- •Berdaq atindaǵí qaraqalpaq mámleketlik universiteti
- •Qaraqalpaq til bilimi kafedrasí
- •Oqíw materiallar
- •4. «Lingvopoetika» páninde qaraqalpaq shayır-jazıwshıları tiliniń izertleniw máseleleri.
- •Dawıslılardaǵı fonetikalıq ózgeshelikler
- •Dawıssızlardaǵı fonetikalıq ózgeshelikler
- •Arab-parsí sózleri
- •Rus tili hám rus tili arqalí basqa tillerden ózlestirilgen sózler
- •Gónergen sózler
- •Qaraqalpaq ádebiyatí klassikleri shíǵarmalaríníń semantikalíq ózgeshelikleri
- •Gónergen sózler (arxaizmler hám táriyxíy sózler)
- •Neologizmler
- •Omonimler
- •Sinonimler
- •Antonimler
- •Ishı-sırtı:
- •Tabu hám evfemizmler
- •XVII-XIX ásirlerdegi qaraqalpaq shayírlarí shíǵarmalaríníń leksikasíndaǵí sózlerdiń tematikalíq toparlarí
- •Sóz qurılısı Joba:
- •Sóz shaqaplarınıń jasalıwı
- •Atliqtiń jasaliwi
- •A) Affiksaciya
- •Á) sóz qosılıw usılı
- •B) Substantivaciya
- •Kelbetliktiń jasalíwí
- •А) Affiksaciya
- •Á) Sóz qosılıw usılı
- •Kelbetlik dárejeleri
- •Feyildiń jasalíwí
- •A) Affiksaciya usılı
- •Á) Quramlı feyiller
- •Ráwishlerdiń jasalíwí
- •A) Affiksler arqali:
- •Á) Sóz qosılıw usılı
- •Morfologiya
- •Atlıqtıń grammatikalıq kategoriyaları a) San kategoriyası
- •Á) Tartım kategoriyası
- •B) Seplik kategoriyası
- •Ataw sepligi
- •Iyelik sepligi
- •Tabıs sepligi
- •Barıs sepligi
- •Orın sepligi
- •Shıǵıs sepligi
- •Qural sepligi
- •G) Anıqlılıq hám anıqsızlıq kategoriyası
- •Ǵ) Atlıqtıń betlik hám predikativlik affiksleri
- •D) Atlıqlarda jınıstıń bildiriliwi
- •Almasíq Almasıqtıń grammatikalıq kategoriyaları
- •Betlew almasıqları
- •Birlik san
- •Siltew almasıqları
- •Siltew almasıqlarınıń sepleniwi
- •Ózlik almasıǵı
- •Soraw-qatnas almasıqları
- •Jámlew almasıqları
- •Belgilew almasıqları
- •Belgisizlik almasıqları
- •Bolımsızlıq almasıqları
- •Pronominalizaciya
- •Feyil feyildiń grammatikalíq kategoriyalarí
- •1. Tolıq formadaǵı betlik affiksleri:
- •Birlik sanǵa:
- •Kóplik sanǵa:
- •Birlik sanǵa:
- •Kóplik sanǵa:
- •Bolımlılıq hám bolımsızlıq kategoriyası
- •Dáreje kategoriyası
- •Awıspalılıq hám awıspasızlıq kategoriyası
- •Meyil kategoriyası
- •Buyrıq meyil
- •Shárt meyil
- •Tilek meyil
- •Anıqlıq meyil
- •Ótken máhál
- •Házirgi máhál
- •Keler máhál
- •Feyildiń modallıq hám perifrazalıq formaları
- •Feyildiń háreket usılı kategoriyası
- •Feyildiń funkcional formalarí kelbetlik feyil
- •Hal feyil
- •Atawísh feyil
- •Kómekshi sózler
- •Tirkewishler
- •2. Baǵındırıwshı dánekerler
- •Janapaylar
- •Modal sózler
- •Tańlaqlar
- •Eliklewishler
- •Predikativler
- •Qísqasha juwmaqlar
- •I. Sózlerdiń jasalıwında:
- •II. Sózlerdiń ózgeriwinde:
- •Glossariy
- •7. Tiykarǵı hám qosımsha oqıw ádebiyatları jáne informatsiya derekleri Baslı ádebiyatlar
- •Tiykarǵı ádebiyatlar
- •Http: //ziyouz.Com
- •Http: //www.Wikipedia.Ru
Almasíq Almasıqtıń grammatikalıq kategoriyaları
Qaraqalpaq klassik shayırlarınıń shıǵarmalarında almasıqtıń házirgi qaraqalpaq tilindegi barlıq mánilik túrleri de ushırasadı: betlew, siltew, ózlik, soraw-qatnas, jámlew, belgilew, belgisizlik, bolımsızlıq. Biraq olar házirgi tildegi almasıqlarǵa salıstırǵanda bir qatar ózgesheliklerge (ayrıqsha formalar, variantlar) iye.
Betlew almasıqları
Betlew almasıqlarına birinshi hám ekinshi betti bildirip, substantivlik funkciyada qollanılatuǵın “men”-“biz”, “sen”-“siz” almasıqları kiredi, al III bet betlew almasıǵı ornında substantivlik hám atributivlik funkciyadaǵı “ol” almasıǵı qollanıladı.1 Ol tek substantivlesip kelgende ǵana betlew almasıǵı bola aladı. Betlew almasıqları tómendegi formalarda ushırasadı:
Birlik |
|
Kóplik |
Men |
|
Biz |
Sen, sán (Á, 171) |
|
Siz |
Ol |
|
Olar |
Betlew almasıqları birlik hám kóplik sanda seplenedi.
Birlik san
Seplik |
I bet |
II bet |
III bet |
A |
men |
sen |
ol |
I |
meniń (Á, 47) |
seniń (Á, 86) |
onıń (Á, 84), anıń (Á, 45. B, 2, 158) |
B |
meńá (Á, 51), máńá (Á, 52), máńa (Á, 121) mańa (B, 1, 180) |
seńa (Á, 113), sáńá (Á, 175), sańa (Á, 176) |
ańa (Á, 155) |
T |
meni (Á, 11) |
seni (Á, 149) sáni (Á, 171) |
anı (K, 1, 43, Á, 5. B, 2, 84) anıy (B, 2, 65) |
Sh |
mendın (Á, 82) mándin (Á, 118) mennen (Á, 56) |
sendin (Á, 116) |
onnan (Á, 122), annan (O, 2, 41) andın (Á, 108) andin (B, 1, 164) |
O |
mende (Á, 40), mendá (Á, 201), |
sende (Á, 37) |
anda (Á, 67) |
Kóplik san
Seplik |
I bet |
II bet |
III bet |
A |
Biz (Á, 86) Bizler (Á, 35) |
Senler (Á, 2, 71) |
Olar |
I |
biziń (Á, 178) |
siziń (Á, 34) |
alarnıń (Á, 145) |
B |
bizge (Á, 111), bizgá(Á, 201) |
sizge (Á, 34), sizlárgá (Á, 175), senlerge(Ó, 2, 51) |
- |
T |
bizlárni (Á, 174) bizdi (Á, 51) |
- |
alarnı (K, 1, 40) |
Sh |
bizden (Á, 35) bizdin (Á, 35) bizlerde (Á, 32) |
- |
- |
O |
- |
- |
- |
Siltew almasıqları
XIX ásirdegi qaraqalpaq shayırları tilinde siltew almasıqları tómendegi formalarda hám variantlarda ushırasadı.
1. Bul, buw (K, 1, 74; B, 2, 152), bu (Á, 119)
2. Usı, ushbu (Á, 120; B, 2, 156), oshbu (Á, 201, B, 2, 182).
3. Sol, shu (Á, 100), shuw (K, 1, 111), shul (K, 1, 109, Á, 51). Shular (B, 2, 34)
4. Ol (“Betlew almasıqların” qarańız).