Orın sepligi

Ótken ásirdegi qaraqalpaq shayırları tilinde orın sepligi forması -da//-de (-dá), -ta//-te, -m//-n//-nda, -m//-ń, -ńde affiksleri arqalı ańlatılıp hárekettiń keńisliktegi ornın yamasa waqtın bildiredi:

Haytta, merekede jigit jıynalsa (Á, 50).

Dunyanıń ańları kólimde bardı (Á,32).

Hárkim óz elinde, teńi tushında (Á,63).

Jılında miywalap úsh ret pisken (Á,33).

Ájiniyazda geyde tartımniń III betinen keyin jalǵanatuǵın -nda//-nde affikısınıń ornına eski ózbek tiliniń tásirinde –dá affikısı qollanılǵan:

Yigit ilá at shapandur taǵ-tánániń ústidá...

Bashıda bir sharshı ruwmal, doyır alarlar dástigá (Á,88).

Shıǵıs sepligi

Shıǵıs sepligi mánisi klassik shayırlarda -dan//-den, (dán), -tan//-ten, -nan//-nen hám –dın//-din affiksleri arqalı ańlatıladı:

Usı ashlıqta atadan,

Hám ayrılıp anadan (J,48).

Minnetli pal ashshı bolar záhárden (Á,123).

Ol adamnan tilsiz ósken mal jaqsı (Á,122).

Halı qıyın qanatınan qayrılsa (Á,64).

Belbewiń turmadan, zerli qalayı (Á,48).

Ájiniyaz shıǵarmalarında geyde –dan hám –nan//-nen affiksleriniń ornında eski ózbek tiliniń –dın //-din affikısi qollanılǵan:

Yigit qádiri bolmas eldin ayrılsa(Á, 64).

Kimler kelip, kimler ketti dúnyadın (Á, 134).

Elatıń ústindin serpilip kóshti (Á, 97).

Olturdım janımdın úmiydim úzib (Á, 51).

Eridin biyjuwap hesh yere barmas (Á, 188).

Qural sepligi

Ájiniyaz shıǵarmalarında eski ózbek tilindegi qural sepliginiń qaldıqları da ushırasadı, biraq olar ráwishlik mánige iye:

Ya shu kun, ya tańla kárwanıń kóshár (Á, 149).

Bukin kelse, tańla ellárin gázár (Á, 187).

Al, bul sepliktiń –ıń//-iń formaları da házirgi tildegi sıyaqlı, ráwish kategorıyasına ótip ketken: qısın, jazın hám t.b.

G) Anıqlılıq hám anıqsızlıq kategoriyası

Atlıqlar úsh aspektte: neytral, anıq hám anıqsız bolıp qollanıladı:

Neytral atlıqlarda anıqlıq yamasa anıqsızlıq sezilmeydi:

Adamnıń da kókke jeter nalası (Á, 65).

Anıqsızlıq atlıqtıń aldında “bir” sóziniń yamasa belgisizlik almasıqlarınıń keliwi arqalı bildiriledi:

Sen bir qustıń alǵır bazı (Á, 57).

Kewlimniń xoshı joq, men hám bir dártli (Á, 34).

Anıqlılıq hár qıylı grammatikalıq qurallar arqalı ańlatıladı:

1) Tartım kategoriyası arqalı:

Hár bir sóziń dártli qulǵa dármandı (Á, 48).

Tilim menen shayır em,

Elimniń muńlı zarına (J, 26).

2) Iyelik hám tabıs seplikleri affiksleriniń ashıq jalǵanıwı arqalı:

Elimdi qoyday jalmadı (J, 31).

Húsnińniń ráwishine bolarman háyran (Á, 47).

Ǵ) Atlıqtıń betlik hám predikativlik affiksleri

Atlıqlar hám substantivlesken kelbetlik , sanlıq, almasıq hám t.b. sóz shaqapları bayanlawısh xızmetinde kelgende betlik affikslerin qabıl etedi:

Birlik san		Kóplik san
1. -man//-men, -ban//-ben, -pan//-pen 2.-san//-sen 3. Nullik forma		-mız//-miz, -bız//-bız, -pız//-piz -sız//-siz

Jalǵızban deme jorajan (J,68).

Bendedurman, razıman qádir qudaniń hámirine (Á,84).

Teń jarımnan salıq pulǵa (B,1,243).

Túlkimiseń, shaǵalmısań (K,1,111).

Al, III bettegi atlıqlar hesh predikativlik affikissız de –dur//-dir, -dı//-di predikativlik affiksleri jalǵanńp ta qollanıla beredi:

Otırıshı – tırna, yurishi – ǵazdur (Á,149).

Qundızdan qaradur anıń shashları (Á,148).

Meniń sózim yalǵanshıda muńlıdur

Meniń jolım – Bázirgen jolıdur (K,1,37).

Meniń atım Jiyendi (J,11)

Basına kiygeniń ılaq teridi (O,1,67).

Bul affikstiń túrkiy tillerde qollanılıwı haqqında N.Q.Dmitriev bılay dep kórsetedi: “ ...coвременный аффикс сказуемости 3-лица восходит вспомогательному глаголу тур стоят и перешел в положение аффикса справнительно поздно. В некоторых же тюркских языках сказуемост 3-лица не выражается совершенно.”¹ Predikativlik 3-bet affikisi de klassikler tilinde bir de qollanılıp, bir de túsip qaladı. Geyde onıń qollanılıwı qosıqtıń buwın sanına hám uyqasqa da baylanıslı bolıp keledi. Mısalı:

Dosqa qılap yalǵan sózlegen,

Onnan on bes jasar arbat jaqsıdı (Á,1230.