Dáreje kategoriyası

Feyildiń dáreje kategoriyası, bir jaǵınan sóz jasalıwǵa, ekinshi jaǵınan, forma jasalıwǵa qatnaslı bolıp keledi. Mısalı: Kel (túp dáreje) – kelis (sheriklik dáreje). Bunda sheriklik dárejedegi feyil tıp dárejedegi feyilden pútkiley basqasha mánige ótken.

Házirgi qaraqalpaq tilindegi sıyaqlı, klassik shayırlarımız tilinde de feyildiń bes dárejesi qollanılǵan:

1. Túp dáreje: Bul dáreje óziniń formalıq kórsetkishine iye emes, ol hárekettiń subyekttiń ózi tárepinen islengenin bildiredi:

Jılaydı biyshara ansasın aytıp (K, 1, 35).

2. Sheriklik dáreje: Sheriklik dáreje hárekettiń birneshe subyekt tárepinen orınlanǵanın bildirip, -ıs//-is, -s affiksleriniń feyil tiykarına jalǵanıwı arqalı jasaladı. Mısallar:

Ǵarqıldasıp qonar kólin tanımas (Á, 41).

Amanlastıq, kóristik (J, 77).

Bawırlaslar kóp sarsılıp shuwlastı (K, 1, 73).

Aytısar húr dep elleri (Ó, 2, 47).

3. Ózlik dáreje. Bul dáreje hárekettiń subyekttiń ózine baǵdarlanǵanın, qaratılǵanın bildirip, feyil tiykarına –ın//-in, -n affiksiniń, geyde –ıl/-il, -l affiksiniń jalǵanıwı arqalı jasaladı. Mısalı:

Shámshadi qamáti zerge jasanıp (Á. 54).

Qarap turıp sen kisige urındıń (Á. 2, 89).

Berdaq óldi, qaraqalpaq qıynaldı (Ó. 2. 99).

4. Ozgelik dáreje tómendegi affiksler arqalı jasaladı:

-t:

Alla bizdi eńiretti, jılattı (K, 1, 34).

Sózge inant kishi júzdi (B, 1, 74).

-dır//-dir (-tır/-tir):

Tuwısqanǵa qostırdıń,

Dáryaday etip yoshtırdıń (J. 18).

Qızıl júzdi soldırdı (J. 53).

-qır//-kir (-ǵır/-gir), -ır//-ir, -qar//-ker (-ǵar//-ger), -ar//-er:

Hár balıqtı bir uslap,

Saǵaǵına qol ótirdik (J. 63).

Jılan sorıp saw denemdi isirdi (K, 1, 106).

Dushpan emes, dostıń kewlin pitirdi (Ó, 2, 94).

Basına urıp aqılı-huwshın ketirip (Ó, 2, 27).

-qız/-kiz (-ǵız//-giz), -ız//-iz:

Kótertkizbes birew aqır boyıńdı (K, 1, 97).

Qatar-qurbı dostım bilen júrgizbey (Ó, 2, 80).

Ant-suw menen alma jegizdi biraz (Ó, 2, 88).

5. Belgisiz dáreje hárekettiń subyekti belgisiz ekenligin bildirip, feyil tiykarına –ıl//-il, -l, geyde –ın//-in, -n ­affiksleriniń jalǵanıwı arqalı jasaladı:

Úlgisiz ton pishildi (J. 1, 97).

Bul zaman tarıldı, tartıldı tanap (K, 1, 39).

Bul istiń jóni soraldı (K, 1, 83).

Keshke jáne bir ógizshe soyıldı (Ó. 2, 100).

Awıspalılıq hám awıspasızlıq kategoriyası

Is-hárekettiń obyektke qatnasın kórsetiwine qaray feyiller awıspalı hám awıspasız bolıp ekige bólinedi. Eger de subyekttiń háreketi tikkeley obyektke baǵdarlanıp kelip obyekt tabıs sepliginde bildirilse, onday feyiller awıspalı feyiller boladı. Mısalı:

Qayerden jay tabamız (J, 45).

Jazasın berdik usılayınsha (J, 76).

Aǵalar bul ólim aqlımdı aldı (K, 1, 36).

El tappasań, bermaǵan ush (Á, 57).

Qolıń bılǵa, joldı silte, yaranlar (K, 1, 37).

Is-hárekettiń tek subyektke tiyisli ekenligin bildirip, tuwra obyektti basqarıp kelmeytuǵın feyiller awıspasız feyiller boladı:

Bir bay kóshke ilestik (J, 49).

Seni kórip yar qumarı tutandı (Á, 49).

Meyil kategoriyası

Meyil kategoriyası hárekettiń obyektiv haqıyqatlıqqa, sóylewshiniń óziniń aytqan xabarına qatnasın bildiredi. Qaraqalpaq tilinde feyiller: 1) buyrıq, 2) shárt, 3) tilek, niyet hám 4) anıqlıq meyil bolıp bólinedi. Meyildiń hár bir túriniń ózine tán bolǵan formaları bar.