Hal feyil

Hal feyil klassikler tilinde klassikler tilindee tómendegi formalarda ushırasadı: -ıp//-ip, -p (-ib//-ıb, -b), -yıb, -bán, -a, -e, -y, -ǵalı//-geli, -qalı//-keli, -ǵansha//-genshe, -qansha//-kenshe.

1. -ıp//-ip, -p affiksi. Bul affiks házirgi qaraqalpaq tilinde de ónimli qollanılıp ótken máhálge baylanıslı háreketti ańlatadı:

Shanshıp, saylap júrip jayın moynınan (K. 1. 31).

Giyne qılıp jurttı taslap ketkennen (Á. 122).

Yúregime áda bolmas ot yaqıp (Á. 50).

Aytıwǵa til jetip, tarqamas sheriń (B. 2. 62).

Ájiniyaz shıǵarmalarında bul affikstiń eski ózbek tiline jaqın bolǵan -ıb//-ib, -ub//-úb, -yıb//-yib variantları ushırasadı:

Tún ortada yerdim uyqıda yatıb,

Ádeb-árkan bilán bizdi oyǵatıb,

Shiyrin-shákar meńá sózlerin qatıb (Á, 51).

Kózime kórinúb, begler, bir janan (Á. 51).

Dostıń zar yıǵlayıp, dushman tabalar (Á. 45).

Meni ketti diyúp kózden yash tókip (Á. 165).

Yúrgáysáń saǵ olıp, oynayıp kúlip (Á. 166).

2. -ban//-bán, -uban//-úbán affiksi. Bul affiks túrkiy tillerdegi tek bolımlı hal feyil jasawshı eski affikslerden bolıp, tiykarǵı feyildegi háreketten burın bolıp ótken háreketti bildirip, onıń waqıtlıq, sebeplik, maqsetlik hám shártlik xarakteristikasın kórsetedi. Bul affiks haqkında A.N.Kononov bılay deydi: «… форма на -рап//-рәп получила наибольшее распространение в «Гадательной книге» (Эв); дальнейшее развитие этой формы обраруживается в древнеуйгурских памятниках (афф .-vap, -báp) и через них в староузбекском (у Навои и других авторов) и в других тюркских языках».¹ Ol mánisi jaǵınan -ıp//-ip,-p affiksine jaqın.

Eski ózbek tilinde -ban//-bán formalı hal feyil kóbinese poeziyalıq shıǵarmalarda qollanılıp, onıń funkciyası shegaralanǵan bolǵan.² Sonlıqtan da qaraqalpaq shayırlarınan ol kobinese Ájiniyaz, sonday-aq Kúnxojaniń ayırım qosıqlarında ushırasadı:

Teńizde tolqınsaq boluban ıqtım (K,1,110).

Májnúndek aydabán shólden shóllere (Á, 40).

Miym-munasip bolıban ashıqlara berme hazar (Á,77).

Dárbádar bolıp geziban bul alashta neshshe ay (A,83).

3. -a, -e, -y affiksi. Bul formadaǵı hal feyil tiykarǵı feyillerdegi is-harekettiń orınlaw jaǵdayın bildiredi:

Azaptan shıǵa almay júrgen shopanlar (K,1,56).

Xalıqtıń sózin ayta júrgen (B,1,69).

Toya jesek qaqpashtı (J,71).

Kúnxojada geyde -y affiksiniń ornina “ya” qollanilǵan:

Birge shıqtım, enbekleya bilmedim (K,1,99).

-a, -e, -y affiksiniń bolımsızlıq forması -ma//-me,-ba//-be, -pa//-pe affiksleri járdeminde jasaladı, sonlıqtan da onıń bolımsızlıq formalarınıń hámmesi de –y sesine tamamlanadı:

Asılmay, buwılmay, yoqsa ólinmáy (Á,116).

Ájiniyaz, Kúnxoja shıǵarmalarında bul affikstiń bolımsızlıq formasınıń -mayın//-máyin túrinde ushırasadı:

Ómirinshe súrmeyin bir zawqı-sapa (K,1,39)

Ishqı sharbın ishmáyin,

Shiyrin janıńnan keshmáyin,

Yurtinan ayra tushmáyin,

Ne bilsun eliniń qadirinán (A,95).

4. -ǵalı//-geli,-qalı//-keli affiksi túrkiy tillerdegi eski affikslerden bolip, ol tiykarǵı feyillerdegi is-harekettiń baslanǵan waqtın bildiredi:

Túrkistannan shıqqalı (J,45).

Atadan tuwǵalı, esim bilgeli,

Oynap qatar ósken qalıń jaylawım (K,31).

Bul dúnya dúnya bolǵalı,

Patsha ádil bolǵan emes (B,2,27).

Arzıw-áyler kóńlimiz óz yurtımızǵa barǵalı (A,11).

5. -ǵansha//-genshe, -qansha//-kenshe affiksi hal feyil jasawshı affikslerden bolıp, ol tiykarǵı feyildegi is-hárekettiń dawam etiw shegin bildiredi yamasa eki háreketti salıstırıp kórsetedi:

Razı bolıp kórgenshe,

Endi qaytıp kelgenshe,

Qosılıp dáwran súrgenshe (J,15).

Ishte lawlap janǵan otım,

Óshpegenshe min boladı (Á,88).