Rus tili hám rus tili arqalí basqa tillerden ózlestirilgen sózler

Qaraqalpaq xalqınıń rus xalqı menen baylanısıwı nátiyjesinde 1920-jıllarǵa shekemgi dáwirde de, onnan keyin de kóp sandaǵı sózler, sonday-aq rus tili arqalı Evropa xalıqlarınıń tillerinen sózler awıstı. Rus tilinen, rus tili arqalı basqa tillerdiń leksikasınan sózlerdiń awısıw procesi sońǵı dáwirde belsendi xarakterge iye boldı. 1920-jıllarǵa shekemgi dáwir ishinde siyasıy basqarıw, jer isleri, sawda qatnasıqlarına baylanıslı birli-yarım ǵana sózler tilimizge kirgen bolsa, rus hám rus tili arqalı awısqan internacionallıq sózlerdiń basım kópshiligi 1920-jıllardan keyingi dáwirdi óz ishine alıp atır.¹

Rus tilinen hám rus tili arqalı basqa tillerden kirgen sózler Jiyen jıraw, Ájiniyaz, Kúnxoja, hám Berdaq shıǵarmalarında joqtıń qasında, tek sol dáwirdegi el basqarıw islerine baylanıslı ayırım sózler ushırasadı. Al Ájiniyaz shıǵarmalarında russha tek bir sóz qollanılǵan: «naznay (bilmeymen):

Dárbáder bolıp gezubán bul alashta neshshe ay,

Tappadım heshbir xabar, kimnen sorasań naznay,

Qalmadı, heshbir alash, men gezmegen mágár aday,

Bul pálektiń gárdishiydiń boldı baǵrım bay-bay,

Ah dariyǵa, waq dariǵ, mıń sanlı árman shıqtı jan.

Berdaq shıǵarmalarında el basqarıw islerine baylanıslı oyaz, gubernator, t.b. sózleri ushırasadı. Mısalı:

Altın sháynek gúmis kese (239).

Jez samawrın Kúlen bolıs (239).

Óldi meniń bayarımda,

Buǵan da patshalıq jetti (B. 397).

Berdaq dáwirinde 1873-jılı Ámiwdáryanıń oń jaǵında jasawshı qaraqalpaqlar Rossiya qol astına ótip Ámiwdárya bóliminiń quramına kirdi. Berdaqtıń «Izler edim» qosıǵındaǵı:

Aqılı kámil, ilimi zor,

Bilimli el bolmaydı qor,

Baxıt ushın siltese jol,

Orısiyattı izler edim. – degen ármanı iske astı.

Berdaq 1900-jıldıń gúz aylarında Ámiwdárya bóliminiń baslıǵı arqalı Tórtkúl qalasına shaqırtıldı. Biraq oǵan bara almay Nókisten keyin qaytıp ketedi. El basqarıw islerine baylanıslı rus sózleri Berdaqtıń usı dáwirde jazılǵan qosıqlarında ushırasadı.

Omar (1879-1920) shıǵarmalarında barlıǵı bolıp 20 rus sózi qollanılǵan:

Orıs zakúninde sheger papırash (O.43).

Kelgenine bir ay boldı kakraz. (O. 43).

Barkas minip keyin keldiń izimnen (O.43).

Sonnan bergi rasxodtı neteseń (O.44).

Orıstıń nanı mazalı. (O.84).

Bermeydi boyarım toydırıp taǵam (O. 19).

Boyarımnıń kórseń tisleri ketik. (O. 20).

Orıs xalqı sóyleydi padryad. (O. 80).

Ol da bolıs bolalmadı Gúlimbiy (O. 46).

Oyazǵa barǵanda qarsı juwırdı.

Sol ǵayratqa bolıs qılıń Gúlim biy. (O.46).

Omar shıǵarmalarındaǵı rus sózleri onıń rus baylarına jallanıp xızmet etkenin kórsetedi. Rus sózleri shayırdıń shıǵarmasında qaraqalpaq sóylew tili formasında qollanılǵan. Omar shıǵarmalarında onnan burınǵıǵa qaraǵanda rus sózleri kóbirek qollanılǵan, sebebi Omar rus jumısshıları menen birge júrip, birge jumıs islegen, olardıń tilin úyrengen.

Ayapbergen (1880-1936) eki zamandı kórgen shayır. Onıń dúnyaǵa kózqarasına usı eki zamannıń jámiyetlik siyasiy-ekonomikalıq jaǵdayları hám tariyxıy waqıyaları sheshiwshi tásir etti.¹ Ol óz dáwiriniń sawatlı adamı bolǵan, sonlıqtan onıń shıǵarmalarında eski ádebiy tildiń tásiri kúshli seziledi. Sonıń menen birge ásirese 1920-jıllardan keyin jazılǵan qosıqlarında rus sózleri kóplep ushrasadı:

Ózi alım zań-zakonǵa saz boldı. (27).

Bir rayonǵa barıp komissar bolsa,

On manatqa alǵan kalosh gewishiń. (73).

Sawda etken priemshik mıń elli menen (89).

Dem almastan zakon aytar patırlap (70).

Jaqsı sóz aytpasań, protokol eter (70).

Sobraniya qurar elinde aytıp (69).

Shólkemniń ketipti ekken shalısı.

Bir júz qırıq bes tanap amirikanısı (59).

Oblastına barıp qayttıń Zákariya (59).

Jutıp jatır ján chayın dunya júzi qansha rayon (35).

Sezde qatnasqan hámme wákiller (32).

Bir kúni Nikolay taxtınan tústi. (30).

Soldat ber dep musılmanıw orısqa (30).

Plan sızǵan tuwrı joldan júrmege (34).

Kelgen soń Tórtkúlge tilgiram urdı. (38).

Jumashtıń damballıq tawarın alıp (69).

Shápki kiysem degen oyı bar eken (63).

Gazet basıp til shıǵara basladı (39).

Sawal berip oblsudqa (53).

Isshilerden dákilad alıp ayma-ay (38).

A.Muwsaev shıǵarmalarındaǵı rus sózlerin A.Bekbergenov tómendegi toparlarǵa bólip qaraydı:

a) rus sózleriniń fonetikalıq ózgeriske ushıramay, óziniń tiykarǵı formasında qollanılıwı;

á) sózdiń rus tilindegi forması menen qatar qaraqalpaq tiliniń sóylew formasında qollanılıwı;

b) rus sózleri hám ol arqalı basqa sózler qaraqalpaq sóylew tiline qolaylastırılıp, ózgertilip qollanılıwı;

g) rus sózleri menen qatar qaraqalpaqsha ekivalentleriniń qollanılıwı;

ǵ) rus sózleriniń qaraqalpaqshaǵa awdarılmay qollanılıwı;

d) rus sózleri hám onıń ekivalentleriniń rus sózi bolıp qollanılıwı.¹

A.Muwsaev shıǵarmalarındaǵı rus sózleri sol zamanǵa sáykes jańa túsiniklerdi ańlatıp, orınlı qollanılǵan. Bul sózlerdiń kópshiligi onnan keyingi dáwirde tilimizde birotala ornıǵısıp, onıń leksikasın bayıttı.