Jámlew almasıqları

Qaraqalpaq ádebiyati klassik shayırlarınıń tilinde tómendegi jámlew almasıqları ushırasadı: bar, barlıq, bári, bárshe, pútkil, duyım; arab tilinen ózlestirilgen tamam, jámi, gúlli, gúllan, áhli hám iran tillerinen ózlesken hámme sózleri. Bulardan barlıq, bári, bárshe, pútkil, hámme, sózleri ónimli qollanıladı da, qalǵanları siyrek ushırasadı. Mısallar:

Alǵanı sallanıp, barını berse (Á, 67)

Alasat tabılsa barlıq el kósher (K, 1, 31)

Ózge aǵashtıń bárisin,

Basqalarǵa salǵan eken (B, 2, 161)

Barlıǵın bir ózi jedi (B, 2, 160)

Bársheniń sulıwı ay júzli jamal (Á, 154)

Bársheden aǵla seniń husiń, jamalıń, qız Oraz (Á, 81)

Pútkil siynem jandı, ishte daǵ qaldı (Á, 35)

Bastan ayaq tamam aǵzası nazdur (Á, 149)

Áhli qaraqalpaqqa málim bolǵandı (A, 1)

Gúlli ashamaylıǵa aǵasań (K, 1, 146)

Duyım jurttı jaylaǵan (B, 1, 248)

Tasladıq gúllan kiyimdi (J, 65)

Hámmemiz de quwandıq (J, 61)

Jám boldı ne sahib jamal (B, 1, 95)

“Jami” almasıǵı “jumla” formasında da ushırasadı:

Jumla qońırattıń atası (B, 1, 203)

Bul almasıqlar mánisi jaǵınan biri birine kútá jaqın, kópshilik jaǵdayda bir birine sinonim bolıp keledi: bári-barlıǵı-pútkil-gúllán-gúlli hám t.b. Házirgi qaraqalpaq ádebiy tilinde olardan tek “áhli”, “tamam”, “bárshe”, “duyım” sózlerinen basqaları ónimli qollanıla beredi, yaǵniy klssik shayirlar tilindegi hám házirgi qaraqalpaq tilindegi jámlew almasıqları arasında aytarlıqtay ózgerisler joq, olar birdey.

Belgilew almasıqları

Belgilew almasıqlarına parsı tilinen kirgen “hár” sózi hám onıń soraw-qatnas almasıqları menen dizbeklesken formaları kiredi. Olar qaraqalpaq ádebiyatı klassik shayırları tilinde tómendegi formalarda ushırasadı: hár, hárkim,hárqaysı, hárqashan, hárbir, sonday-aq, Ájiniyazda hárne, hárqansha, hárneshik, hárnámá, hárkimsá.

“Hár” almasıǵı predmetti basqa predmetlerden ajıratıp kórsetedi. Jekke qollanılǵanda bul sózge hesh qanday sóz ózgertiwshi affiksler jalǵanbaydı; affiksler onıń basqa sózler menen dizbeklesken formalarına jalǵanadı:

Hár kúnde bir atnı soydı (B, 2, 158)

Hárkim tapqanın túyedi (K, 1, 76)

Hárbir yerden soraw saldı (B, 2, 158)

Yadımdadur hárqashanı (B, 2, 57)

Hárkimsá bul máydin áger tatıpdur (Á, 112)

Hárkimá sır bermey, sırın giznásá (Á, 132)

Hárkimsádin qılmań kiylá (Á, 93)

Saw bolsań, bashıńa hárbir is túshár (Á, 149)

Saǵ-salamat olǵıl yurseń hárqanda (Á, 173)

Hárneshikdur musılman (B, 2, 177)

Hárne almasıǵı kóbinese jámlew almasıǵı mánisinde qollanıladı:

Malıw-múlkim hárne barım tapsırdım men táńirge (Á. 11).

Qashshaqlıq dúnyada hárnedin yaman (Á. 163).

Belgisizlik almasıqları

Belgisizlik almasıqları klassik shayırlarda hárqıylı formalarda ushırasadı.

1. “bir” “birew” sanlıǵı hám onıń basqa soraw-qatnas almasıqları menen, «nárse», («námársá») sózi menen dizbeklesip kelgen formaları

Birew ólse birewge birew qaramıs (K, 1, 36)

Qay birińniń shamań keldi (B, 2, 187)

Biráwni biráwge qudayım yazar (Á, 189)

Námártten bir nárse sorasa ǵárip (Á, 45)

Ekki kóziń tanub al, sen birnámársá sezmegil (Á, 86)

2. “Kim” soraw-qatnas almasıǵınıń tartım formaları hám onıń kimse (kimsá) formaları:

Kimi tawdan asadı (J, 35)

Kimisi ólip, kimisi talıp,

Kim juwırıp, kim qalıp (J, 36)

Kimselerge júdá ráhbar etti (K, 1, 100)

Kimsá shahiyd boldı, jandın ayrıldı,

Kimsá gáda boldı, maldan ayrıldı

Kimse kózi quńqaridiń ayrıldı (Á, 37)

Kimsáni ayırar sıpıra-shanashtan (Á, 58).

3. “Bazı” sózi hám onıń “bir”, “birew» sózleri menen dizbeklesken formaları:

Bazı waqta kárwan yoldan adashar (Á. 67).

Hayal demeseń atını,

Bazı bir erden zıyat eken (B. 2, 162).

4. “Álle” sózi hám onıń soraw-qatnas almasıqları menen dizbeklesken, sonday-aq “gey” sóziniń “para”, “bir”, “birew” sózleri menen dizbeklesken formaları. Bul formalar qaraqalpaq ádebiyatı klassikleriniń shıǵarmalarında onsha kóp ushıraspaydı.