Atawísh feyil

Atawısh feyil klassikler tilinde tómendegi affiksler járdeminde jasalǵan:

1. -maq//-mek, -baq//-bek, -paq//-pek affiksi. Bul affiks qaraqalpaq ádebiyatı klassikleriniń shıǵarmalarında atawısh feyil jasawshı eń ónimli affiks bolıp esaplanadı:

Sahra xalqı kóship gezbek (B,2,147).

Seni aytpaq - úyrenisken talabım (K,1,98).

Bayan etpek kerek bizge (K,1,69).

Sút ishárdá tilińni qol bilá tutmaq kerek (A,86).

Awılǵa barmaq joq bizlerge shaǵlap (O,1,19).

Barıs sepliginde bul formadaǵı atawısh feyil tiykarǵı feyildegi hárekettiń maqsetin bildiredi. Barıs sepliginde ol eki túrli formaǵa iye: -qa ham -ǵa, -ke hám -ge:

Shıǵa berdi quwraq shopshek termekke (B,1,309).

Shın jánnetke dosıń menen barmaǵa (K,1,37)

Qolıń bılǵa, joldı silte, yaranlar,

Dáryaday bolıp taspaǵa,

Taǵı joldı baspaǵa,

Qaratawdan aspaǵa (J,72).

Keyingi forma házirgi til ushın norma bolıp esaplanadı.

Bul affikstiń variantları feyil tiykarınıń qanday seske tamamlanıwına qaray sáykeslenip jalǵanadı (ayt-paq, gez-bek, sóyle-mek h.t.b) biraq Ájiniyaz shıǵarmalarında bul nızamlılıq onsha saqlanbaydı ham barlıq jerde -maq//-mák//-mek variantı qollanıladı:

Shar tárepten mehman kelse kútmágá,

Áwelha yigitke himmát-hal kerek.

Diljám bolıp úyde tinish yatmaǵa,

Kóp gená biyhisap dúnya-mal kerek (Á,103).

2. -ıw//-iw, -w affiksi házirgi qaraqalpaq tilinde atawısh feyil jasawshı ónimli affiks bolıp esaplanadı, biraq qaraqalpaq klassik shayırları tilinde ol júda siyrek ushırasadı:

Ayqasıwǵa jaramay (J,51).

Sawıwǵa bolmaydı jalǵız sıyırım (K,1,39).

Ayırım izertlewshilerdiń tastıyıqlawı boyınsha, qıpshaq tillerinde atawısh feyildiń barıs sepligindegi forması kóbinese infinitiv mánisinde qollanıladı.¹

3. -ısh//-ish, -sh affiksi de atawısh feyil jasawshı affiksler qatarına kiredi. Ol tek klassikler tilinde usı formasında qollanılıp, házirgi tilde ushıraspaydı, onıń ornına feyilden atlıq jasawshı -ıs//-is, -s affiksi qollanıladı:

Yalǵızdıń ol úyde yatıshın kóriń (Á.115).

Kelip kúyewini tutıshın kóriń (Á.116).

Dushmannıń shor tartıp kúlishin kópiń (Á.117).

RÁWISH

Qaraqalpaq ádebiyatı klassikleriniń shıǵarmalarında ráwishtiń tómendegi túrleri ushırasadı:

1. Waqıt ráwishleri:

Xosh bolsın bárhá waqtıńız (J, 41).

Teńizde aw salsań, hárgiz balıq joq (K, 1, 35).

Baqmas námáhremniń hasla júzine (B, 1, 33).

Kóre almay yurgen yaqınnan hárgiz (Á, 51).

Bizlerni baladan saqlaǵay dayım (Á, 174).

Quda nesiyb qılǵay yáne diydarın (Á, 174).

Búkin kelsá, tańla ellárni gezer (Á, 187).

Aǵa diyib bildim imdu xabarın (Á, 143).

Tańda bir kún jazaların berermen (O, 2, 27).

Ońbaǵan ádeti bardı ozalda (O, 2, 31).

Yigit gezer dawam qısh bilá yazı (Á, 61).

2. Sın ráwishleri:

Yurtımnan ayra tushmáyni (Á, 96).

Bendelikke mákkem baǵla belińni (Á, 134).

Ózińniń isińe mustakam bolǵıl (K, 1, 38).

Awılıma, úyge esheyin baraman (K, 1, 41).

3. Orın ráwishleri:

Minárlanıp alıstan (J, 77).

Yıraq bolıp turǵanım joq ólimnen (K, 1, 40).

Kóziń jaynap qarap oyaq-buyaqqa (K, 1, 77).

4. Muǵdar-dáreje ráwishi:

Besh-on kishi kán kórinur kóziná (Á, 130).

Berdimurat, kóp oylanıp bolma lal (B, 2, 66).

Sonsha nalıp qayǵı jedim (B, 2, 70).

Tegerań shamalǵa munsha qozǵaldıń (0, 2, 70).

5. Sebep ráwishleri:

Jetim jılaydı sonlıqtan (B, 2, 47).

Azlıǵınan elatımdı aqsatıp (Ó, 2, 92).

6. Maqset ráwishleri:

Basların jorta iyedi (K, 1, 76).

Ráwishlerdin eski ózbek tilindegi formaları (dayım, yáne, tańla, imdi, mustakam, yıraq, t.b.) kóbinese Ájiniyaz hám Kúnxoja shıǵaralarında ushırasadı, al qalǵan shayırlardıń tilindegi ráwishler házirgi qaraqalpaq tilindegidey.