Feyildiń modallıq hám perifrazalıq formaları

Feyillerdegi modallıq máni hárqıylı kómekshi feyiller arqalı anlatıladı. Klassikler tilindegi bunday formalar házirgi tildegi formalar menen birdey:

a) «al» kómekshi feyili hárekettiń isleniw-islenbew múmkinshiligin bildiredi:

Tura almayman ornımnan (J, 42).

á) «kór» kómekshi feyili tiykarǵı feyildegi hárekettiń sınaw, bayqaw ushın islengenin ańlatadı:

Qaytarıp kór meniń álim (Ó, 2, 32). hám t. b

Feyildiń perifrazalıq formaları eki kompanentten turatuǵın qospa feyil bolıp esaplanadı: feyildiń máhál forması+«bol» kómekshi feyili. Bul formalar hárekettiń iske asıuındaǵı ayrıqsha belgilerdi bildiredi. Mısalı:

Keter boldıq endi bizler bas alıp (Á, 35) .

Alar boldı Ázireyli janımdı (Ó, 2, 54).

Feyildiń háreket usılı kategoriyası

Feyildiń háreket usılı kategoriyası qospa feyiller arqalı bildiriledi hám is-hárekettiń orınlanıw, iske asıw xarakterin kórsetedi.

Hárekettiń iske asıw xarakterin kórsetiushi feyil formaları eki usıl arqalı jasaladı:

1. –a,-e, -y hám –ıp//-ip, -p formalı hal feyillerdiń kómekshi feyiller menen dizbeklesip keliwi arqalı. Bunday formalar tiykarǵı feyildegi hárekettiń tez bolǵanlıǵın, dawamlılıǵın, baslanıwın, tákirarlanıwın, sının, maqsetin hám t.b. belgilerin bildiredi.

2. Affiksatsiya: feyildiń tiykarı+affiks.

Háreket usılı kategoiyasınıń birinshi forması tómendegi kómekshi feyiller arqalı jasaladı: «al», «bol», «jiber», «qal», «qoy», «ket» hám t.b. kómekshi feyiller hárekettiń pitkenin, birden tez bolıp ótkenin, onıń belgili bir nátiyje menen tamamlanǵanın ańlatadı. Bul jagdayda tiykarǵı feyil kóbinese hal feyildiń -ıp//-ip, -p, al geyde –a, -e, -y, formalarında turadı. Bul formalardı klassikler tilinde de ushıratamız:

Uslap aldı shalǵaydan (J, 50).

Jiyen jıraw atanıp,

Burınǵıday bola almas (J, 30).

Qazanı qarap biz boldıq (J, 63).

Quwanǵannan hámmemiz,

Dawıslap ta jiberdik (J, 63)

Shıqpay qaldı janları (J, 56).

Birden iship qoymadıq (J, 71).

Salıp ketti basıma (J, 50).

Feyildiń funkcional formalarí kelbetlik feyil

Kelbetlik feyil háreketti predmettiń qanday da bir máháldegi belgisi, qásiyeti sıpatında kórsetedi. Ol tiykarınan feyil bolıp óziniń processlik mánisi máhál, dáreje hám t.bá kategoriyaların saqlaydı, al ekinshi jaǵınan ózi ańlatatuǵın háreketti predmetiń belgisi sıpatında kórsetedi.

XIX ásirdegi qaraqalpaq shayırlarınıń shıǵarmalarında kelbetlik feyiller tómendegi formalarda ushırasadı:

1.-ǵan//-gen, -qan//-ken affiksli forma. Bul affiks arqalı ótken máhál kelbetlik feyilleri jasladı hám olar predikativlik hám atributivlik xızmetlerde qollanıla beredi:

Búlbildek sayraǵan shiyrin tilińá (Á.142).

Kórgen arzıw sheker, kórmegen háwes (Á.154).

Máwjirip aqqan dáryaday (Á.124).

Ájiniyaz shıǵarmalarında -ǵan//-gen menen bir qatarda onıń oǵuz tillerindegi variantları bolǵan -an//-en, -yan//-yen formaları da ushırasadı. Bul Maqtumqulı shıǵarmalrınıń tásirinen bolıwı kerek:

Alan yarı aqlı ózińá tay bolsa (Á.132).

Sallana-dollana kelán sáwdigim (Á.139).

Beglik ete bilmes berim bermáyan (Á.105).

Attıń qádirin bilmes yolda harmayan (Á.105).

Bul forma basqa shayırlarda ushıraspaydı, derlik, tek Óteshtiń «Sáwmeymen» qosıǵnıń bir kupletinde ushırasadı, ol da uyqas ushın qollanılǵan:

Shayır bolsań, shaytan bolam,

Dushpanǵa sóz aytan bolma,

Márt bolsań joldan qaytan bolam

Kesentlerdiń awzına ur. (Ó.2,70).

2. -mısh//-mish affiksi kelbetlik feyil jasawshı eski affikslerden bolıp, ol házirgi túrk, ázerbayjan, gagauz tillerinde ónimli qollanıladı. Házirgi qaraqalpaq tilinde ol qollanılamaydı, ol arqalı jasalǵan tek ayırım sózler ǵana saqlanıp qalǵan: ótmish, turmıs, qılmıs h.t.b.

Bul affiks eski ózbek tilinde ótken máhál kelbetlik feyillerin jasaytuǵın ónimli affiks bolǵan. Bul affiks haqqında A.M.Sherbak bılay deydi:«Причастие прошедшего времени на миш – южная и восточная форма, соответствующая западной с аффиксом –ган, в «чагатайском» языке употребляется также часто, как и в языке «Огуз-намэ». Тем не менее, в отличие от последнего и от языка ранних уйгурских текстов, в «чагатайском» языке форма на –миш вводится преимущественно как причастная и остается глагольной лишь в особых случаях.¹

Eski ózbek ádebiy tiliniń tásiri sıpatında bul affiks Ájiniyaz shıǵarmalarında kóbirek, al Berdaq, Ótesh, Omar shıǵarmalarında jekke-siyrek ushırasadı:

Zerbaraq altın quyılmısh taqqan anıń sırǵası (Á.81).

Ayjamala megzemish úyden kerilip shıqqanı (Á.81).

Qudayım bir sonday erdi jaratmısh (B.21,29).

Kózden jasım dárya bolıp tógilimish

Qanjar urıp qara baǵrım sógilmish (O.1,36)

-mısh//-mish formalı kelbetlik feyiller de, basqa formadaǵı kelbetlik feyiller sıyaqlı klassiklerimizdiń shıǵarmalarında betlenedi hám kóplik affikslerin qabıl etip qollanıladı.

Men seni sáwmishem kórgennen beri (Á.150).

Qúdiret penen bul dúnyaǵa kelmishem (B.1,86).

Biraz aytar; uzaqtan mal kelmishler,

Birazları iyesiz mal demishler (B.1,310).

Onı Ótesh shejireden kórmishler (Ó.2,92).

3. -ar//-er, -r (bolımsız forması -mas//-mes, -bas//-bes,-pas//-pes) affiksi házirgi-keler máhál kelbetlik feyilin jasaydı. Bul forma túkiy tillerdegi eski formalardan bolıp, házirgi tillerdiń hámmesinde fonetikalıq variantlar menen ónimli qollanıladı.

Qaraqalpaq klassik shayırlarınıń shıǵarmalarında da, házirgi qaraqalpaq tilinde de -ar//-er, -r formalı kelbetlik feyildiń qollanılıw órisi júdá keń:

Talayǵa tatır nárse joq (J.57).

Háwijge keltirer jánán bolmadı (Á.38).

Kelgenlerin awlar boldı,

Jolın tosıp turar boldı (B.1,215).

Qurı zar jılaǵan sóyler tili bar (O.1,12).

Aqıl adam sózler ertpes izine (B.2,34).

Bul affiksten keyin betlik, tartım, seplik affiklseri erkin jalǵana beredi:

Men ólermen qayǵı menen (K.1,108).

Onı hesh waq umıtpaspan (K.1,83).

Kiyerine kiyim joq,

Isherine tamaq joq (J.39).

Tamaq tappay isherime (B.1,388).

Seplengende bul forma kóbinese barıs sepliginde qollanıladı:

Isherge tamaq bolmasa (J.64).

Panalap jatarǵa úyiń bolmasa,

Úyińde isherge asıń bolmasa (K.1,77).

Tamaǵım joq isherge,

Kóligim joq kósherge,

Tósegim joq tóserge,

Olarǵa bererge men sorda ne bar? (O.218).

Barıs sepligindegi bul formanı ayırım izertlewshiler feyildiń infinitiv formasına sáykes dep qaraydı,¹ biraq onı, álbette, rus tilindegi infinitiv (неопреденная форма) penen salıstırıwǵa bolmaydı.

ar//-er, -er affiksinen keyin -lar//-ler affiksi de jalǵanıp qollanıladı, biraq bunday qollanıw klassik shayırlar shıǵarmaları ushın ǵan tán bolıp, házirgo qaraqalpaq tili ushın norma bolıp esaplanbaydı:

Jetimler termilip jerdi qararlar,

Meniń búlgenimdi kimler jazarlar? (K.1,35).

Keynimde qalarlar táriyp bop sózim,

Dushmandı aqırı taslalar qaǵıp (B.1,33).

Jaratpaslar bar bolsa da xalıq ushın (B.1,33).

Qaraqalpaq klassik shayırlarınıń shıǵarmlarında bul affikstiń -ır//-ir, -ur hám eń eski -yur//-yúr variantı da ushırasadı:

Ármansız quwpaqlı hám de shoq bolır,

Bazı birewdiń eki kózi aq bolır (K.1,100).

Ármanda ótsem, meniń sózim qalırlar (K.1,101).

Baxtı ashılsa, solsańdaǵı jan berir,

Ay, kún bilán nur sáwleli nur górir (K.1,97).

Alıstan arılıp kelur ushqan qus (K.1,138).

Seni kórsem bolur meniń kewlim shad (Á.47).

Birneshsheler shaqaq urıp sóyleyur (K.1.100).

Bul formalarda eski ózbek (shaǵatay) tiliniń tásiri bolıp sanaladı.

4. -jaq,-maqshı//-mekshi,-iwshi//-ıwshi affiksli kelbetlik feyilleri ótken ásirdegi qaraqalpaq shayırlarınıń shıǵarmalarında siyrek ushırasadı:

Aytajaqtı ayttırmay (J.22).

Dúny ótse serpilejaq duman joq (B.1,57).

Óltirmekshi bolǵanda pıshaǵın suǵıp (Ó.2,95).

Júriwshi edim sayrańlap (K.1.79).

5. -tuǵın formalı kelbetlik feyil tek Ótesh shayırdıń qosıqlarında bes jerde ushırasadı: ház etetuǵın (Ó.2,41), sóz qılatuǵın (42), bildirmeytuǵın(23), asıraytuǵın (53), sın taǵatuǵın (89).