Anıqlıq meyil

Anıqlıq meyildegi feyiller úsh máhálde (ótken, házirgi hám keler) betlenedi. Hárbir máháldiń ózine tán formaları bar.

Ótken máhál

Feyildiń ótken máháli klassikler tilinde házirgi tildegi sıyaqlı sintetikalıq hám analitikalıq formaları jasaladı.

1) Sintetikalıq formalar tómendegi affiks arqalı jasaladı: -dı//-di, -tı//ti; -ǵan//-gen,-qan/ken+ betlik affiksleri; -ıp//-ip, -p+betlik affiksleri.

a) Ótken máháldiń –dı/di, -tı/-ti forması is hárekettiń anıq bolǵanlıǵın yamasa bolmaǵanın bildiredi:

Artında qaldım ańırap (K, 1, 50).

Hámme ketti, sende tura adam yoq (Á, 38).

Bende bolıp, tushtim, qolım shatıldı (Á, 38).

á) –ǵan//-gen, -qan//-ken forması is háreketti emes, al onıń nátiyjesin ańlatadı:

Alarnı mástini kózlerim kórgen (K, 1, 40).

b) -ıp//ip, -p forması is-hárekettiń bolǵanlıǵı haqqında basqalardan esitkenlikti, keyninen anıqlaǵanlıqtı bildiredi:

Eki birdey joldasım,

Ash ózekke túsipti (J, 56)

Anadan jetim qalıppan,

Qańǵırǵan jetim bolıppan (K, 1, 107).

2) Feyildiń ótken máháliniń analitikalıq formaları tolıqsız «e» feyiliniń hár qıylı feyil formaları menen dizbeklesiuinen jasaladı hám hárqıylı qosımsha mánilerge iye boladı: 1) –ǵan//-gen, -qan//ken+edi; 2) -ıp/-ip, -p+edi; 3) -tuǵın+edi; 4) –jaq+edi; 5) –ıushı//-iushi+edi; 6) –maqshı/-mekshi+edi; 7) –ǵanday/-gendey+edi; 8) atır, otır,júr, tur+edi hám t. b.

Qaraqalpaq klassik ádebiyatında óziniń kóplegen shıǵarmaların Shıǵıs ádebiyatı klassikleriniń tásirinde jazǵan Ájiniyaz shayırdıń shıǵarmalarında tolıqsız feyildiń dáslepki tolıq forması «er» túri de ushırasadı:

Yar sarayı dáwran on tórt yashında,

Qızlar yúrer erdi digre-dashında.

Qaraqalpaq klassik shayırlarınıń shıǵarmalarında ótken máháldiń «e» tolıqsız feyili járdeminde jasalǵan analitikalıq formaları az muǵdarda ushırasadı. Olardan kóbinese –ıp//-ip+edi, -ǵan/gen+eken, -ar//-er+edi formaları ǵana qollanılǵan:

Toltırıp edik onı da (J, 70).

Barıp edik alıstaǵı dayıńa (Ó, 2, 38).

Babam aytar edi sózdiń saltında (Ó, 2, 92).

Házirgi máhál

Házirgi máhál feyilleriniń mánisi «otır», «atır», «júr», «tur», «jatır» feyilleriniń ózleri arqalı hám usı feyillerdiń –ıp//-ip, -p formalı hal feyiller menen dizbeklesiwi arqalı bildiriledi:

Anası ash, balam jatır,

Anası da qayǵı da otır (K, 1, 71).

Zar jılap otır ǵoy úyimniń ishi (K, 1, 34).

Nala shegip men otırman shul kunde (K, 1, 109).

Kórmey kózim meni hayran etip tur (K, 109).

Qaraqalpaq ádebiyatı klassiklerinin tilinde «tur» kómekshi feyili geyde óziniń aldındaǵı –ıp//ip, -p formalı hal feyil menen birigip «dur» affiksi túrinde de ushırasadı:

Aqılımnıń, huwshımnıń bárin alubdur (Á, 1, 192).

Tárezi qurıldı, túsipdur miyzan (Ó, 1, 13).

Bul feyil «-dur» formasında –a, -e, -y affiksli hal feyil menen birigip te qollanıladı:

Qashan ráhátlanadursań (B, 2, 80).

Shın azamat boladursań (B, 2, 80).

Keler máhál

Keler máhál feyilleri tómendegi formalarda jasaladı:

1. -a, -e, -y formaları hal feyillerge betlik affiksleriniń jalǵanıwı arqalı:

Bul istiń taǵdiyrin kimler sheshedi (K, 1, 34).

Tabıladı ilegenniń keregi (Á, 32).

Ózim soqır, kim tıńlaydı sózimni. (K, 1, 109).

Geyde bul formadaǵı feyiller óziniń mánisi boyınsha ótken máháldegi is-háreketti bildiriwi de múmkin:

Arıslanday batırdı,

Qoyanday túyrep shanshadı (J, 34)

Túrli alǵıs aytadı (J, 37).

Al geyde kontekstke qaray olar házirgi máháldegi háreketti ańlatadı:

Qıynalıp ótip kelemiz (J, 70).

Meniń kózim kórmes, awırıp baradı (K, 1, 109).

2. Keler máhál feyili -ar//er, -r affiksli kelbetlik feyillerge hám olardıń bolımsız formalarına betlik affiksleriniń jalǵanıuı arqalı jasaladı:

Kúni jetken kúnde óler (J,28).

Qolınan kelgenshe tabanǵa ezer (K, 40).

Márt penen námárni ayırar sauash (Á, 66).

Ayrılıp kósherseń kúlkixojaqtan (Á, 58).

Yaman adam giyne tutsa, umıtpas (Á, 67).

Densawlıqtıń bolmas hesh teńi-tayı (Á, 122).

Kúyeulep bararsań mal bergenińe (K, 1, 58).

Qaraqalpaq ádebiyatı klassikleriniń (ásirese Ájiniyaz, Kúnxoja) geypara shıǵarmalarında bul formalar –ur (bolımsız forması -más) túrinde de qollanıla beredi. Bul olardıń shıǵarmalarına eski ózbek tiliniń tásirinen bolıwı kerek:

Kóksińnen ármanda shanshur shanıshqını (K, 1, 39).

Yuzińdi kórgende baǵrım ezilur (Á, 49).

Aman ketmás, bári ólur (Á, 120).

Kelbetlik feyildiń –ar//er, -r forması «e» tolıqsız feyili menen dizbeklesip shárt meyil formasındaǵı feyiller menen qatar qollanılǵanda keler máhál mánisin bildiredi:

Kózim olay kórmeslikten ayıqsa,

Kórer edim shártárepti, jahandı (K, 1, 112).