9. Орталықтандырылмаған сумен қамтамасыз ету қондырғылары туралы жазыңыз.

Халықты сумен орталықтандырылмаған жабдықтау — сутоғандарын халықтың ауыз су, тұрмыстық және өзге де мұқтаждары үшін орталықтандырылмаған сумен жабдықтау тәртібінде пайдаланған кезде заңды ұйымдар мен азаматтардың жалпы және арнайы су пайдалану талаптарын сақтай отырып, суды тікелей жер бетіндегі немесе жер астындағы су көздерінен алу қақы. Осы мақсаттарға арналған бас саға құрылыстарын пайдалану су ресурстарын басқаратын мемлекеттік органмен келісім бойынша аумағында бас саға құрылыстары орналасқан атқарушы органдар белгілеген ережелерге сәйкес жүргізіледі

Құдық^[1] – гидротехникалық құрылыс. Елді мекенді ауыз сумен қамтамасыз ету және жер суландыру үшін пайдаланылады. Археологиялық зерттеулерге қарағанда құдық қола дәуірінде қазыла бастаған. Мысалы, Солтүстік Қазақстандағы Шағалалы қонысынан қазылған құдықтар анықталған. Дәстүрлі қазақ қоғамында табиғи су көздері жоқ шөл және шөлейт өңірлерде құдық көптеп қазылды. Сонымен қатар құдық мұнай, т.б. сұйықтарды өндіру, жер бетінен атмосфералық және беткей суларды аластау (топырақты кептіру) және жер асты суларының режимін зерттеу мақсатымен де қазылады. Құдық— жерасты суларын, мұнайларды, басқа да сұйықтарды өндіру, жер бетінен атмосфералық және беткейлік су ларды аластау, топырақты құрғату, немесе жерасты суларының режімін зерттеу мақсатыңда әдейі қазылатын қазынды. Қолданылуына қарай құдықтар грунт, артезиан, кәріздеу және бақылау болып 4 түрге бөлінеді. Құдықтар қазылу әдістеріне қарай шахталы (шегенді) және құбырлы деп аталады.

Каптаж- ол жерасты суының жер бетінде шығатын орында шыққан суды бөгейтін құрылым

10. Шайынды суларды биологиялық тазартудың негізгі қондырғыларын жазыңыз.

Шайынды суларды кез келген әдіспен тазартқанда бастапқы тұндырғыштарда ерімеген заттардың түсуінен артынан шөгінді қалады. Сонымен қатар, биохимиялық тазартудан кейін екінші реттік тұндырғыштардан бөлінетін үлкен мөлшерде шөгінді пайда болады.

 Шөгінді сумен араласқан қатты қалдықтардан тұрады. Тұрмыстық және кейбір өндірістік суларды тазартқанда шөгінді құрамында үлкен көлемде бактериялар мен гельминт жұмыртқалары бар болғандықтан  шикі кезінде  жағымсыз иіске ие және санитарлық тұрғыда қауіпті болады.

Шөгіндідегі органикалық заттарды азайту үшін  сәйкес имраттарда анаэробты микроорганизмдердің әсерін қолданады.

Табиғатта ағын суларды жақсы тазартатын екі түрлі бактерия кездеседі:

Анаэробтар - тіршілігін оттексіз сүретін микроағзалар.

Аэробтар - оттексіз ортада жұмыс істемейтін бактериялар.

Тәжірибе көрсеткендей, жақсы нәтиже алу үшін бірнеше әдіс комбинациясын қолдану керек. Қазіргі таңда кәріз жүйесі алдымен ағын суларды тұндырып, кейін  анаэробтар мен аэробтар көмегімен биологиялық тазартуды қарастырады.

Септик  - ағын сулар тазартудың бірнеше кезеңінен өтетін қондырғы. Септиктің жұмыс істеу қағидаттарының бастысы ағын суларды тұндырудан және органикалық қосындыларды анаэробты бактериялармен өңдеуден тұрады. Жақсы нәтижеге жету үшін септиктерді көпкамералы қылып жасайды. Қатты қалдықтардың негізгі бөлігі бірінші камерада қалады, ал келесілеріне алдын ала тазартылған су ағады.

Тұрмыстық кәріз ағындыларының көбісін ластайтын органикалық қосындылар анаэробтық бактериялар әсерімен ыдырайды. Органика қарапайым қосынды – метан мен судан ыдырайды, алерімейтін қалдықтар камера түбіне шөгеді.

Ағын суларды аэробты бактериялармен  өңдеу аңын су септиктан шығып ағын суларды алдынала тазарту үшін қажет  аэрация аумағына түскеннен кейін басталады. Аэрация аумағында ағын суларды қосымша фильтрленеді, құмнан және қиыршықталған тастардан тазаланады. Осылайша, су барлық кезеңнен өтіп 100 пайызға тазарады және қоршаған ортаға зиянын тигізбейді.