Тақырып 6. Инвестициялық жобаларды талдау әдiстерi. Жоба тәуекелiн талдау.

Мақсаты: жобаларды талдауды игеру

Тақырып бойынша негізгі түсініктер: инвестициялық жобаларды талдаудың маңызымен, оларды талдау әдістерімен, тәуекелін талдау қажеттілігімен таныстыру

Дәріс жоспары:

1.Инвестициялық жобалар тиімділігінің көрсеткіштері

2.Күрделі жұмсалым бюджетін қалыптастыру кезінде шешім қабылдау критерийлері.

3. Нақты инвестициялар критерийлерін басқару әдістері

Инвестициялық субъектілер инвестициялық аймақта жұмыс жасайды, яғни инвестиция тәжірибе жүзінде іске асатын аймақ. Инвестиция аймақ құрамына кіреді:

- Инвестициялық қор жұмсалатын құрылыс;

- ғылыми —техникалық өнім және зерделі қор іске асатын инновациялық аймақ;

- қаржылық қор айналатын аймақ (сауда, ақша, әртүрлі формадағы қаржылық міндеттер)

инвестиция экономикалық жүйені дамыту көзі болып табылады, ол бір қалыптан екіншіге көшуге мүмкіндік береді. Инвестициялық процестің іске асуына байланысты ол әлеуметтік-экономикалық жүйенің қалпының белгілі өзгеруімен байланысты.

Инвестициялық процесстің өзін экономикалық жүйе ретінде қарастыруға болады, ол ішкі және сыртқы факторлардың күрделі әрекеттесетін шарттары қалыптасады.

Нарықтық қатынас жағдайда әрбір инвестициялық жобаға маркетингтік зерттеу жүргізілу керек, ал оның нәтижесі инвестициялық шешім қабылдағанда негізгі роль атқарады. Зерттеу негізінен 3 жоба арқылы жургізіледі.

нарық және оның сипатталу қүрылымын зерттеу;

нарық сыйымдылығын және сұраныс деңгейін жобалау;

бәсекелестік шартын анықтау;

Алынған ақпарат негізінде іс жоба концепциясы жасалады, ол

сатып алушылар тобының мақсатын, өнім диапазонын анықтайды.

Осыдан кейін өндіріс бағдарламасы анықталады, яғни қажетті Қаржык

қуат, инфрақұрылым, техникалық және технологиялық шешімдер. Инвестициялық жобаны талдауға кіргізіледі:

Жобаның сипаты: шешілетін мәселе мәні, қажеттілігі, қалай іске асырылады,нэтижесі қандай болады, тұрғындардың жобаға көзқарасы жобаның іске асу графигі;

Алынатын пайдасы: экономикалық, экологиялық, технологиялық, менеджментті дамыту;

Жобаны қолдаушылары: қажетті тәжірибесі, қаржылық тарихы, жобаға енгізген қоеымшасы, жобаны қызықтырған себебі;

4. Жобаның бағасы: негізгі бағаның есептелуі; шығындарды тарату:

- жер бөлу;

жабдықтар;

жұмысшы күшін жалдау;

жұмысшылар / негізгі қор;

жергілікті / сыртқы шығындар.

5. Қолданылатын технология және жабдық көздері, сенімділігі, қолданылатын энергия, шетел көмегінің қажеттілі, өндіруші ел, қайта өңдеу қажеттілігі

Жобаның экологиялық негізі: жоба туралы экологиялық ақпараттың болуы, экологиялық бақылау мен технологияның болуы, экологиялық міндеттер.

Іске асыру: көлемі және араласуы, қолданушылары, сауданың дамуына әсер ететін факторлар.

Норма мен ережеге сәйкес келуі экологиялық, нормативттік және құқықтық зандамаларға сэйкес келуі;

Жобаны қаржыландыру жоспары: құрылымы көздері, шарттары.

10. Қаржылық талдау және жобаның өміршендігін бағалау қаржыны пайдалану, қаржыландыру графигі, жобалауы, заемды қайтару және беру графигі қабылданған қаржылық коэфициент.

11. Жобадағы инвестор ролі

12.Жобаны іске асыру графигі

Жобаны дайындаудағы техникалық жэне экономикалық зерттеулердің бағасы:

- осы зерттеулерді қаржыландыру көзін анықтау және жоба негізін дайындау қажеттігі;

-жоба техникалық тапсырмасын кім іске асырады.

4. Жобаның бағасы: негізгі бағаның есептелуі; шығындарды тарату:

жер бөлу;

жабдықтар;

жұмысшы күшін жалдау;

жұмысшылар / негізгі қор;

жергілікті / сыртқы шығындар.

Болжамдык бағалар - өнімге, ресурстарға, қызметтерге болжамдалған баға өзгерісінің индексіне сәйкес анықталған инвестициялық жобаны іске асырудың t-ші жылының соңындағы бағалар. Олар келесі формуладан анықталады:

Ц_t=Ц_б*І_t;

мұндағы Ц_t — инвестициялық жобаны іске асырудың t-ші жылының соңына арналған болжамдық бағасы;

Ц_б - өнімнін немесе ресурстың базистік бағасы;

І_t- сәйкесінші өнімнің немесе сәйкесінші ресурстың t-ші

жылдың

соңына анықталған бағалар өзгерісінің болжамдық коэффициенті;

Есептік бағалар базистік бағаны дефляторға —көбейту жолымен анықталады.

Базистік, болжамдық және есептік бағалар теңгемен немесе тұрақты шетел валютасымен белгіленуі мүмкін (АҚШ доллары, неміс маркасы, евро, ЭКЮ жэне т.б.).

Таза дисконттық пайда (RDD,NPV) бүкіл есептік мерзімге келтірілген барлық ағымдық эффектілердің салмасы ретінде немесе интегралдық нэтижелердің интегралдық шығындар үстінде өсімі ретінде келесі формуладан анықталады:

RDD(NPV)=(R_t-3_t)/(1+E)^t;

мұндағы R_t – t-ші есеп қадамындағы нәтижелер;

3_t - осы қадамдағы шығындар;

Т—есептің уақыттық мерзімі;

Есептің уақыттық мерзімі жобаны іске асыру мерзімінен, кәсіпорынды (Қаржы) құру уақытынан, оны пайдалану және жою мерзімінен қосып қабылдайды.

Егер инвестициялық жобаның RDD шамасы оң болса, онда ол тиімдіден алынады.

Инвестициялардың рентабельділігі (инвестиция пайдасының индексі (МD,РІ)) келтірілген эффекті қосындысының инвестиция шамасына қатынасын білдіреді:

РІ=1\к (R_t-3_t)/(1+E)^t;

Егер пайда индексы (инвестиция рентабелділігі) 1-ден үлкен немесе тең болса, онда инвестициялық жоба тиімді, ал 1-ден кіші болса, онда—тиімсіз болып есептеледі.

Инвестиция пайдасының ішкі нормасы (IRR)

келтірілген эффект шамасы келтірілген инвестициялық салымдарға тең дисконт нормасын Е білдіреді

(R₁-3_t)(1+E_вн)^t

Жоғарыда келтірілген формула бойынша есептелген пайда шамасы инвестор талап еткен салған капиталына пайда шамасымен салыстырылады.

Егер IRR талап етілген пайда нормасынан үлкен немесе оған тең болса, онда жоба тиімді болып есептеледі.

Нарық - ол әрдайым тұрақсыз теңсалмақтылық. Оның инвестиция пайдасын бағалаудағы ескерілетін сипаттамалары:

тұтынатын ресурстарға және сатылатын өнімге бағалардың күтілген өзгерісі;

шығарылым көлемін өсу процесінде Қаржың

жоспарлық шығын түсімі; өнімнің техникалық деңгейіндегі немесе Қаржык ғылыми-техникалық жетістіктер енгізілгеннен кейінгі болашақ өзгерістері;

Инвестициялық жобаның нақты тиімділігіне инфляциялық процестер әсер етеді.

Инфляцияны ескеріп отыру үшін барлык, нарық қатысушылары капитал бағасына күтілетін ақшаның инфляциялық қамтамасыз ету темпін кіргізеді. Бұл жағдайда процент ставкасы "номиналды" ден аталады, ал нақты жағдайда "нақты проценттік ставка" деп аталады. Аз инфляция темптерінде нақты процент ставканы анықтау үшін (3-5% жылына) келесі формула қолданылады:

P=H-T;

Мұндағы Р — нақты ставка;

Н-номиналды ставка;

Т-инфляция темпі (осы уақыт ішінде).

Қаржылық-экономикалық тиімділіктің көрсеткіштер жүйесінде экономикалық тиімділіктің екі тобы қарастырылған: 1) қарапайым (статикалық) эдістері; 2) уақыт факторларын ескеретін эдістер.

Бірінші топқа жататын әдістерде жеке берілгендердің нүктелі қарапайым мәндері қолданылады. Екінші топта уақьгг факторының әсерін ескереді және бұл әдістерде өте күрделі математикалық аппараттар қолданылады. Статикалық инвестицияларды бағалау әдістеріне қарапайым қайтарым темпі, жеңілдетілген қайтарым мерзімінің есебі және келтірілген шығын есебі жатады.

Қарапайым қайтарым темпі (СРР) немесе қаржының жалпы тиімділігі келесі формуладан анықталады:

CPP=HOT/TK

мұндағы СРР - қарапайым қайтарым темпі; НОТ — 1 жыл ішіндегі

таза пайданың өсімі;

ТК — осы өсімді туындатқан қаражат.

Уақыт факторы ескерілген жоба тиімділігін бағалау әдісінің бірнеше түрі белгілі:

1. таза келтірілген құндылықты анықтау (NPV);

рентабельділіктің ішкі нормасының есебі - ІКК ;

шығын мен пайда қатынасы (ВСК);

уақыт факторын ескере отырып қайтарым мерзімін анықтау.

Таза келтірілген құндылықтың(NRV) көрсеткіші интегралды

экономикалық эффект деп аталады. Бұл көрсеткіштің шамасы жылдық потенциалдық пайда мен жобаны іске асыруға жұмсалатын есептік жылдық шығындар арасындағы айырым түрінде табылады.

Кейде инвестициялардың рентабельділігі көрсеткіші қолданылады, бұл көрсеткіш таза ағымдьгқ құн коэффициенті деп аталады. Бұл көрсеткіш жобаның таза келтірілген құндылығының

инвестициялық шығындардың дисконттық құнына қатынасы ретінде табылады.

NPVR=NPV/PV

Қаржылардың қайтарым мерзімін өзіне-өзі ақтау мерзімі деп атайды. Ол сатудан түскен пайда негізгі салынған салымды қайтаратын жылдар санымен өлшенеді.

Өзін-өзі қайтару мерзімі келесі формуладан аньщгалады.

Toк=K/П*10,немесеТок=K/(C*-C**),

Мүндағы К — жобаның шешімге капиталдьгқ салымдар; П - қаражатты жүзеге асыру нэтижесіндеалынатын жалпы пайда қосыңдысы;

С* және С** - капиталдық қаражат енгізілгенге дейін және кейін өнім өндірісінің өзіндік құны.

Шығынсыздық нормасы — нольдік пайда алынатын шығарылатын өнім партиясының минималды өлшемі, ол келесі формуладан анықталады:

Шығынсыздық нормасы=тұрақты ұсталымдар/өзіндік құн-өзіндік айнымалы шығындар.

Жобаларды дәлелдегенде қолданылатын инвестициялардың тиімділігінің бағасы құңды келтіру әдісімен, рентабельділік әдісімен және өтімділік әдісімен анықталады.

Инвестициялық жобаның коммерциялық (қаржылық) тиімділігі қажетті пайда нәтижелердің қатынасымен анықталады және бүтіндей жобаға немесе жоба бөліктері үшін де есептелуі мүмкін.

Сонымен, инвестициялық жобалардың тиімділігі шығындар мен жобаларға қатысушылар мүддесіне қатысты нәтижелерінің қатынасын көрсететін төмендегідей көрсеткіштер жүйесімен сипатталады:

- таза келтірілген құн;

- өтелу кезеңі (мерзімі);

Табыстылықтың (рентабельділіктің) ішкі нормасы;

Табыстылық (рентабельділік) индексі.

Инвестициялық жобалардың эффектілігінің белгілері кез-келген үлгілер сияқты белгілі алғышарттарға негізделеді. Олардың негізгілері төмендегідей:

Қарастырылып отырған жоба қатерінің деңгейі фирманың тәуекелінің орташа деңгейіне сәйкес келеді.

Капитал шығындары уақытта тұрақты болады және жобадағы инвестиция көлеміне тәуелді емес.

Инвестициялық мүмкіндіктер тәуелді емес. Қарастырылған жоба-лар арасында ешқандай байланыс жоқ (яғни олар бірін-бірі толықтырып түрады немесе тәуелді) және кез-келген екі жобаның ақшалай ағымдары түзетілмейді.

Фирма капитал нарығында алатын капиталдың пайыз ставкасы ол өз капиталын сол нарыққа инвестицияға сала отырып, алатын ставкаға тең.

5. «Жетілген» капитал нарығы болады, оның ерекшеліктері төмендегідей:

А) бағаға ықпал етуге ешкімнің билігі жүрмейді;

Б) кез-келген қатысушы бағаға ықпал етпей-ақ, қалағанынша қарызға ала алады немесе береді;

Г) барлық қатысушылар еркін ақпарат ала алады;

Д) капитал шектеусіз.

6. Инвестициялық шешімдер тұтыну шешімдеріне тәуелді емес Инвестициялық жобаларды талдаудың негізгі әдістерін төмендегідей түрде топтастыруға болады.

1. Нарықтық экономика жағдайында инвестициялау мүмкіндіктері айтарлықтай көп. Сонымен қатар кәсіпорындардың көбінде инвестицияға салатын қаржылық ресурстар шектеулі болады. Сондықтан инвестиция- лық портфельді оптимизациялау мәселесі туындайды. Инвестициялық си- паттағы басқару шешімдерін қабылдау процесі болашақ ақша түсімдері көлемін бағалау және салыстаруға негізделеді. Салыстырмалы көрсеткіш- тер әртүрлі уақыт кезеңіне сай келетін болғандықтан, мұндағы негізгі мәселе - оларды салыстыру.

2. Негізгі капиталға салатын инвестицияны жоспарлау және айналымдық капиталға (бағалы қағаздар) инвестиіщя жобасын таңдау процестері бірдей сатыны қамтиды.

3. Инвестициялық жобаны бағалаудың ең қараіщйым әдісі - өтелу мерзімін тексеру.

4. Қаржылық ресусртардың уақыттық құндылығы екі түрлі аспектімен қаралады: бірінші аспект ақшаның сатуп алу қабілетімен, екіншісі - капитал ретіндегі ақша-қаражаттарының айналысымен және сол айналымнан табыс табумен байланысты.

Таза ағымдағы құнды (NPV) есептеу әдісі.

Инвестиция рентабельділігін (РІ) есептеу әдісі.

7. Пайданың ішкі нормасын немесе инвестицияның түсімділігінің ішкі коэффициентін (ARR) есептеу әдісі.

8. Инвестицияның эффектілік коэффициентін (ARR) есептеу әдісі. Кез-келген жоба қатермен тікелей байланысты. Вебстер сөздігінде

Қатер залал немесе шығын қаупі ретінде анықталады, яғни қатер қандай бір қолайсыз жағдайдың туындау мүмкіндігіне жатады. Тәуекел түрлері:

Қаржык тәуекел,

Нарықтық тәуекел,

Қаржылық тәуекел,

Ескіру тәуекелі,

Залал тәуекелі,

Заңдық тәуекел,

Қатердің адамзат факторы > Коммерциялық тәуекел,

Экономикалық тәуекел,

Баға тәуекелі,

Валюталық тәуекел,

Пайыздық тәуекел,

Инфляциялық тәуекел,

Инвестициялық тәуекел,

Салықтық тәуекел,

Төлемқабілеттілік тәуекел,

Қаржылық түрақтылықтан жэне басқалардан айырылу қатері.

Тәуекелді есептеудің негізгі әдістеріне төмендегілер жатады:

1. Сараптама бағаларының көмегімен (сарапшылар алдын-ала таңдаған салыстырмалы ұпай бағасымен әртүрлі қарапайым қатерлер бағасын анықтау);

2. Тәуекел үстемесін арттыру көмегімен (қатерді ескере отырып, инвестордың салынатын қаражатқа қоятын талабын күшейту);

3. Инвестициялық жоба тиімділігін бағалау нәтижелерінің сезімталдығын талдау көмегімен (негізгі бағалау көрсеткіштерінің өзгерісін бағалау). Ол критикалық айнымалылар әдісі, мақсатты шамалар әдісі, үштік есеп әдістеріне бөлінеді.

Тұжырымдар

Жобаларды дәлелдегенде қолданылатын инвестициялардың тиімділігінің бағасы құңды келтіру әдісімен, рентабельділік әдісімен және өтімділік әдісімен анықталады.

Инвестициялық жобаның коммерциялық (қаржылық) тиімділігі қажетті пайда нәтижелердің қатынасымен анықталады және бүтіндей жобаға немесе жоба бөліктері үшін де есептелуі мүмкін.

Сонымен, инвестициялық жобалардың тиімділігі шығындар мен жобаларға қатысушылар мүддесіне қатысты нәтижелерінің қатынасын көрсететін төмендегідей көрсеткіштер жүйесімен сипатталады:

- таза келтірілген құн;

- өтелу кезеңі (мерзімі);

- табыстылықтың (рентабельділіктің) ішкі нормасы;

- табыстылық (рентабельділік) индексі.

Тақырып бойынша теориялық білімді бақылау және өзін-өзі тексеруге арналған сұрақтар:

1.Инвестициялық жоба тиімділігінің ерекшелігі қандай?

2.Инвестициялық жоба мен тәуекелдер арасында қандай байланыстар бар?

3.Тәуекелдер түрлерін атаңыз.

4.Тәуекелді есептеу әдістері туралы баяндаңыз.

Тақырып 7. Инвестициялық жобаның ақша ағындарын болжамдау. Күрделі қаржылық салымдар бюджетін оңтайландыру.

Мақсаты: инвестициялық жоба ағымдарына болжам жасау ерекшеліктерін білу.

Тақырып бойынша негізгі түсініктер: инвестициялық жобаларға болжам жасау жолдары, жобаларды болжау және бағалау жолдары.

Дәріс жоспары:

1.Релевантты және релевантты емес ақша ағымдары.

2. Қызмет мерзімі әртүрлі жобаларды бағалау.

Инвестициялық жобаны талдаудағы маңызды сатысы - болжанатын ақша ағымын бағалау. Ол екі түрлі элементтен тұрады: қажет инвестиция және ағымдағы шығындарды шегерген кездегі ақшалай қаражаттардың түсімі.

Ақша ағымдарын дайвндаған кезде ақшаның уақытқа байланысты құны ескерілуге тиіс. Ақша ағымдарының әртүрлі уақыттағы мәнін салыстыру үшін дисконттау механизмі қолданылады.

Жүзеге асыру механизмімен алғашқы инвестиция көлемі және релеванттық ақша ағымдары ұқсас жобаларды салыстыруға болады.

Релеванттық ақша ағымдары дегеніміз бір жолда белгілі "минус"ағымдар белгісі "плюс" ағымға ауысатын ағымдар. Релеванттық ақша ағымдары стандарт, айтарлықтай қарапайым инвестициялық жобаларға тән.

Инвестициялық жобаның ақшалай ағымын талдау оның құрылымын игерумен шектелмейді. Сонымен қатар ақща ағымын бір ізге келтіріп, оның релеванттығына релевантты еместігіне көз жеткізу керек, ол баға беру көрсеткіштері мен іріктеу белгілерін таңдау процедурасын жеңілдетуге, сондай ақ әртүрлі жобалардың өзара үйлесім табуын арттыруға мүмкіндік береді.

Ақша ағымдары релевантты жобалар төмендегіше жіктеледі:

1. Табысы тұрақты инвестициялық жобалар.

Табысы тұрақты инвестициялық жобалар белгілі уақыт бөлігінде шамасы бойынша бірдей ақшалай түсімдер алумен қамтамасыз ететін бір реткі бастапқы салымдармен сипатталады.

2. Табысы тұрақты өсіп отыратын инвестициялық жобалар. Табысы тұрақты өсіп отыратын инвестициялық жобалар құрылымы табысы тұрақты инвестициялық жобалар құрылымына ұқсас болады. Әдетте оларға қаражатты басында бір рет салу және айтарлықтай ұзақ уақытта келіп түсуін қарастырады. Оның негізгі ерекшелігі - ақшалай түсімдер көлемі жобаны жүзеге асыру мерзімі бойында біркелкі өзгеріп отырады.

3. Жинақтау типіндегі инвестициялық жобалар тізбектелген салым болып табылады және оның кейіннен бір рет қана келіп түседі.

4. Алыпсатарлық типтегі инвестициялық жобалар қысқа уақыт ішіндегі екі операцияның (кіріс және шығыс) жиынтығы болып саналады.

Релеванттық емес ақша ағымдарында капиталдың келуі мен кетуі кезектесіп отырады. Бұл жағдайда қарастырылып отырған аналитикалық көрсеткіштердің кейбіреулері бастапқы параметрлері өзгергенде күтпеген бағытқа қарай өзгеруі мүмкін. Демек, олардың негізінде жасалған қорытындылар үнемі дұрыс бола бермейді.

Тәжірибеде ұзақтығы әртүрлі жобаларды салыстыру қажеттілігі үнемі туындайтын болғандықтан, уақыт факторының ықпалын алып тастайтын арнайы әдістер жасалған, олар төмендегідей:

жобаның жалпы қызмет ету мерзімі шеңберіндегі тізбектеп қайталау әдісі;

салыстырылатын жобалардың шексіз тізбектеп қайталау әдісі;

эквивалент аннуитет әдісі.

Жобаның жалпы қызмет ету мерзімі шеңберіндегі тізбектеп қайталау әдісі. Бір жобаның қызмет ету ұзақтығы басқасының ұзақтығымен бірдей болуы міндетті емес. Бұл жағдайда жобалардың әрқайсысының қайталанатын ең аз мерзімін табу ұсынылады. Бұл ақырғы жалпы мерзім ұзақтығы ең аз жалпы еселік көмегімен анықталады.

Салыстырылатын жобалардың шексіз тізбектеп қайталау әдісі. Егер жүзеге асыру ұзақтығы бойынша айрықшаланатын бірнеше жобаға талдау жасалса, есеп айтарлықтай күрделі болуы мүмкін. Егер талдау жасалған жобаның әрқайсысы шексіз рет жүзеге асырылады деп есептесек, оларды қысқартуға болады.

Эквивалент аннуитет әдісі. Бұл әдіс шексіз тізбектеп қайталау әдісімен сәйкес келеді. Мұнда әр жоба үшін эквивалент мерзімдік аннуитет анықталады, ол аннуитеттік төлем мөлшері бірдей мерзімсіз аннуитетпен айырбасталады.

Күрделі жұмсалым бюджетін қалыптастыру кезінде шешімдер қабылдау критерилері.

Қазіргі уақытта бюджетті қаржыландыруда, жобаларды бағалау және шешім қабылдауда, негізгі қолданылатын мына бес критерилер: 1) өтемділік мерзімі, 2) табыстылық есебі(ARR), 3) таза келтірілген тиімділік(NPV), 4) ішкі табыстылық (IRR), 5) рентабельділік индексі (РІ). Ең алдымен біз әр критеридің есептеу алгоритімін қарастырамыз және олардың әрқайсысының жобаны бағалау жоспарында, фирманың нарықтық бағасын максималдауының қаншалықты жақсы екенін көрсетеміз. Соңғы тарауда біз түрлендірілген ішкі табыстылықты(MIRR) талқылаймыз.

1-кесте. Жобаның ақша ағындары

S және L (долл.)

Бұл мысалда S-қысқа мерзімді, ал L – ұзақ мерзімді жоба.

Өтемділік мерзімі.

Өтемділік мерзімі (Payback Period, PP), жылдардың анықталатын саны ішіндегі алдыңғы төленген инвестициялар сияқты инвестициялық жобаларды бағалаудың бірінші формализацияланған критериі болып табылады. Берілген мысалда, өтемділік мерзімі S жобасы бойынша 2*1/3 жылға тең, ал L проектісі бойынша 3*1/3 жыл.

2-кесте

S және L жобасының дисконтталған ақша ағындары (долл.)

Егер компанияда өтемділік мерзімі 3 жылмен шектелсе, онда S жобасы қабылданады, ал L жобасы кері қайтарылады. Егер жобалар альтернативті болғанда, S жобасы L жобасына қарағанда жақсырақ болар еді, өйткені S жобасында ақшаны қайтару уақыты аз.

Кейбір фирмалар бұл критеридің модификациясын қолданады - ол сондай алгоритммен, бірақ ақша ағындары негізінде анықталатын дисконтталған өтемділік мерзімі. Бұл көрсеткіш дисконтталған ақша ағындарының(DCF) мәліметтері бойынша инвестицияға төлеуге қажетті жыл саны ретінде анықталады. 2-ші кестеде екі жобаға да капитал бағасы 10 %-ға тең болатындай S және L жобаларына жорамалдар келтірілген. 2-ші кестені құру үшін 1-ші кестедегі әр ағын элементін (1+к)^t =1.10^t - ға бөлу керек, мұндағы t – ағын элементіне сай келетін жыл, К – жоба капиталының бағасы. 3 жыл өткен соң ақша түсімдерінің келтірілген құны S жобасы бойынша 1011 долларға тең болады. Инвестиция көлемі 1000долларға тең болғанымен, ол 3 жылда өзін өтеп алады, дәлірек айтсақ, 2+214 225=2.95 жылға дейін. L жобасы үшін дисконтталған өтемділік мерзімі 3, 88 жылға тең.

Жобаның дисконтталған өтемділік мерзімі S 2.0+214:225=2.95 жылда.

Жобаның дисконтталған өтемділік мерзімі L 3+360:410=3.88 жылда.

Көріп отырғанымыздай, S және L жобасының ранжированиясы қайсы екі критеридің қолданылғанына тәуелді болмайды; S жобасы L жобасына қарағанда жақсырақ болады. Егер екі жоба да бірін-бірі жоққа шығаратын болса және егер өтемділік мерзіміне үш жыл көлеміндегі шектеулер қойылса, S жобасы ғана қабылданады. Дегенмен бұл екі критерий талданатын жобаның ранжированиясы негізінде әр түрлі нәтижелерді аз бермейді.

Екі критерий де маңызды жетіспеушіліктерді иеленеді, сонымен қатар олар өтемділік мерзімінен тыс орналасқан ақша ағындарының элементтерін ескермейді.

Дегенмен, жетіспеушіліктерге қарамастан критерилер жобада қаржылық ресурстардың қанша уақытқа істен шыққандығын көрсетеді. Нәтижесінде, өтемділік мерзімі қысқа болған сайын жоба өтімді болады. Сонымен, өтемділік мерзімі критериі жоба тәуекелінің жуық бағасын береді деп есептеледі.

Есептік табыстылық.

Есептік табыстылық (Accounting Rate of Return, ARR), критериі қаржы ағындарына қарағанда, таза пайда көрсеткішіне негізделеді. ARR күтілетін орташа жылдық пайданың орташа жылдық инвестиция көлемінің қатынасына тең. S және L жобаларына салымдар сызықтық әдіс бойынша аммортизацияланатын болса, онда жылдық аммортизациялық шығындар 1000дол.:4=250дол. құрайды. Осы соманы ақша құралдарының орташа жылдық түсімдерінен алып тастасақ, орташа жылдық таза пайда шығады. Сонымен жоба бойынша орташа жылдық таза пайда S:

Орташа жылдық инвестиция - негізгі инвестицияның жарты құнына және қалдық құнына тең:

(1000 дол. + 0 дол.) : 2 = 500 дол.

Бұдан, S жобасындағы ARR 75дол. : 500 дол. = 0.15, немесе 15%-ке тең.

Аналогично есептеуге болады, ARR_L=20%. Сонымен, ARR критериі бойынша L жобасы тиімді болады. Егер фирманы 16% және оданда жоғары болатын ARR жобалары қанағаттандыратын болса, онда L жобасы қабылдануы керек, ал S жобасы кері қайтарылуы керек. Байқағанымыздай, ARR және PP критерилері, S және L жобаларының анализінен кейін, бір-біріне қарама-қайшы нәтижелер беріп отыр. Өтеудің дисконтталған мерзімі өтеу мерзімінен тыс ақша ағымын, РР және ARR ақшаның уақытша құнын ескермейді. Бұл критерилер салым туралы сенімді ақпарат бере алмайтындықтан, инвестициялық саясатта қате шешімдердің қабылдануына әкелуі мүмкін.

Таза келтірілген құн.

PP және ARR критерилері анық жетіспеушіліктерді иеленетіндіктен, зерттеушілер үнемі жобаны бағалаудың тиімді критерилерін табуға тырысқан.

Бұндай бір тиімді критерилердің бірі таза келтірілген құ (Net Present Value, NPV) болып табылады. Ол ақша ағымының дисконттау методологиясына негізделген. NPV есептеу алгоритмі келесідей:

1. Осы жоба капиталының бағасы бойынша дисконтталған ақша ағымының әрбір элементінің келтірілген құны есептеледі.

2. DCF мәндерін қосып, NPV-ні табамыз.

3. Егер NPV>0 болса, жоба қабылданады, егер NPV<0 болса, жоба қабылданбайды.

NPV келесідей анықталуы мүмкін:

(7.1)

Мұнда, CF_t – белгілі мерзімдегі күтілетін ақша ағымдарының келуі немесе кетуі.

К – жоба капиталының бағасы.

Бұл формула белгілі уақыт интервалына бағытталмаған, ақша ағымдарының келуі және кетуі тоқсан сайын немесе ай сайын болуы мүмкін, бұл жағдайда тоқсан, ай сайынғы DCF қосылады.

При 10 %-ной цене капитала NPV проекта S равен 78.82 дол.

NPV_L=49.18 дол. Осы критерий бойынша екі жоба да қабылдануы мүмкін, егер олар бір-біріне тәуелсіз болса, егер капиталы болса S жобасы таңдалады.

Ішкі табыстылық.

Ішкі табыстылық IRR – жоба бойынша күтілетін түсімдердің келтірілген құны мен жасалған инвестицияларды теңестіретін дисконтты ставка ретінде анықталады.

PV (түсімдер) = PV (инвестициялар)

Немесе

(7.2)

S жобасына есептеу алгоритмін келесі схемада көрсетуге болады:

IRR_S = 14.5% - дисконттау коэффициенті.

Қаржылық калькулятор, компьтер арқылы есептелінеді. IRR_S = 14.5%, IRR_L = 11.8%. Егер 2 жобаға да капитал бағасы 10%-тен аспайтын болса және жобалар тәуелсіз болса, онда IRR критериі бойынша қабылдануы қажет, себебі капитал бағасына қарағанда жоғары табыстылықты қамтамасыз етеді. Егер жобалар баламалы болса, онда S қабылданады, ал L қабылданбайды. Егер капитал бағасы 14.5%-дан асса, екеуі де қабылданбайды.

Рентабельділік индексі.

Жобаларды бағалау кезінде қолданылатын келесі критерий – рентабельділік индексі(Profitability Index, PI), немесе шығын бірлігіне табыс.

(7.3)

Мұнда CIF_t – күтілетін ақша құралдарының келетін ағымы немесе кіріс;

COF_t – күтілетін ақша құралдарының кететін ағымы.

PI_L=1.049. Егер PI > 1 болса жоба қабылданады, PI жоғары болған сайын, жоба тартымды болады. PI критериі бойынша S және L қабылдануы мүмкін, егер олар тәуелсіз болса және S L-ге қарағанда тиімдірек болады егер олар альтернативті болса.

NPV, IRR және PI критерилері математика тұрғысынан бір-бірімен байланысты, яғни олар жобаны қабылдау немесе қабылдамау егер NPV>0, IRR>К және PI>1 болса деген сұраққа бірдей жауап келтіреді.

Түрлендірілген ішкі таыстылық.

Ғалымдардың NPV критериясын ұстануына қарамастан, зерттеулердің көрсетуінше практикалық жұмысшылар IRR ді NPV ден 3:1 қатынасы бойынша артығырақ қарайды. Менеджерглерді абсолютті шамадан гөрі, салыстырмалы терминдегі инвестиция анализі көбірек қызықтыруы мүмкін. Осыны ескере отырып мынадай сұрақ туындайды, қарапайым IRR ді алмастыратын салыстырмалы тиімділік көрсеткішін құруға болмас па? Жауабы – IRR ді түрлендіру арқылы оны бюджет қаражатын қалыптастыру кезінде қолданысын жарамды қылу және оны тиімділік көрсеткішіне айналдыру арқылы салыстырмалы тиімділік көрсеткішін құруға болады. Бұл көрсеткіш түрлендірілдген IRR (Modified IRR, MIRR), келесі бейнеде анықталады:

PV инвестициялар = PV TV,

(7.2a)

Мұнда, COF – ақша құралдарының кететін ағым немесе инвестициялар, ал СIF – келетін ағым. Формуланың сол жағында – барлық инвестициялардың капитал бағасы бойынша дисконтталған көлемі көрсетілген, ал оң жағындағы алымында – капитал бағасы бойынша қайта инвестициялауды болжағандағы ақша түсімдерінің құнының артуы. Бұл көрсеткіш терминальді құн деп аталады (Terminal Value, TV). Егер t=0 болғанда барлық инвестициялар орын иеленетін болса, ал бірінші ағым t=1 болғанда өтеді, яғни олар 7.1- кестедегі S және L жобасында орналасады, сонда бұл формула мынадай түрді иеленеді:

(7.2б)

S жобасына осы формула бойынша есептеу қисынын мына үлгі бойынша көрсетуге болады:

Осы формула бойынша есептеулер S және L жобасына келесі нәтижелерді береді: MIRR_S = 12,1%, MIRR_L = 11,3%.

MIRR көрсеткіші кәдімгі IRR алдында айтарлықтай артықшылығы бар. MIRR-дің болжауынша, жобаға түсетін барлық ақша капиталдың бағасы бойынша қайта инвестицияланады, ал IRR-дің болжауынша қайта инвестициялау аталмыш жоба көзінің бағасы бойынша жүзеге асады.

Дегенмен, қайта инвестициялау жалпы k бойынша қаншалықты өнімді (тиімді) болса, MIRR жоба табыстылығының жоғарғы дәрежесін көрсетеді. Сондай-ақ, MIRR IRR-дің көпшілік мәселелерін де шешеді. Соның ішінде, қазбаларды шығару туралы тапсырма (Жоба М): к = 10% болғанда 5,6% иеленеміз, яғни жоба қабылданбау керек. Бұл NPV=-770000 дол. болғанда, NPV критериі бойынша қорытындыға сәйкес келеді.

NPV және PI критерилерін салыстыру.

Альтернативті жобалардың қорытындысында осы критерилерді қолдану, қарама-қайшы баға беруге алып келуі мүмкін. Екі жобаны қарастырсақ:

L (үлкен), 5 млн. долл. салымын қажет етіп, 1 жылдан соң 6 млн. дол. қайтарады, ал жоба S (кішкентай) 100000 дол. көлемдегі инвестиция және 1 жылдың соңына қарай 130000 мың дол. ағымдардың келуі. Екі жоба да орташа тәуекелді иеленеді және 10% көлемдегі капитал бағасымен бағаланады.

Сонда:

Сонымен, NPV критериі NPV_L>NPV_S болғандықтан, L жобасы қабылдануы керек екендігін көрсетеді, бірақ PI критериі PI_S>PI_L екндігін көрсетеді.

Қандай жоба қабылдануы мүмкін? Акционерлердің жағдайы NPV жобасының шамасына қарай көтерілетінін еске түсірейік, осыдан көретініміздей, жоғары бағалауды L жобасына беруіміз керек. Сонымен, акционерлердің байлығын максималдандыруға ұмтылатын фирма үшін, NPV критериі тиімді болып келеді. Егер жобалар тәуелсіз болса, екі жобаны да қабылдау керек болар еді, өйткені оларға NPV > 0 және PI > 1.

Сонымен, PI-мен салыстырғанда NPV тиімді критерий болып келеді, дегенмен де, соңғысы бюджетке капитал салымдарын оптимизациялағанда қолданылуы мүмкін.

NPV және IRR критерилерін салыстыру.

Төменде көрсетілетіндей, NPV критериі IRR және PI критерилеріне қарағанда тиімді болады. Сондықтан да NPV критериін түсінуге оны қолдануға ұсыну және келесі тақырыпты талқылауға өтуге ынта пайда болады. Дегенмен де IRR және PI критерилері практикада жиі қолданылады және арнайы қасиеттерінен айырылмайды. Сонымен, ірі ауе компанияларының біреуіне арендаға берілген двинательдер (қозғалтқыш) қажет. Банк бірінші жылы ақша ағымдарының түсімін, содан соң сақтандыру компаниясының қарыздарын төлеуге байланысты біршама ағымдардың кетуін және жалға беру мерзімінің бітуімен, қозғалтқыштарды сатудан түскен үлкен ақша ағымдарының түсімін күткен.

Талдау кезінде IRR-дің екі белгісі алынды, екуінің қайсысы тиімді деген сұрақ туындады. IRR критериін ескермей және NPV критериінің есептемесімен шектеліп қана қоймау керек, жалға беру құжаттандырылғанына байланысты, банк әкімшілігі сондай-ақ Федералды резерв банкінің бақылаушылары операцияның тиімділігін білгілері келді. Бізден осы проблеманы шешуге көмек сұраған болатын, сосын біз банкке жоба бойынша ақша ағымдарының түсімдері мен шығындарын 9%-қ қайта инвестициялаумен қайта санауды ұсындық. Жаңағы қарастырылған мысалдар IRR критериімен байланысты тек бір ғана проблеманы айқындап берді. Сол сияқты, ағымдарды талдауда, жобаның тиімділігін бағалауда бірнеше сұрақтар туындауы мүмкін және дұрыс емес шешім қабылдауға әкеп соғуы мүмкін. Барлық бұндай жағдайлардf NPV критериін қолдану дұрыс болады, және айқын жобада инвестициялық саясат төңірегіндн дұрыс шешім қабылдауға әкеледі.

Тұжырымдар

Инвестициялық жобаны талдаудағы маңызды сатысы - болжанатын ақша ағымын бағалау. Ол екі түрлі элементтен тұрады: қажет инвестиция және ағымдағы шығындарды шегерген кездегі ақшалай қаражаттардың түсімі.

Ақша ағымдарын дайындаған кезде ақшаның уақытқа байланысты құны ескерілуге тиіс. Ақша ағымдарының әртүрлі уақыттағы мәнін салыстыру үшін дисконттау механизмі қолданылады.

Тәжірибеде ұзақтығы әртүрлі жобаларды салыстыру қажеттілігі үнемі туындайтын болғандықтан, уақыт факторының ықпалын алып тастайтын арнайы әдістер жасалған, олар төмендегідей:

- жобаның жалпы қызмет ету мерзімі шеңберіндегі тізбектеп қайталау әдісі;

- салыстырылатын жобалардың шексіз тізбектеп қайталау әдісі;

- эквивалент аннуитет әдісі.

Тақырып бойынша теориялық білімді бақылау және өзін-өзі тексеруге арналған сұрақтар:

1. Релеванттық ақша ағындары деген не?

2. Ақша ағындары релевантты инвестициялық жобалар қалай жіктеледі?

3. Қызмет ету мерзім әртүрлі жобаларды бағалағанда қандай әдістер қолданады?

ІІІ бөлім. Компанияның құнын басқару.

Тақырып 8. Ұзақ мерзiмдi қаржылық жоспарлау.

Мақсаты: кәсіпорында : қаржылық жоспарлау әдістері мен процесін білу, бюджетті құру мақсаттары мен қабылдау процедурасын білу.

Тақырып бойынша негізгі түсініктер: қаржылық жоспарлау әдістері, процесі, түрлері, бюджет бөлу мәні, қағидалары және бюджет түрлері.

Дәріс жоспары:

1. Қаржылық жоспарлаудың мәні.

2. Қаржылық жоспарлау жүйесі. Стратегиялық және жедел жоспарлар.

3. Қаржылық контроллинг. Бюджетті дайындаудың мәні, қағидалары

4. Сату көлемі көрсеткіштеріне байланысты жоспарлау және өндіріс бюджеті.

Қаржылық жоспарлау дегеніміз кәсіпорынды қажет ресурстарымен қамтамасыз етуі және кәсіпорынның алдағы уақытта қаржылық жағдайын көтеру бойынша қаржылық жоспар мен жоспарлы көрсеткіштер жүйесі.

Кәсіпорында қаржылық жоспарлау үш негізгі жүйені қолдануға негізделеді.

І. Қаржылық қызметті жобалау жүйесі белгілі қаржылық идеологиясы нақты кәсіпорынның қаржылық қызметінің миссиясымен анықталған негізін салушы қағидалар жүйесін сипаттайдын.

Қаржылық идеологияны ескере отырып, жасалған қаржылық қызметін болжам жасау кәсіпорынның қаржылық стратегиясын жасауға бағытталған. Кәсіпорынның қаржылық стратегиясы дегеніміз кәсіпорынның қаржылық идеологиясымен анықталған қаржылық қызметтің ұзақ мерзімді мақсаты мен оларға жетудің тиімді жолдарының жүйесі.

Кәсіпорынның қаржылық стратегиясын жасау процесінің негізгі сатылары:

− қаржылық стратегияны қалыптастырудың жалпы кезеңін анықтау. Ол кезең мынадай шарттарға тәуелді. Дамудың жалпы статегиясының қалыптасу кезеңімен ұзақтығы; экономиканың дамуының болжамы; кәсіпроынның салалық тәуелділігі оның мөлшері және өмірлік циклінің стадиясы т.б.;

− сыртқы қаржы ортасы мен қаржы нарығы коньюнктурасының факторларын зерттеу − кәсіпорынның қаржылық қызметінің экономикалық-құқықтық жағдайлары мен олардың өзгерістерін игеру, онда қаржылық нарық коньюнктурасы оны анықтайтын факторлар талданады, коньюнктура болжамы жасалады.

Қаржылық стратегияның жасалу жолдарына нақтырақ тоқталса, төмендегідей болып келеді:

1. Кәсіпорынның қаржылық қызметінің статегиялық мақсатын қалыптастыру. Бұл қызметтің негізгі мақсаты кәсіпорын иелерінің жағдайын жақсарту және оның нарықтық құнын көбейту.

2. Қаржылық статегияның мақсатты көрсеткіштерін жүзеге асыру кезеңдері бойынша нақтылау.

3. Қаржылық саясат − кәсіпорынның қаржылық идеологиясы мен қаржылық стратегиясын қаржылық қызметінің маңызды аспектілері бойынша бөле отырып жүзеге асыру формасы.

4. Қаржылық стратегияны жүзеге асыруды қамтамасыз ету бойынша ұйымдастыру экономикалық шаралар жүйесін жасау.

5. Жасалған қаржылық стратегия тиімділігіне баға беру.

ІІ. Қаржылық қызметтің ағымдағы жоспарлау жүйесі алдағы уақытта кәсіпорынды дамытуды қаржыландырудың барлық көздерін анықтауға оның кірістері мен шығындары құрылымын қалыптастыруға кәсіпорынның тұрақты төлемқабілеттілігін қамтамасыз етуге, жоспарланған кезеңнің аяғында оның активтері мен капиталы құрылымын алдын-ала анықтауға мүмкіндік беретін ағымдағы қаржылық жоспардың нақты түрлерін жасаудан тұрады.

Кәсіпорынның ағымдағы қаржылық жоспарын жасаудың алғышарттары қаржылық старегия, қаржылық саясат амортизациялық төлем нормаларының жүйесі қаржы нарығындағы несиелік және депозиттік пайыздары.

Ағымдағы қаржылық жоспарлау түрлері төмендегі сызбада ұсынылып отыр.

− ААрер

Сурет 4. Қаржылық жоспарлау түрлері

ІІІ. Қаржылық қызметті оперативтік жоспарлау жүйесі. Ондай қаржылық тапсырманың негізгі формасы − бюджеттік қызметтің нақты түрлерін жүзеге асыру процесіндегі қаржы қаражаттарының шығысы мен түсімдерін бейнелейтін қысқа мерзімдік оперативтік қаржылық жоспар.

Ақша-қаражаттарының қозғалысының жеке түрлері және кәсіпорын бойынша жасалған төлем күнтезбесі бюджеттің ерекше формасы болып табылады.

Қаржылық жоспарлаудың жоғарыда қарастырылған жүйелерінің әдістерін пайдалану кәсіпорынның қаржылық қызметі тиімділігін көтеруге мүмкіндік береді.

Қаржылық контроллинг қызметтері:

1. жоспарлық қаржылық көрсеткіштер және нормативтер жүйесімен бекітілген қаржылық тапсырмаларды жүзеге асыру барысын қадағалау.

2. қаржылық қызметтің қарастырылғанынан нақты нәтижелердің ауытқу дәрежесін өзгеруін бақылау.

3. кәсіпорынның қаржылық жағдайындағы ауытқу мөлшері бойынша және оның қаржылық даму қарқынының айтарлықтай төмендеуіне диагностика жасау.

4. қарастырылған мақсат пен көрсеткіштерге сәйкес кәсіпорынның қаржылық қызметін қалпына келтіру бойынша оперативтік шешімдер жасау.

Қаржылық контроллинг төмендегі сатылар бойынша құрылады:

1. контроллинг объектісін анықтау − кәсіпорынның қаржылық қызметінің негізгі аспектілері бойынша басқару шешімдерін жүзеге асыру барысы

2. контроллинг түрлері мен сферасын анықтау. Контроллинг төмендегі түрлерге бөлінеді:

• стратегиялық,

• ағымдағы,

• оперативтік.

Котроллингтің әрбір түріне белгілі сфера сәйкес келеді:

• қаржылық стратегия және оның мақсаттық көрсеткіштерін бақылау;

• ағымдағы қаржылық жоспарларды бақылау;

• бюджеттік бақылау.

3. бақыланған көрсеткіштер приоритетті жүйесін қалыптастыру

4. бақылаудың сандық стандартын жасау

5. қаржылық контроллингке кіретін көрсеткіштер мониторингі жүйесін жасау

6. ауытқушылықты орнына келтіру бойынша әрекеттер алгоритмі жүйесін қалыптастыру. Бұл жағдайда кәсіпорын менеджері әрекетінің жүйесі 3 алгоритмнен тұрады.

• «Ештеме қабылдамау»

• «ауытқушылық орнын толтыру»

• «Жоспарлау немесе нормативтік көрсеткіштер жүйесін өзгерту»

Кәсіпорында қаржылық контроллинг жүйесін енгізу оның қаржылық қызметін басқару процесінің тиімділігін көтеруге мүмкіндік береді.

Қорыта келгенде, қаржылық жоспар төмендегі бөлімдерден тұратын қаржылық құжат болып табылады:

1. Инвестициялық саясат

2. Айналымдық капиталды басқару

3. Дивидендтік саясат және қаражат көздері

4. Қаржылық болжамдар

5. Есептік саясат

6. Қаржылық басқармалық бақылау саясат.

Шығыстар мен кірістердің шахматты балансы, оның құрылымы мен тағайындалу.

Ақша түсімдері мен шығындар балансы уақытқа байланысты бизнеске қанша ақша салу керек екенін, ақша қаражаттарының кірістері мен шығыстарының бірдей болуын тексеруін, соның ішінде кәсіпорынның болашақтағы ликвидтілігін тексеруді бағалауға мүмкіндік береді.

Қаражаттардың кірістер мен шығыстар балансы төрт бөлімнен тұрады:

1. қаражаттардың кірістері мен түсімдері;

2. оның шығыстары;

3. несиелік қарым-қатынастар;

4. бюджетпен қарым-қатынас.

Осы барлық бөлімдер бойынша кірістер мен шығыстар баланстық байланысы әрбір бөлім бойынша жүзеге асырылады, сонымен қатар қаржылық жоспар бойынша да. Бұл баланстың басты мақсаты − ақша қаражаттарының түсімдері мен шығындарының бірдейлігін тексеру, оның ішінде болашақтағы ликвидтілікті анықтау.

Бұл баланстың жобаланған формасы келесі кестеде көрсетілген. Баланстың баптары анықтаушының айтуы бойынша ірілендірілуі мүмкін, бұл белгілі бір кәсіпорынның қаржылық ерекшелігін көрсетуге мүмкіндік береді.

Төлем балансының ірілендірілген сызбасы

Кірістер	Қосындысы	Шығыстар	Қосындысы
Қаражаттардың кірістері мен түсімдері	5661,7	Шығындар мен алымдар	3840,3
Несиелер алуы	299	Несиелерді жабу, пайыздарды төлеу	1100
Бюджеттен ассигновалау	1430	Бюджетке төлемдер	2450,4
Алынған қаржылық ресурстардың жалпы көлемі	7390,7	Үлестірілген қаржылық ресурстардың жалпы көлемі	7390,7

Аналитикалық төлем балансының сызбасы

№	Ақшалардың түсімдері мен шығыстар балансы келесі көрсеткіштерді қосады	Вариант 1	Вариант 2
1.	Бастапқы кезеңдегі ақша қаражаттары
2.	Ақша түсімдері: реализациядан алынған түсім; сату кезіндегі шоттар бойынша түсімдер; несиеге алынған тауарлар; ссудалар; басқа да түсімдер
3.	Түсімдердің қорытындысы
4.	Жалпы кезеңдегі барлық ақша қаражаттар (пункт 1 + пункт 3)
5.	Ақша қаражат төлемдері: тауарларды сатып алу; еңбек ақы; ақылы қызметтер; жарнама; жалға алу төлемі; байланыс құралдарының тарифі бойынша төлемі; сақтандыру төлемдері; несиеге пайыздар; несиелер бойынша негізгі сомаларды төлеу; құрал-жабдықтарды сатып алу; салықтар; дивиденттер; басқа да төлемдер
6.	Барлық ақша қаражат төлемдері
7.	Кезең соңына ақша қаражаттар Балансқа келесі негізгі көрсеткіштер қосылады: кезең соңына реализация көлемі; кезең соңына дебитордың шоты; кезең соңындағы қарызгерлер; несиелер шоты; складтардағы қорлар; жылдық амортизацияның көлемі

Осындай баланс құрғаннан кейін қажетті ақша қаражаттар алу стратегиясын таңдайды. Ең көп тарағаны несие бойынша қаржыландыру. Қаржыландыру мақсатымен акционерлік және серіктес капиталды қарастыруға болады. Фирманың қаржылық басқаруын қаржылық менеджер екі бағыт бойынша іске асырады:

• Активтер бойынша басқару;

• Пассивтер бойынша басқару.

Жоғарыда айтып кеткендей, кәсіпорындағы қаржылық жоспарлау − фирманың тұрақты қаржылық жағдайын қамтамасыз ететін негізгі бөлігі болып табылады. Қаржылық жоспарлау барлық жоспарлау жүйесінің бастапқы және соңғы пункті болып табылады.Ол өзіне кәсіпорынның барлық Қаржык-шаруашылық қызметтерін қосады.

Бюджетті дайындау дегеніміз - экономикалық жүйенің қаржылық жобаны жасау, кез-келген фирманың миссиясы және қызметін өзара тығыз байланысты ақша ағымдарын келісіп бсқару бойынша саналы сараптама жасау процесі.

Басқарудың макро- және микродеңгейінде де , мемлекет деңгейінде де, нақты фирма деңгейінде де бюджет дайындау бірдей қағидаларға сүйенеді. Олардың негізгілеріне мақсаттың келісілу қағидасы, приоритеттік, ықпал ету, жауапкершілік, стратегиялық және бюджеттің жеткіліктілік қағидаларын жатқызуға болады.

Мақсаттың келісілу қағидасы кез-келген экономикалық жүйеде, "жоғарыдан төмен " де, "төменнен жоғары " дa белсенді араласуды білдіреді. Басқаша айтқанда, мысалы, бүгін бүгін фирма директоры төменнен берілетін ақпаратсыз, бюджетсіз жұмыс жүргізуі мүмкін емес. Ал "төмендегілер " басқарушылардың ортақ "стратегиялық көзқарастарынсыз" жұмыс жүргізуі мүмкін емес.

Приоритеттік қағидасы тапшы ресурстарды ең әуелі, мемлекет болса да, аймақ болса да немесе қандай бір кәсіпорын болс да экономикалық жүйе үшін айтарлықтай тиімді бағытқа жұмсауын білдіреді.

Бюджетті дайындауға ықпал ету қағидасы әр жоспарлық бірлік тек ықпалын тигізе алатын мөлшерде ғана жоспарлап. жауап бере алатынын білдіреді.

Стратегиялық қағидасы бюджет дайындау технологиясын жүзеге асырған кезде кез-келген экономикалық жүйенің глобальдық, ұзақ мерзімді мақсаттарының приоритетті болуын білдіреді.

Бюджеттің жеткіліктілік қағидасы басқарудың кез-келген деңгейінде алға тек нақты қол жететін мақсаттарды ғана қою қажеттігін білдіреді.

Бюджет - қаржылық ресурстарды қалыптастыру, бөлу және пайдалануды реттейтін құжат.

Бюджет негізгі белгілірі бойынша төмендегі түрде топтастырылады:

1. кәсіпорынның қызмет сферасы бойынша:

а. операциялық қызмет бюджеті

б. инвестициялық қызмет бюджеті

в. қаржылық қызмет бюджеті

2. шығындар түрлері бойынша:

а. ағымдағы бюджет

б. капиталдық бюджет

3. шығындар номенклтурасының кеңдігі бойынша:

а. функционалдық бюджет ( шығынның бір бабы бойынша жасалады, мысалы еңбек ақы бюджет)

б. кешендік ( шығындар номенклатурасы бойынша жасалады , мысалы: Қаржык бөлімше бюджеті)

4. жасау әдістері бойынша:

а. тұрақты (кәсіпорын қызметі түрлеріне қарай өзгермейді, мысалы: кәсіпорынды қорғау жөніндегі шығындар бюджеті )

б. икемді бюджет

Ағымдағы қызметті жоспарлаудың ерекшелігі - өзара байланысты операциялық және болжамдық бюджеттер жүйесін білдіретін бас бюджетті құруда; үзақ және қысқа мерзімде ондай бюджет құру бюджет дайындау деп аталады. Бюджетті дайындау өз ішінен блоктарға бөлінеді.

Блок 1. Сату бюджеті. Бұл блоктың мақсаты - сату көлемін Sb толығымен есептеу. Компанияның даму стратегиясы, оның Қаржык қуаты мен сату нарығының сиымдылығына қатысты болжамдарға байланысты потенциал сатылытын өнімдер көлемі Qк (натурал бірлікпен өрнектеледі) анықталады. Сату көлемін құндық түрде өрнектеу үшін болжамдық сату бағалары pk қолданылады.

Есеп өнімнің негізгі түрлері бойынша жүргізіледі. Базалық алгоритм теңдеуі төмендегідей:

Qp=Qs+FGe=Qn-FGs

мұндағы:

Qs- сату көлемінің болжамы,

FGe - жоспарланған кезең аяғындағы мақсатты қалдық,

FGs- жоспарланған кезең басындағы өнім қалдығы,

Qn- кезең бойынлағы дайын өнімге жалпы қажеттілік,

Qp- қарастырылып отырған кезеңдегі өндіріс көлемінің болжамы.

Блок 2. Өндіріс бюджеті. Бұл блоктың мқсаты - өткен блок нәтижелері және өндірілген, бірақ сатылмаған өнімнің мақсатты қалдықтарын ( өнім қоры) есептеу негізінде өндіріс көлемін болжау. Өнімнің әр түрі үшін есептеу алгоритмі натурал бірлікпен жүргізіледі.

Блок 3. Шикізат пен материалдардың тікелей шығындары бюджеті өндіріс көлемі ( алдыңғы блок), өндірілген өнім бірлігіне жұмсалатын шикізат шығындарының нормативі, кезеңнің басы мен аяғындағы шикізаттың мақсаттық қоры туралы мәліметтер мақсатында жсалады. Мұнда шикізат пен материалдарға қажеттілік, сатып алу көлемі мен тұтыну шығындарының жалпы мөлшері анықталады. Мәліметтер натуралы бірлікпен де, ақшамен де өрнектеледі.

Блок 4. Тікелей еңбек шығындары бюджеті. Бұл блоктың мақсаты - тікелей еңбекке қатысатын еңбек ресурстарын тартудың жалпы шығындарын есептеу ( құнмен өрнектеледі) . Мұнда мәліметтер ретінде екінші блоктағы өндіріс көлемі туралы есеп нәтижелері алынды. Есептеу алгоритміне көптеген факторлр ықпал етеді,оған еңбекті нормалар және жұмысшылыр жалақысын төлеу жүйесі де бар. Дербес жағдайда егер белгілі өнімді немесе оның құраушысын өндірудің сағатпен бекітілген нормативі, сағат ішіндегі тарифтік ставка белгіленсе, еңбектің тікелей шығындарын есептеуге болады.

Блок 5. Айнымалы үстеме шығындар бюджеті. Мұнда есептеу алгоритмі компанияда қабылданған базалық көрсеткіштерге ( өндіріс көлемі, сағатпен есептелген тікелей еңбек шығындары, т.б. ) байланысты үстеме шығындар статьялары ( амортизация, электроэнергия, сақтандыру, басқадай жалпы цех шығындары, т. б. ) бойынша жүріледі.

Блок 6. Шикізат, дайын өнім қорының бюджеті. Мұнда есеп жұргізуге қажетті мәліметтерге натурал бірлікпен алынған дайын өнім, шикізат пен материалдар қорның мақсатты қалдықтары, шикізат пен материлдардың бірлігіне белгіленген бағалар туралы мәліметтер, сонымен бірге дайын өнімнің өзіндік құны туралы мәліметтер жатады.

Блок 7. Басқару және коммерциялық шығындар бюджеті. Мұнда жалпы заводтық( тұрақты) үстеме шығындардың болжамдық бағасы есептеледі. Шығындардың стстьялық құрамы әртүрлә факторларға сай, оның ішінде компания қызметінің ерекшелігіне де сай анықталады.

Блок 8. Өткізілген өнімнің өзіндік құнының бюджеті. Мұнда компанияда қабылданған өзіндік құн есептеу әдістемесі негізіндегі алгоритімді пайдалану арқалы өткен блоктар мәліметтері арқылы есеп жүргізіледі.

Блок 9. Болжамдық баланс. Мұнда негізгі баланстық стстьялар ( ақша қаражаттары, дебиторлық берешек, қорлар, йналымнан тыс активтер, кредиторлық берешек, қорлар, ұзақ мерзімді пассивтер, т. б. ) бойынша қалдықтарды болжау қажет.

Блок 10. Пайда мен залал туралы болжамдық есеп. Мұнда өнім өткізу көлемінің болжамдық мәндеоін, өткізілген өнімнің өзіндік құны, коммерциялық және басқару шығындарын, қаржылық сипаттағы шығындарды ( ссудалар және зайымдар бойынша төленетін пайыздар) , төленетін салықтарды және т.б. есептеу қажет. Мәліметтердің көп бөлігі операциялық бюджетті құру барысында қалыптасады. Салық және басқадай міндетті төлемдер мөлшерін орташа пайыз бойынша есептеуге болады.

Блок 11. Ақшалай қара жаттар бюджеті. Бұл форманың болжамдық нұсқасы әртурлі әдіспен есептелуі мүмкін. Бюджет дайындау шеңберінде ұзақ мерзімге болжамдық есеп жасау кез-келген компанияның қаржылық қызметінің бөлінбес бөлшегі болып саналады. Бұл есеп әртүрлі мақсатта пайдаланылуы мүмкін.

Тұжырымдар

Фирманың қаржылық басқаруын қаржылық менеджер екі бағыт бойынша іске асырады:

• Активтер бойынша басқару;

• Пассивтер бойынша басқару.

Жоғарыда айтып кеткендей, кәсіпорындағы қаржылық жоспарлау − фирманың тұрақты қаржылық жағдайын қамтамасыз ететін негізгі бөлігі болып табылады. Қаржылық жоспарлау барлық жоспарлау жүйесінің бастапқы және соңғы пункті болып табылады.Ол өзіне кәсіпорынның барлық Қаржык-шаруашылық қызметтерін қосады.

Тақырып бойынша теориялық білімді бақылау және өзін-өзі тексеруге арналған сұрақтар:

1. Қаржылық жоспарлау деген не?

2. Қаржылық жоспарлаудағы қаржылық контроллинг мәнін түсіндіріңіз

3. Қаржылық контроллинг қандай сатылардан тұрады?

4. Қаржылық жоспарлау қандай жүйелерді қамтиды?

5. Бюджетті дайындаудың негізгі қағидаларын түсіндіріңіз

6. Бюджеттің негізгі түрлерін түсіндіріп беріңіз

7. Бюджетті дайындаудың қаржылық жоспар жасаудан қандай айырмашылығы бар?