Iyelik sepligi

Iyelik sepliginiń tiykarǵı kórsetkishleri házirgi qaraqalpaq tilindegidey -nıń//-niń, –dıń//-diń, –tıń//-tiń formalarında ushırasadı:

Bul dúnyanıń kórki –adam balası (Á, 65).

Den sawlıqtıń bolmas hesh teńi-tayı (Á,122).

Kewlimniń ketpeydi jábri-japası (B, 2, 63).

Biraq usınday formalar menen bir qatarda geyde (kóbinese Ájiniyaz shıǵarmalarında) olardıń ornına (Sózdiń aqırǵı sesiniń qanday bolıwına qaramastan) eski ózbek tiliniń tásiri menen tek ǵana –nıń//–niń formasınıń ónimlirek qollanılıwın kóriwge boladı. Mısalı:

Sen oylaǵıl haqnıń bergen ǵánimin (K, 1, 133).

Ne bilsun kólniń qádirinen (Á, 35).

Anı kórip mártniń kewli shaylanur (Á, 66).

Bir yarnıń sawdası basıma túshtı (Á, 193).

Iyelik sepligi forması, házirgi tildegi sıyaqlı, ashıq hám jasırın túrde qollanıladı, ol sol sepliktegi predmettiń anıq yamasa anıq emes bolıp keliwine baylanıslı boladı.

Tabıs sepligi

Tabıs sepliginiń tiykarǵı affiksleri tómendegiler:

-dı//-di,-tı//-ti (dawıssızlardan keyin), -nı//-ni (dawıslılardan keyin), -n (III bettegi tartım affiksinen keyin).

Juldızdı jawratıp,túnnen bezdirer (Á, 43).

Giyne qılıp jurttı taslap ketkennen (Á, 122).

Áseliń hárreni gulden bezdirer (Á, 43).

Janım ota yaqtı kózlerin súzip (Á, 51).

Házirgi tildegi sıyaqlı , qaraqalpaq ádebiyatı klassikleri tilinde tabıs sepliginiń affiksleri birde ashıq, birde jasırın jalǵanıwı múmkin. Bul geyde obyekttiń anıqlıǵı hám anıq emesligine baylanıslı boladı:

Ótirikti ıras etip aytpaǵan (Á, 32)

Berdimurat xalıqtı, xalıq Berdaqtı (Ó, 2, 15).

Gúresip, bellesip dushpan jıqpasań (Ó, 2, 15).

Geyde tabıs sepligi affiksiniń túsip qalıwı sol qatardaǵı qosıqtıń rimfasına, qatardıń buwın sanına da baylanıslı boladı, sonlıqtan da hátteki tartımlanǵan atlıqlardaǵı tabıs sepliginiń affiksi túsirilip aytılǵan:

Meniń janım otqa yaqar gózzallar (Á, 50).

Jamalıń bir kórip kettim dimardıń ( Á,43).

Nanıńdı kóp jedim, ráhátiń kórdim (Á,35).

Tabıs sepliginiń usı kórsetilgen affiksleri menen bir qatarda klassikler tilinde eski ózbek tiliniń –nı//-ni forması da qollanıladı, bul jaǵdayda ol –dı//-di, -tı//-ti, -n affikslerin almastırıp keledi:

Dushpanǵa sırıńnı qılmaǵıl ayan (K, 1,39).

Márt bilán námártni ayırar sawash (Á, 66).

Kóńil sádebini bir-bir yazdırıp (Á, 44).

Názer etip Qusxananıń tawını (B,1,309).

Shayır Ótesh ayttı haqtan sózini ( Ó, 2, 16).

Aytsam jáne onıń wáspiy zatını (O,2, 11).

Zalımlardıń kóz jasını kórmesin (K, 1,100).

Ájiniyazda inisin forması ornına inin forması da ushırasadı:

Shaqırıp jám etip aǵa hám inin (Á, 117).

Barıs sepligi

Barıs sepligi XIX ásirdegi shayırlar tilinde bir neshe formada ushırasadı:

a) -ǵa//-ge, -qa//-ke, (-ká) tartım affikslerinen keyin: -a//-e, -na//-ne affiksi. Bul affiksler házirgi tilde de barıs sepliginiń tiykarǵı formaları bolıp esaplanadı. Mısallar:

Adamǵa adam qaramay (J, 43).

Tentekke judırıq, májnúnge urısh (Á,103).

Qasqaldaqqa bir aǵarı may pitse (Á,41).

Buyırsań bir ishke shaqırmay kelmes (Á, 188).

Qulaqıńa taqıp altın sırǵanı (Á, 48).

Aǵayin-qarındash yadıńa tushsá (Á, 67).

Geyde –ge, -e, -ne affiksleriniń ornında olardıń –gá, -á, -ná variantları da ushırasadı:

Úygá mehman kelse kewil ashmaǵa (Á, 103).

Sózlárgá májalım qalmas, dildarım (Á,142)

Qálem qashıń totıyaday kózimá (Á, 150).

á) Barıs sepliginiń –a//–e, -á, –ya affiksleriniń qaraqalpaq shayırları tilinde qollanılıwın oǵuz tilleriniń (túrkmen shayırlarınıń) olarǵa tiygizgen tásiri dep qaraw kerek. Bul formalar kóbinese Ájiniyaz shıǵarmalarında jiyi ushırasadı:

Ashılmas dumana meńzer (Á, 42).

Harlaǵan bulaǵa meńzer (Á, 101).

Zawqı tamashaya meńzer (Á, 101).

Klassik shayırlar tilinde bul eki affiks qatar qollanıladı, geyde birin biri awmastırıp keledi: -ǵa//-ge affiksiniń ornına –a//–e qollanılsa, ayırım qosıqlarda (bul tek Ájiniyaz shıǵarmalarında bayqaladı), kerisinshe, házirgi tilde –a//-e affiksi qollanılatuǵın sózlerde -ǵa//-ge affiksi ushırasadı. Mısalı:

Dawa dártimgá taptım láptegi palıń bilán (Á, 76).

Nısfı sháb keldim qashıńǵa, nazlı jananım, oyan,

Sham-shıraǵ yaqtım bashıńǵa, nuwrı ánwarım oyan (Á.80)

Huwqı, qarsaqı kibi, salsań qulaǵıń sástige (Á,88)

Shayırlardıń geypara shıǵarmalarında barıs sepligi affikisiniń túsip qalıw jaǵdayları da ushırasadı:

Alpıs-jetpis keldi jasım (B, 1, 71).

Munnan soń Xojeli keldi (B, 2,197).

b) Málim bolǵanınday-aq, -ǵaru//-gárú, -qaru//-kárú, -ra//re, -ru//rú affiksleri túrkiy tillerdegi barıs sepliginiń (barıs-jóneliw sepligi -ǵaru//-gerú, orın-jónelisiw sepligi –ra//-rá, jóneliw sepligi –ru//-rú) eski formaları bolıp esaplanadı, házirgi tilde olar óziniń grammatikalıq mánisin joytqan hám sóz tiykarıniń ajıralmaytuǵın bólegi sıpatında qollanılıp, kóbinese ráwish yamasa kómekshi sózlerge ótip ketken. Biraq XIX ásirdegi qaraqalpaq shayırlarınıń tilinde geyde olardıń seslik affiksi mánisinde qollanılǵanın kóriwmizge boladı:

Balıqshıǵa – dárıya ishrá, ya teńiz (Á,104).

Aldın sońıra Mánibayǵa (B, 2, 182).