Тақырып №3 Азаматтық соғыс жылдарындағы Қазақстан

1.Революцияның әлеуметтік базасы мен қозғаушы күштері туралы пікірлері мен тұжырымдар

2.Кеңес өкіметінің орнау ерекшеліктері

3.ІІ Жалпы қазақ сьезі Қазақ интеллигенциясының революцияға көзқарас

Монархияның ауыр мұрасы, келе жатқан ашаршылық пен күйзеліс, уақытша үкіметтің халықтарға – бітім, шаруаларға- эсер жұмысшыларға- фабрикалар , аз ұлттарға- теңдік кепілдікті құқықтар бере алмауы, ұзақ буржуазияшыл бұқара арасында анархиылық пиғылдардың өршуі жалпы ұлттық дағдарыстың пісіп жетілгенің анықтап берді. Халық корниловшылықты- контрревалюцияшыл соғысқұмаршылар диктатурасы мен пролетарлат диктатурасының бірін таңдауға тиіс болады.

Қазан ревалюциясы , яғни В.И. Лениннің атағындай « Қазан төңкерсі» осындай жағдайда жүзеге асырылады.

Бейбітшілік, жер, бостандық, ұлттың өзін-өзі билеуі сияқты жалпы азамттық қазыналарды негізгі алуының ревалюция тағдыры үшін зор маңызы болды, (ұлттың) Жер мен бітім тутралы тарихи деректердің қабылдануы, Кеңес өкіметі ұлт саясатының миллиондаған адамдардың арман- тілегіне сай келген бағдарламасын жариялауы ревалюцияның бүкіл ел көлемінде тез арада жеңіске жетуінде шешуші роль атқарды. Мәселен, «Ресей мен Шығыстың барлық еңбекшісі мұсылмандарына» атап көрсетілді: Ендігі жерде Сөздердің діни сенімдеріңіз, Сіздердің әдет- ғұрыптарыңыз, ұлттық және мәдени мекемелеріңіз ерікті және оларға қол сұғылмайтын болады деп жарияланады. Өздеріңіздің ұлттық өміріңізді өз еріктеріңізбен , ешбір бөгетсіз құра беріңіздер. Бұлай етуге Сіздердің толық құқықтарыңыз бар. Сіздердің құқықтарыңыз Ресей барлық халықтарының құқықтары сияқты, ревалюциялық және оның органдарының, жұмысшы, солдат және шаруа депутаттары Кеңесінің бүкіл күш- қуатымен қорғалып отыратын біліп қойыңыздар». Сонымен бірге бітім туралы декрет зорлық- зомбылық ауқымын арттыра түсуді көздеп , ашықтан-ашық дүниежүзілік ревалюцияға шақырады. Ұлт мәселесін шешудің әскери коммуникативтік әдістері, большевиктердің унитарлық мемлекет құруға, тек кеңестер негізінде ғана автономия беруге ұмтылуы ресейлік этостардың шын мәнінде қайта өрлеуі үшін ұлттық факторды пайдалануға мүмкіндік бермеді.

Кеңес өкіметі Қазақстанның түрлі аудандарында әр кездерде орнатылды. Бұл процесс көптеген жағдайларға: белгілі бір аудандағы топтық күйлердің арақатынасына және күштердің арақатынасына және Орал мен Сібірдің ірі өнеркісіп орталықтарына, темір жолдарға жақын орналасуға, жергілікті жұмысшылардың топтасқандығына және олардың село, ауыл, қатынастың жартылай пролетар бұқарасымен байланысның беріктігіне; жергілікті жерлердегі большевиктік ұйымдардың жауынгершілік қабілетіне: ұлт- азаттық қозғалыс тасқынының толысу дәрежесіне байланысты болады.

1917 жылы 25 қазанда болған төңкеріс ақпан төңкерісі нәтижесінде болған уақытша үкіметтің қолынан саяси билік біртіндеп кете бастағанының дәлелі еді. Сөйтіп, Петроградта жұмысшылар, солдаттар мен матростар қарулы көтеріліс арқылы аса маңызды орындарды басып алды. Таңертең әскери-революциялық комитет уақытша үкіметтің құлатылғанын хабарлады Қазан төңкерісінің қанды драмалық жағдайларға толы оқиғаларынан кейін большевиктер өкімет басына келді. Жоғарыдағы А.Байтұрсынұлы бағалағанындай, қазан төңкерісін халық үреймен, түсінбеушілікпен қарсы алған еді.

Кеңес өкіметі орнағаннан бүгінге дейін Қазан төңкерісі жоғары бағаланып, Ақпан төңкерісінің беделі тарихта төмендетіліп көрсетіліп келді. Ал шындығында, сол кездегі тарихи жағдайларды суреттеген деректерге, жоғарыдағы қазақ зиялыларының тұжырымдауларында, сүйенсек Ақпан төңкерісін тарихи үлкен бетбұрыс ретінде түсініп, ал Қазан төңкерісін белгілі бір топ өкілдерінің мемлекеттің басқару орнын басып алуы деп ғана ұққан.

А.Байтұрсынов: "Россияның орталық аудандарында большевиктік қозғалыстың қалай өткендігі қазақтарға белгісіз, шет аймақтарда ол барлық жерде зорлау, қиянат жасау және ерекше диктаторлық өкімет билігімен қатар жүргізілді. Нақтырақ айтқанда, ол қозғалыс шет аймақтарда революция емес, барып тұрған анархия болды… Егер бұрын патша чиновниктері аталған адамдар тобы қазақтарды ешбір шектеусіз езіп-жаншыған болса, енді мұндай әрекеттерді большевиктер - коммунистердің атын жамылған адамдар тобы жүргізіп отыр"/254/ - деп жазады.

Қазан төңкерісін жасаған большевиктер партиясы ұлт париясы емес, тап партиясын әкелді. Күллі Ресейдің әмірі, билігі, дәулеті кедейлер табынікі екенін жариялады. Әрі бұл Ресейдегі әр ұлттардың кедей тобынан құрылған кеңес автономияларының ұйымдасып, бір жалпы Ресейдің құрама республикасы болатындығын жариялады.

1917 жылы 15(2) қарашада "Ресей халықтары құқығының декларациясын" қабылдап, кеңес мемлекеті ұлт саясатының негізгі принциптерін жариялады. Онда мынадай уәде берілді: "Патша заманында Ресей халықтары бір-біріне айдап салынды. Сондай саясаттың нәтижесінде халықтар бір-бірімен қырқысты, олар жаппай қырғынға ұшырады, құлдыққа түсті… халықтарды бір-біріне жауықтырудың мұндай саясатына тыйым салынады. Халықтардың бір-біріне толық сенімі орнайтын ашық та адал саясат жүргізіледі. Одан кейін ұлт саясаты жөнінде: "Ресей халықтарының теңдігімен тәуелсіздігі, Ресей халықтарының өзін-өзі емін-еркін билеуге құқықтығы, тіпті одан бөлініп кетіп, дербес мемлекет құруға дейін еріктілігі…." - деген алғашқы құжатта осындай мәселелерге тоқталды/255/. Міне, осындай ұранына сендірген кеңес өкіметі қаншама қазақтарды да артынан ергізе білді.

Міне, қазақ зиялыларын бұндай қадам жасауға мәжбүр еткен де ел қамы, ел тыныштығы болатын. Бірақ бұл келіссөз екі жақтың да келіспеушілігімен аяқталды. Кеңес өкіметі Алашордашылардың ұсынған бағдарламасымен келісе алмады. Өйткені, бағдарламма ұлттық мүдде тұрғысынан жасалған еді.

Азамат соғысы 1918 жылдың жазына қарай кең етек алды. Оған шетелдік импералистік мемлекеттердің кеңес өкіметін құлату мақсаты мен ішкі революцияға қарсы күштермен одақтасуы себеп болды. Кеңес өкіметіне қарсы біріккен осы екі күштің екпінді тобының ролін Чехословак корпусы атқарды

Социал-революционерлер (эсерлер) партиясы Сібірдегі кеңес өкіметіне қарсы чех ақ гвардияшыларының контрреволюциялық дайындықтарын жүргізуде нағыз белсенділік танытты. Олардың кеңесі бойынша чехо-словактардың уақытша атқару комитеті құрылып, 23- мамырда чехословак корпусының әскеріне "қандай жағдайда да қаруды тапсырмауға" бұйрық берілді. Орталық Сібір контрреволюциялық штабының басында көрнекті эсерлер: Сазонов, Михайлов, Фомин, Марков, капитан Гришин, Алмазовтар отырды

Сібірді, Уфаны, Самарды, чехословактар алысымен әлеумет майданына шығып, олар әр жерде үкімет жасауға кірісті. Төңкеріске қарсы әрекет қылып жүрген учредительное собраниенің біраз мүшелері Самараға жиылып, комитет құрып, "Самар үкіметін" жасады (Комуч). Бұл учредительное собрание комитеті (Комуч) "Барлық Россияның иесі біз ғана" деп жар салды. Әрине, бұлардың "жар" қағазына ақтардың Омбыдағы үкіметі бағынған жоқ, қайта Омбы үкіметі өзін "барлық Сібірдің үкіметі - біз…" - деп жариялап, Самарадағы учредительное собрание комитетін де өзі бағындыруға әрекет қылды

9 - қазанда Директория Уфадан Омбыға көшті. Кеңес өкіметіне қарсы күрес жариялап, Антантамен байланысты жүргізе бастады. Директория барлық облыстағы ұлттық және қазақ "үкіметтерін" таратты, оның ішіне Алашорда үкіметі, Орынбор, Орал және Жетісу әскери "үкіметтері" де кірді.

7- маусымда чехословактар Омбыны алып, Семейге шабуыл бастайды. 1918 жылы 11 маусымда чехословактар мен ақгвардияшылар жергілікті байлардың көмегімен қаланы алады

Осы күні қаланы казак офицерлері - есаул Сидоров пен капитан Виноградов басып алып, әскери штаб құрып, оны облыстағы бір ғана өкімет деп жариялады. Міне осылай, ашық әскери ақгвардияшылар диктатурасы орнады. Семей әскери штабы барлық большевиктер өкіметінің басшыларын тұтқындап, Семей қаласындағы әскери штабқа әкелу керек. Қаңғып жүрген қызыл әскерлерден ауыл-аймақтарды тазарту керек" - деген жарлығын шығарды

Және де осы өкіметтің жергілікті азаматтарға арналған үндеуі жарияланды. Онда: "Соңғы күндердегі төңкеріс сіздерді зорлықшыл большевиктерден босатты. Олардың қалдықтары еліміздің қараңғы түпкірлерінде тығылуда, өздерінің құлаған өкіметтерін қайта орнату үшін барлық күштерін пайдалануда Сондықтан барлық азаматтарды өздерінің Отанының алдындағы маңызды борышын өтеуге шақырамыз. Менің шақыруыма үн қатып, азаматтардың уақытша ерікті әскер қатарына сапқа тұратынына үміттенемін" -делінген.

Колчактың үкімет басына келуі Омбы, яғни, жалпылама Сібір бойынша үлкен өзгеріс енгізді. Оның эсерлер партиясындағыларды қуғынға салуы эсерлік газеттердің жабылуына әкелді.

Өйткені, барлық облыстар мен уездердің комитеттеріне мемлекет бұйрықтары мен заңдары басылатын "Правительственный Вестник" және "Областной ведмости" газеттеріне жазылу міндеттелген және оны талап ету ісімен Омбы ішкі істер жанындағы департаменттің баспа істері жөніндегі кітаптар бөлімі айналысқан. Колчак үкіметі өзінің мүддесін көздейтін баспасөзге мән бере отырып, барлық баслымдарды қатал цензурада ұстаған. Сондай-ақ, осы газет беттеріндегі барлық бұйрық-жарлықтарды, үндеулерді, мемлекеттік шешімдерді басқа газеттер көшіріп, өз газеттеріне қайталап бастырып отырған.