, aydınlı, qamar, sáwkele; dástúr retinde óz waqtında keńnen paydalanılǵan jasanıw zatların bildiretuǵın shashbaw, árebek, bilesik, halqa usaǵan sózlerdiń toparın kirgiziwge boladı. Bul keltirilgen toparlardıń hár birine tikkeley qatnaslı mısallardı klassiklerdiń shıǵarmalarınan tabıw múmkin. Degen menen biz olardıń geyparalarına baylanıslı sózlerdi keltiriwdi maqul kórdik. Máselen:

Bárshesi eki abbazı.

Qayǵı bolmas kóbi, azı (Ó, 33).

Úsh qara pul, túrt bes jılda alǵanım.

Bul dunyaǵa shıqqanımnan ne payda? (O, 23).

Ústińá kiygániń báshpent-pashayı,

Tawıs bir kóylákiń gúlgún darayı (Á, 60).

Qarıydarı mıń túmenge soraǵan.

Sol aqsham suwpıdan Ábdiqalıǵıń.

Úsh-tórt shirwan para alǵan emes pe? (A. 164).

Jámshittiń árebek sırǵasın alıp (A, 69).

Bularǵa hám búlgin salǵan Ayshasań (A, 69).

Mısallardaǵı abbaz, qara pul, túmen, shirwan, sózlerı sawda islerine báshpent, pashshayı, árebek, sırǵa xalıqtıń kúndelikli turmısına tikkeley qatnaslı etnografıyalıq terminler. Shayır bunday sózlerdi qollanıw arqalı olardıń turmısına, kún kórisine tikkeley baylanıslı detallardı kórsetiwdi, súwretlewdi maqset etken. Tariyxıy sózlerdıń ekinshi toparı – bul burın da bolǵan hákimshilik, hártúrli salıq, urıs-soǵıs islerine tiyisli atamalar. Olarǵa patsha, xan, wázir, gubernator, ráyis, muftı, qazı, bolıs, sot, bek, máter, qusbegi, eliwlik, diywan, pul t.b. sózler jatadı:

Patsha bolsań ádilden qoy qazını....

Táriypiń diyeyin xan xanım biyke,

Biyler keńes sorar xannan,

Ráyis hám qazıńız, muftıńız kimdur?

Bayı-bajbanları, qazı iyshan bilán.

Bay paqırıw bek, sultana teń turǵıl (Á, 59).

Máter menen qusbegi....

Eliwlik, biylerge bermege xabar.

Álle qashan adam ketti bolısqa (B, 127).

Bek bolǵanday burın sorlı kim ediń?

Qusbegi, máteri, qazı-kálanı.

Bulardıń bárshesin kórgen Esqaliy (A, 40 6).

Patsha, wázir, gubernator at qaldı(A, 42).

Hámmege birdey salıq pul (B, 42).

Mısallardaǵı qara háriptegi sózler shayırlar tárepinen sol dáwirdegi zaman kloritin beriw ushın qollanılǵan. Degen menen olar házirgi waqıtta belsendi emes leksikalıq qordan orın alıp tek ótken zamandaǵı hákimshilikke, hártúrli lawazımlarǵa, sonday-aq salıq islerine baylanıslı jaǵdaylardı keńirek jobada súwretlewde qollanıladı. Olardıń geyparalarınıń kontekstte paydalanıwdan shıǵıp qalıwı usı sózlerdıń ańlatatugın zatınıń házir qollanbawına baylanıslı. Demek klassik shayırlardıń shıǵarmalarındaǵı tariyxıy sózler qollanıw sheńberi boyınsha birqansha dárejede sheklenip tıykarınan sol zamandaǵı jámiyetlik dúzim, socıallıq hám ekonomikalıq jaǵdaylar, t.b. baylanıslı suwretlewde xizmet etken.