3. Фоторецепция механизмы (торлы қабаттадағы фотохимиялық процестер).

Көздің торлы қабығында, жарық түскенде оңып кететін, жарық сезгіш пигмент болады. Адамдар мен көптеген жануарлардың торлы қабығындағы таяқшаларда родопсин немесе қанқызыл көру пигменті түзіледі. Оның қүрамы, қасиеті және химиялық өзгерістері толық зер-ттелген. Сауытшаларда йодопсин деген пигмент табылған. Одан ба-сқа сауытшаларда тағы хлоролаб және эритролаб деген бояғыштар бар. Оның біріншісі жасыл түске сәйкес, ал екіншісі қызыл түсті спектрдің сәулелерін сіңіреді. Басқа да пигменттер болуы ықтимал.

Родопсин А витаминінің альдегиді - ретиналь және опсин деген белоктан түрады. Сәуленің бір мысқал мөлшерінің әсерінен осы заттың бірнеше өзгерістері туады. Алғашқыда люмиродопсин және метародопсин деген аралық заттар түзіледі, содан кейін ретинал оп-синнен бөлініп шығады. Редуктаза деген ферменттің әсерінен ол А витаминіне айналады.

Көзді қараңғылағанда қанқызыл пигмент қайтадан калпына келеді, яғни родопсин қүрастырылады.Егер организмде А витамині жетіспе-се, родопсиннің қүрылуы кенеттен бүзылады. Осының салдарынан ацшам соцырлыгы туады, адам ымырт жабылғанда мүлдем соқыр бо-лып қалады.

Көздің торлы қабығындағы фотохимиялық әсерленістер аса үнемді түрде өтеді. Демек, тіпті өте жарқьфаған сәуленің әсерінен таяқша-дағы барлық родопсиннің тек азғантай ғана бөлшегі ьщырайды.

Йодопсин қүрылымы жағынан родопсинге жақын, ал оның жа-рық сіңіру қабілеті өзгеше болады.

4.Ортаңғы құлақ құрылымдары арқылы дыбыс берілуінің механизмі.

Ауамен толған ортаңғы қүлақтың негізін аса маңызды өткізгіш қызметін атқаратын бір-бірімен дәйекті байла-нысқан балгашъщ, төс және узеңгі сүйекшелері қүрайды. Олар да-был жарғағының тербелісін ішкі қүлаққа жеткізеді. Осы сүйекше-лердің бірі балғашық түтқалары арқылы дабыл жарғағымен жалғас-қан, оның басқа жағы төс сүйекшесімен қосылады, ол өзінің тер-белісін үзеңгіге береді. Олардың қызметі тербеліс жиілігін азайтып, күшін арттыру. Үзеңгі бетінің дабыл жарғағының аумағына қатына-сы 1:22, ол сопақша тесіктің жарғағына дыбыс толқындарының қысы-мын сонша рет күшейтеді. Бүл жағдайдың зор маңызы бар, себебі дабыл жарғағына тіпті әлсіз дыбыс толқындары әсер етсе де, иірімді түтігінің ішіндегі сүйықтық бағанасын қозғалысқа келтіре алад. Ортаңғы және ішкі қүлақ арасында, сопацша терезеден басқа, мем-бранамен жабылған тағы дөңгелек терезе барсопақша терезенің ал-дында пайда болған иірімді түтігі сүйықтығының тербелісі әрі қарай оның ішіндегі жолмен өтіп, өшпестен дөңгелек терезеге жетеді.Ор-таңғы қүлақта дабыл керетін және үзеңгілік бүлшықеттер орналас-қан.Олардың біріншісі жиырылып, дабыл жарғағының керілуін күшей-теді және соның салдарынан күшті дыбыс кезінде оның тербеліс шай-қалымын азайтады.Ал екінші бүлшықет төс сүйекшесін бекітіп, оның қозғалысын баяулатады.Осы еттердің жиырылуы дыбыс тербелісінің әртүрлі шайқалуына байланысты өзгереді.

Қүлаққа түскен күшті дыбыстардың әсерінен 10 миллисекундтан кейін рефлекстік жолмен ортаңғы қүлақ еттерінің екеуі де жиырыла-ды. Өте күшті, тітіркенуде бүл

Қорғаныс тетігі жүмысқа кірісіп үлгірмейді, сондықтан кейбір кәсіби саңыраулық пайда болады.

Дабыл қуысын жүтқыншақпен Евстахи түтігі байланыстырады.Осы қуыстағы қысым атмосфералық қысымға тең болады.Ол дабыл жарғағының еркін тербелуіне өте қолайлы жағдай жасайды.