2.Глоссарий

Жалпы әдістемелік нұсқаулар:

1) ұғымдардың түсініктемелерін зейінмен оқыңыз;

2) анықтамаларда түсініксіз терминдер кездессе, толық мағлұмат беретін анықтамалық, энциклопедиялық сөздікті немесе шет ел сөздерінің сөздігін қараңыз;

3) жұмыс барысында алдымен ұғымның мазмұнын, мәнін, оның ерекшелік белгісін айқындаңыз.

1. Акция- бұл акционерлік қоғамның жарғылық капиталына үлес қосқандығын куәландыратын және басқару ісіне қатысуға құқық беретін, сондай- ақ иесіне табыс әкелетін бағалы қағаз.

2. Ақша- эмиссиялық саясат – инфляцияны ұстау, экономикалық өсімді реттеуге бағытталған, ақша айналымы облысындағы іс- шаралардың жиынтығы; макро реттеудің қаржылық әдістерінің бірі болып табылады. Оларға көбінесе валюталық саясатты да жатқызады.

3. Ақшалай активтер – басқа жеке және заңды тұлғалардан ақшалай соманы алу құқы. Бұлар: банктегі депозит, облигациялар, акциялар, несиелер, займдар, кепілдемелер (залоги) және т.б.

4. Бағалы қағаздардың өтімділігі – ұстаушы үшін олардың тез және зиянсыз ақшаға айналуы.Өтімділікті басқа да инвестициялық мақсаттармен байланыстыруға міндетті емес. Бұл тек, бағалы қағаздарды сол берілген бағада сатып алушылар табылатындығын білдіреді. Кей инвесторларға қолма- қол алу үшін бұл маңызды болып табылады.

5. Болжамды бағалар – қызметтерге, ресурстарға, өнімге бағалардың болжамды өзгеру индексіне сәйкес, инвестициялық жобаны шығарудың t жылының аяғындағы бағалар.

6. Бағалы қағаздардың сертификаттары –бағалы қағаздардың иелеріне облигацияның, акцияның орнына беретін құжат. Мұндай сертификаттар бағалы қағаздар болып табылмайды. Олар белгілі бір тұлғаның бағалы қағаздарды алғаны туралы куәландыратын рольді атқарады және қандай қағаздар, олардың санын, қандай бағамен және олардың иелері қандай сомаға сатып алғаны туралы мәліметтерді қамтиды.Сертификаттардың әр түрі, яғни өте үлкен номиналды құндылыққа ие джамбо- сертификат, немесе “глобальды” сертификат болып табылады.

7. Басқару функциялары – бұл негізгі және қамтамасыз ететін функциялар. Басқарудың негізгі функцияларына координациялау, реттеу, бақылауды жатқызуға болады. Қамтамасыз ету функциясына – ақпараттық, эксперттік-талдаманы, нормативтік- әдістемелікті жатқызуға болады.

8. Баға саясаты – баға арқылы экономикалық сфераға әсер ету. Қазіргі кезде бағалық саясаттың мүмкіншіліктері өте үлкен. Баға облысындағы саясат салықтық механизммен тығыз байланысты.

9. Диверсификация – маңызды жоғалтулардың тәуекелділігін төмендету әдісі. Капитал көптеген әр түрлі бағалы қағаздар арасында бөліне бастаған кезде тәуекел төмендейді. Портфельге облигацияларды, артықшылықты және қарапайым акцияларды қосу – бұл бағалы қағаздардың түрі бойынша диверсификация деп аталады. Диверсификацияны экономиканың салалары, аймақтар және елдер, қарызды жабу бойынша ажыратады.

10. Диверсификацияланатын тәуекел – диверсификацияның есебінен алынып тасталуы мүмкін, фирманың нақты қызметтерімен байланысты инвистициялық тәуекел.

11. Дисконттық норма – табыстың минималды нормасы, одан төмен инвестор өзіне тиімді емес қаражаттарды салу болып табылады.

12. Есепті бағалар – жалпы инфляцияның индексіне, экономикадағы немесе қызметтердің, ресурстардың, өнімнің орта деңгейдегі бағаларының өсу индексіне сәйкес, дефляторды базистік бағаға көбейту жолымен анықталатын бағалар.

13. Ерекшеленген кепілдемелер – қарапайым акцияның иелеріне алдында алынған қағаздардың пропорционалды құнды көлемінде жана акцияларды сатып алуға құқық береді. Мұндай құқық сатып алынатын акциялардың санын, олардың құнын, сатып алу мерзімін анықтайды.

14. Жобаның өмірлік циклі- жобаның пайда болу уақыты мен оны ликвидациялау кезі арасындағы кезең.

15. Жобаны талдау – капиталды жобаның табыстылығын талдау. Басқа сөзбен айтқанда, осы жобадан алынатын капиталды жобаның шығындарын пайдамен сәйкестендіру.

16. Жобаның сезімталдылығы – жобаның тиімділігі сақталатын оның көрсеткіштерінің минималды мәні.

17. Жанама инвестициялар – бұл портфельге салым, басқаша айтқанда бағалы қағаздардың немесе мүліктік құндылықтардың жиынтығы. Мысалға, әр түрлі фирмамен шығарылған диверсификацияланған бағалы қағаздардың жиынтығынан тұратын қарсы қордың акцияларын инвестор сатып алуы мүмкін.

18. Заемдық қаржылық қаражаттар – банктің несиелері, басқа қаржылық институттың несиесі, бюджеттік несие, коммерциялық несие, кредиторлық қарыз және т.б.

19. Инвестицияның рентабельділігі – келтірілген эффекттің сомасын инвестицияның ауқымына қатынасы.

20. Инвестициялық сфераның құрылымы – бұл саланың негізгі және айналымды Қаржык қорларына инвестицияларды салу ісі жүретін, капиталды құрылыстың сферасы; ғылыми- техникалық өнім және интелектуалды потенциал шығарылатын инновациялық сфера; қаржылық капиталдың айналым сферасы.

21. Инвестицияны жабу мерзімі – инвестициялық жобаның бастапқы іске асыру кезенінен, яғни олардан тыс таза дисконтталған табыс жағымды және сол қалпында қалу, жабу кезеніне дейін- яғни инвестициялық жобаны іске асырудың бастапқы уақытымен алғашқы инвестициялық салымдар және басқа да инвестициялық жобамен байланысты шығындар оны іске асырудағы жиынтық шығындармен жабылатын минималды уақыт кезеңі.

22. Капиталдың құндылығы - қолданылатын капиталға процент нормасы.

23. Инвестициялық қызметтің субьектілері – инвесторлар, тапсырмашы, жұмысты істейтін адамдар, инвестициялық қызметтің обьектілерін қолданушылар, сонымен қатар жабдықтаушылар, заңды тұлғалар және басқа да инвестициялық процестің қатысушылары.

24. Инвестициялар - әр түрлі экономикалық сфераларға капиталды ұзақ мерзімге оны сақтау және көбейту мақсатымен салуды айтамыз.

25. Инвестициялық белсенділік - инвистициялық жобаны құру бойынша комплексті жұмыс, потенциалды инвесторлармен байланыс құру, республикалық және жергілікті өкілеттермен, салалық бірлестіктермен қарым қатынас жасау, сонымен қатар кәсіпорынның инвистициялық стратегиялары туралы ақпараттарды іздеу және таралуы.

26. Инвестициялық қызмет – инвистициялық процесті іске асрумен байланысты кәсіпорынның қызметі.

27. Инвестициялық тартымдылық -берілген инвестицияланатын Қаржың қызметінің экономиалық нәтижесі базасында инвестордың кепілденген, сенімді және уақытында мақсатына жету. Инвестициялық тартымдылықтәр түрлі факторлардың комплексімен анықталады, олардың құрамы және ролі әр түрлі мақсаттарды көздейтін инвесторлардың контингентінен және инвестицияланатын өндірісітің Қаржы -техникалық ерекшеліктерге байланысты өзгеруі және айрықшалануы мүмкін.

28. Инвестициялық бағдарлама – инвестициялық жобалардың жиынтығы немесе белгілі бір мақсатты бағыттары бар ұсыныстар, масштабына байланысты мемлекеттік, аймақтық және салалық сипаттамаға ие. Кәсіпорынның инвестициялық бағдарламасы инвестициялық конкурсқа ұсыну ұшін тек олардың жекешелендіру жоспарына сәйкес шығарылады.

29. Инвестициялық ұсыныс – инвестициялық мүмкіншіліктердің нәтижесі болып табылатын құжат. Ол потенциалды инвесторға нақты жобаға қаражаттардың дұрыс бөлу шешімін қабылдау үшін жеткілікті ақпараттарды беру керек.

30. Инвестициялық жоба- а) жобаның мақсатына жетуді қамтамасыз ететін, істің комплексін жүзеге асырылуын болжайтын іс- шаралар;

б)қажетті қаржылық- есеп және құқықтық- ұйымдық құжаттар жүйесі;

в) әр түрлі салаларға және экономикалық сфераларға капиталдарды көбею мақсатымен салу бойынша жүзеге асырылатын және жоспарланатын іс- шаралардың комплексі.

31. Инвестор – инвестициялық қызметті жүзеге асыратын жеке және заңды тұлғалар.

32. Инновация – негізгі капиталдың жанартылуы немесе технологияны, техниканы, ғылыми жетістіктерді енгізудің негізінде өнімді өндіру.

33. Инновациялық қызмет – интелектуалды өнімді қолдану және шығару бойынша қызмет, жана пайда болған ойларды нарыққа шығаратын дайын тауар түріне дейін жеткізу.

34. Инновациялық инвестиция – техника- технологиялық жаңа енгізулерді коммерциялық пайдалану, және құру процесі.

35. Инновацияляқ процесс- бұл бірінен соң бірі болатын процестер. Белгілі бір идеяның нақты өнімге, технологияға немесе қызметке айналуы және шаруашылық тәжірибелерде қолданылуы.

36. Институционалдық талдау- құқықтық- ұйымдық, әкімшілік және де саясаттық ортаны талдау. Онда жобаның іске асырылуы қарастырылады және осы жобаның айтылған ортаға адаптациялануы әсіресе мемлекеттік ұйымдардың талаптарына. Басқа маңызды кез – фирманың ұйымдық құрылымы жобаны білуі болып табылады.

37. Инвестициялардың қауіпсіздігі –инвистициялық капитал нарығындағы жағдайларға инвестицияның әлсіздігі және табысты алудың тұрақтылығы. Әдетте қауіпсіздік салымның өсуі және табыстың зияндылығына жетеді. Ең қауіпсіз - мемлекеттік заемдарды облигацияға салу болып табылады.

38. Инвестицияның табыстылығы- инвестициялаудың мақсаты сияқты. Егерде инвестор инвестициядан табысты максималдауға ұмтылса, онда оған қауіпсіздікпен қоштасуға тура келеді, өйткені төменгі инвестициялық рейтингтегі корпоративтік бағалы қағаздар өте табысты болып келеді.

39. Инвестицияның ішкі табыстылық нормасы – дисконттық норма, және ол бойынша келтірілген эффекттің ауқымы келтірілген инвистициялық салымға тең болуы.

40. Инвестицияның графигі – табыстардың әр түрлі деңгейі бойынша фирманың жоспарлаған инвистициясын көрсететін график.

41. Инвестициялық белсенділікті ынталандыру механизмі – бұл салықтық, бюджеттік және қаржылық- несилік реттеудің құралдарының жиынтығы. Ол экономиканы инвестициялау үшін қажетті қаржылық қаражаттардың көбеюіне әрекет ету керек.

42. Меншікті қаржылық ресурстар – мекеменің алғашқы салымдары, таза пайдадан, амортизациялық аударымдардан, сақтандыру резервтері есебінен құрылатын ресурстар.

43. Қоршаған ортаны талдау – жобаның қоршаған ортаға тигізетін, яғни мүмкін болар зиянның көлемін анықтау мақсатында қоршаған ортаны зерттеу. Берілген зерттеудің соңғы мақсаты- осы зиянды болдырмау немесе оларды азайту әдістерін ұсыну.

44. Қарызды міндеттеме – инвестор мен құжатты шығарған тұлғаның (қарызгер) арасындағы қарыздық қатынасты куәландыратын құжат. Қарыздық міндеттемелерге облигациялар, мемлекеттік қарыздар, депозиттік және банктердің жинақтаушы сертификаттары, вексельдер жатады.

45. Қарызды бағалы қағаздар - қарызға берген қаражаттарды пайыз түрінде алынатын табысқа айырбастауды куәландыратын және қарыз алушының белгіленген уақытта соманы қайтару міндеттемесін білдіретін барлық бағалы қағаздар.

46. Коммерциялық тиімділік – жобаны орындаудағы қаржылық пайда болатын жағдайларды олардың бірден бір қатысушылары үшін анықтау.

47. Коммерциялық талдау (маркетингтік) - инвистициялық жобаны орындаудан кейін өндірілетін өнімді сататын нарықты талдау, бұл өнімді қанша өндіру керек, және өнімнің жобасы үшін сатып алынатын нарықты талдау.

48. Кіші жобалар - бұл қарапайым, масштабы бойынша үлкен емес және көлемі бойынша шектелген жобалар.Мысалы кіші жобалар: тәжірибелі- өнеркәсіптік құрылғылар, үлкен емес өнеркәсіптік- кәсіпорындар, жұмыс істейтін Қаржың модернизациясы.

49. Кәсіпорынның төлемқабілеттілігі – кәсіпорын, қысқа мерзімді қарыздарын өзінің қаражаттарымен жабу дайындығын айтады.Төлем қабілеттілік - кәсіпорынның қаржылық жағдайын сипаттайтын манызды көрсеткіш болып табылады. Төлем қабілеттілік бағасы айналымдағы активтердің өтімділік сипаты негізінде баланстың мәліметтерінен шығарылады.

50. Қарыздың шегі – капиталдың минималды жиынтық құнын қамтамасыз ететін фирма капиталының құрылымындағы қарызға алған қаражаттың үлесі.

51. Капиталда немесе үлесті салымға қатысу- бұл компанияның каапиталының үлесіне белгілі бір уақытта меншік құқығын шектеу.Үлестік салым бағалы қағазға ие болу формасында болуы мүмкін немесе мүлікті анықтаудағы капитал меншіктігі.

52. Капиталдың көбеюі – тек акцияны ұстаушылар салымдарды өсіре алады. Капиталды көбейту инвистициялық мақсат болып табылады. Неғұрлым капиталдың өсімі болса, сонша салық аз болады. Сол үшін көптеген, көбінесе жоғары салық төлейтін инвесторлар салымның табыстылығын олардың өсімін қалайды.

53. Қаржы- несиелік саясат - ҚР Ұлттық Банкінің қаржылық маневрлау әдісі бар мемлекеттің саясаты,ол қазіргі уақытта мемлекеттің экономикалық саясатын іске асыруда басты рольде тұр. Банктік жүйе коммерциялық банктердің желісін қосады. Есеп айырысу және ақша қаражаттарын аккумуляциялау функцияларын орындай отырып, банк несиелік саясаттың тактикасын және стратегиясын анықтайтын институт болып табылады.

54. Қаржылық салымдар – кәсіпорынның бағалы қағаздарды алудағы, кәсіпорында үлестік қатысу, басқа да кәсіпорындарға вексельдер және басқа қарызды міндеттемелер бойынша займдар шығындары. Қаржылық инвистицияның мақсаты – табыс алу және капиталдың құнсыздануынан сақтану болып табылады.

55. Қаржылық (портфельдік) салымдар – бұл акцияны және мемлекеттің, кәсіпорындардың, инвистициялық қорлардың бағалы қағаздарын сатып алуға салым.

56. Қаржылық фьючерс – болашақта фиксирленген бағада белгілі бір базистк активтерді сату немесе сатып алу келісім шарттары. Опционға қарағанда фьючерстік келісімшарт құқық емес, міндеттеме болып табылады.

57. Мегажобалар- мақсатты бағдарламалар, бөлінген ресурстармен және олардың орындалуына жіберілген уақытпен, бірдей мақсатпен бірлескен , көптеген өзара байланысқан жобалар. Мұндай бағдарламалар халықаралық, мемлекеттік, ұлттық, аймақтық, салааралық, салалық және араласқан болуы мүмкін. Тәртіп бойынша бағдарламалар жоғарғы деңгейдегі: мемлекеттік, республикалық, облыстық, муниципалдық басқарушылықпен координацияланады, рәсімделеді.

58. Материалдық емес активтер – саудалық белгілерді шығару, жерді пайдалану құқығы, Қаржык технологияларға және өнімге сертификаттарды алу, персоналдардың квалификациясын өсіру немесе қайта оқыту бағдарламаларын өткізу нәтижесінде алатын фирмалардың құндылықтары.

59. Меншікті қаржылық ресурстар – мекеменің алғашқы салымдары, таза пайдадан, амортизациялық аударымдардан, сақтандыру резервтері есебінен құрылатын ресурстар.

60. Несиелік линия – белгілі бір уақыт арасында банк қарыз алушыға бере алатын несиенің максималды көлемі туралы қарыз алушы мен банктің арасындағы келісім.

61. Опцион - біраз уақыттан кейін фиксирленген баға бойынша иесіне белгілі бір базистік ативті сату немесе сатып алуға құқық беретін бағалы қағаз.

62. Қаржык бағалы қағаздар – оның иелеріне акцияларды және арызды міндеттемелерді сатуға және сатып алуға құқық беретін бағалы қағаздар.Бұлар опциондар, фьючерсті келісімдер.

63. Салықтық саясат – бюджеттік саясаттың ен манызды құпалы, мемлекеттің стимулдау, сонымен қатар бөлу стратегиясын орындайды. Салықтық саясат мемлекетте ақшалай қаражаттарды аккумуляциялаудың ен негізгі қайнар көзі болып табылады.

64. Тартылған қаржылық- қаражаттар –ағымдағы және инвистициялық қызметте қатысатын үлесті қаражаттар, бағалы қағаздардың эмиссиялануынан қаражаттар, заңды және жеке тұлғалардың, еңбек коллективінің мүшелерінің пайлық (паевые) және басқа да салымдары.

65. Тікелей шетелдік инвестициялар- елден тыс алынған алынған материалдық активтер, ығни оған фирма жатады.

66. Тікелей инвестициялар - ҚР тәуелсіз кепілдемелеріне байланысты және ҚР ұсынатын ресми техникалық көмек пен грантардан басқа, инвестицияның барлық түрі жатады.

67. Техникалық- экономикалық зертеу – инвестициялық жобаны шығарудың мақсаттылығын зерттеу.

68. Техникалық көмек – бұл қандай да бір елге кеңес (консультация) түріндегі көмек, семинарларды өткізу, ауыл шаруашылық, энергетика және жанар- май секторы, жекешелендіру, қаржылық секторы, транспорт,телекоммуникация және тағы да басқа бағыттарда көмек беру. Барлық техникалық көмек Халықаралық қаржылық ұйымдармен немесе донор- елдермен грант түрінде беріледі.

69. Техникалық талдау – берілген инвестициялық жоба үшін сай келетін техника мен технологияны анықтау.

70. Таза дисконтталған табыс – бастапқы қадамда келтірілген барлық есепті кезеңдегі ағымдық эффекттердің жиынтығы.

71. Шығындардың тиімділігін талдау- жобаның нәтижесі құнының мағынасын бермеген жағдайда, әлеуметтік облыстардағы жобалардың және бағдарламаларды бағалау кезінде негізі осы әдіс қолданылады.

72. Ішкі экономикалық саясат – ішкі нарықты ынталандырудың маңызды бағыты.Ішкі экономикалық саясат келесі міндеттерді орындайды: ішкі сауданы реттеу, ішкі қаржыландыруды тарту және шетел инвестицияларын тарту.

73. Экономикалық тиімділік – жобаны шығарумен байланысты шығындар және нәтижелер.

Қазақстан Республикасының білім және ғылым министрлігі

«Қаржы академиясы» АҚ

«ҚАРЖЫЛЫҚ МЕНЕДЖМЕНТ»

пән бойынша тапсырмаларды орындау және тапсыру кестесі

Астана - 2016

" Қаржы менеджменті " пәні бойынша студенттердің өзбетінше жұмыстарын ұйымдастыру мен тапсыру кестесі

№	Тақырыптың атауы	СӨЖ тапсырмасы	СӨЖ мақсаты мен мазмұны	Ұсынылатын әдебиеттер	Бақылау түрі	Тапсыру мерзімі	Ұпайы min/ Max
1		1. Өндірісті басқару мәні. 2. Өндірісті басқарудағы менеджменттің мақсаты. 3. Қазіргі жағдайдағы өндірісті басқару ерекшеліктері.	Мақсаты: Берліген тапсырмалар бойынша студенттердің білімін жетілдіру, өз бетінше жұмыс жасау дағдысын қалыптастыру, берілген тапсырмалар өз ой қорытындыларын жасап, нақты ой түйіндерін жасай білуге меңгерту. 1. БӨЖ тапсырмасы бойынша қысқаша дәріс дайындау. 2. Берілген тапсырма бойынша хабарлама дайындау. 3. Коммерциялық банктерге қатысты мінез-құлықтың бағдарлануына, ғалымдардың көзқарастарына байланысты слайд – презентация жасау. 4. БӨЖ мазмұны бойынша сөздік жасау	Негізгі әдебиеттер 1-5 Қосымша әдебиеттер 1-2	Қысқаша конспект Хабарлама Слайд-презентация Сөздік	1 -апта	1,25/2,5
2		1.Инновациялық процестердің мәні мен өзара байланысы 2. Технологиялық және инновациялық нарық түсінігі 3. Инновациялық өнімдер мен қызметтердің өнім циклдері 4. Инновациялық тізбек 5. Инновациялық процестің модельдері	Мақсаты: Берліген тапсырмалар бойынша студенттердің білімін жетілдіру, өз бетінше жұмыс жасау дағдысын қалыптастыру, берілген тапсырмалар өз ой қорытындыларын жасап, нақты ой түйіндерін жасай білуге меңгерту. 1. БӨЖ тапсырмасы бойынша қысқаша дәріс дайындау. 2. Берілген тапсырма бойынша хабарлама дайындау. 3.БӨЖ мазмұны бойынша сөздік жасау	Негізгі әдебиеттер 1 – 5 Қосымша әдебиеттер 1-2	Қысқаша конспект Хабарлама Слайд-презентация Сөздік	2-апта	1,25/2,5
3		1.Инновациялық жобалардың құрамы мен құрылымы 2.Инновациялық проекттерді іріктеу әдістері 3.Инновациялық жобалардың экономикалық тиімділігін көрсететін негізгі көрсеткіштер 4.Инновациялардың экономикалық тиімділігін арттыру әдістері	Мақсаты: Берліген тапсырмалар бойынша студенттердің білімін жетілдіру, өз бетінше жұмыс жасау дағдысын қалыптастыру, берілген тапсырмалар өз ой қорытындыларын жасап, нақты ой түйіндерін жасай білуге меңгерту. 1. БӨЖ тапсырмасы бойынша қысқаша дәріс дайындау. 2. Берілген тапсырма бойынша мысалдармен дәйектемелер . 3.БӨЖ мазмұны бойынша сөздік жасау	Негізгі әдебиеттер 1-5 Қосымша әдебиеттер 1-2	Қысқаша конспект Хабарлама Слайд-презентация Сөздік	3-апта	1,25/2,5
4		1. Өндірістік үдерісті ұйымдастыру принциптері 2. Өндірістік процестердің типі 3.Өндірістік цикл 4. Өндірістік қуаттылық	Мақсаты: Берліген тапсырмалар бойынша студенттердің білімін жетілдіру, өз бетінше жұмыс жасау дағдысын қалыптастыру, берілген тапсырмалар өз ой қорытындыларын жасап, нақты ой түйіндерін жасай білуге меңгерту. 1. БӨЖ тапсырмасы бойынша қысқаша дәріс дайындау. 2. Берілген тапсырма бойынша мысалдармен дәйектемелер . 3. БӨЖ мазмұны бойынша сөздік жасау	Негізгі әдебиеттер 1 – 5 Қосымша әдебиеттер 1-2	Қысқаша конспект Хабарлама Кесте Сөздік	4-апта	1,25/2,5
5		1.Кәсіпорындарды орналастыру. 2.Орналастыру жайлы шешімді қабылдау және шешімдер ағашы тәсілі. 3. Мақсатты шешудің сезімталдығын талдау. 4.Мақсаттарды шешу ағашы. 5. Толық ақпараттың шекті құны.	Мақсаты: Берліген тапсырмалар бойынша студенттердің білімін жетілдіру, өз бетінше жұмыс жасау дағдысын қалыптастыру, берілген тапсырмалар өз ой қорытындыларын жасап, нақты ой түйіндерін жасай білуге меңгерту. 1. БӨЖ тапсырмасы бойынша қысқаша дәріс дайындау. 2. Берілген тапсырма бойынша мысалдармен дәйектемелер . 3. БӨЖ мазмұны бойынша сөздік жасау	Негізгі әдебиеттер 1 – 5 Қосымша әдебиеттер 1-2	Қысқаша конспект Хабарлама Блиц-кесте Сөздік	5-апта	1,25/2,5
6		1.Кәсіпорынның өндіріс құрылымы және оның элементтері 2.Өндіріс құрылымының негізгі типтері 3.Кәсіпорын бөлімшелерінің ұтымды орналасу ұстанымдары 4. Бөлімшелердің өндірістік құрылымы 5. Кәсіпорын құрылымын талдаңыз	Мақсаты: Берліген тапсырмалар бойынша студенттердің білімін жетілдіру, өз бетінше жұмыс жасау дағдысын қалыптастыру, берілген тапсырмалар өз ой қорытындыларын жасап, нақты ой түйіндерін жасай білуге меңгерту. 1. БӨЖ тапсырмасы бойынша қысқаша дәріс дайындау. 2. Берілген тапсырма бойынша мысалдармен дәйектемелер . 3. Ғалымдардың көзқарастарына анықтамалық кесте дайындау 4. БӨЖ мазмұны бойынша сөздік жасау	Негізгі әдебиеттер 1 – 5 Қосымша әдебиеттер 1-2	Қысқаша конспект Хабарлама Кесте Сөздік	6-апта	1,25/2,5
7		1. Өндірісті ұйымдастырудың ағынды емес әдістері 2. Өндірісті ұйымдастырудың ағынды әдісі 3. Ағынды өндіріс туралы түсінік 4.Ағынды линиялар түрлері.	Мақсаты: Берліген тапсырмалар бойынша студенттердің білімін жетілдіру, өз бетінше жұмыс жасау дағдысын қалыптастыру, берілген тапсырмалар өз ой қорытындыларын жасап, нақты ой түйіндерін жасай білуге меңгерту. 1. БӨЖ тапсырмасы бойынша қысқаша дәріс дайындау. 2. Берілген тапсырма бойынша мысалдармен дәйектемелер . 3. Ғалымдардың көзқарастарына анықтамалық кесте дайындау 4. БӨЖ мазмұны бойынша сөздік жасау	Негізгі әдебиеттер 1 – 5 Қосымша әдебиеттер 1-2	Қысқаша конспект Хабарлама Кесте Сөздік	7-апта	1,25/2,5
8		1.Ремонттық шаруашылықты ұйымдастыру 2.Құрал-жабдық шаруашылығын ұйымдастыру 3.Энергетика шаруашылығын ұйымдастыру 4. Зауатішілік транспортты ұйымдастыру 5. Материалдық-техникалық қамту мен қойма шаруашылығын ұйымдастыру	Мақсаты: Берліген тапсырмалар бойынша студенттердің білімін жетілдіру, өз бетінше жұмыс жасау дағдысын қалыптастыру, берілген тапсырмалар өз ой қорытындыларын жасап, нақты ой түйіндерін жасай білуге меңгерту. 1. БӨЖ тапсырмасы бойынша қысқаша дәріс дайындау. 2. Берілген тапсырма бойынша мысалдармен дәйектемелер . 3. Ғалымдардың көзқарастарына анықтамалық кесте дайындау 4. БӨЖ мазмұны бойынша сөздік жасау	Негізгі әдебиеттер 1 – 5 Қосымша әдебиеттер 1-2	Қысқаша конспект Хабарлама Кесте Сөздік	8-апта	1,25/2,5
Аралық бақылау – 1 min 5.0 / max 10 ұпай 8 апта
9		1. Өнім сапасы туралы анықтамалар 2.Өнім сапасының көрсеткіштер жүйесі 3. Э.Демингтің сапаны қамтамасыз етудің философиясы 4. ИСО 9000 сериялы стандарттары сапа басқаруды дамытудағы логистикалық нәтижесі ретінде	Мақсаты: Берліген тапсырмалар бойынша студенттердің білімін жетілдіру, өз бетінше жұмыс жасау дағдысын қалыптастыру, берілген тапсырмалар өз ой қорытындыларын жасап, нақты ой түйіндерін жасай білуге меңгерту. 1. БӨЖ тапсырмасы бойынша қысқаша дәріс дайындау. 2. Берілген тапсырма бойынша мысалдармен дәйектемелер . 3. Ғалымдардың көзқарастарына анықтамалық кесте дайындау 4. БӨЖ мазмұны бойынша сөздік жасау	Негізгі әдебиеттер 1 – 5 Қосымша әдебиеттер 1-2	Қысқаша конспект Хабарлама Кесте Сөздік	9-апта	1,5/2
10		1. Өндірістік запас жасау міндеттері 2. Запастардың функциялары 3. Запас типтері 4. Бар запасты басқаруға көзқарастар 5. Запастарды басқарудың идеалды үлгісі және оның түрлері	Мақсаты: Берліген тапсырмалар бойынша студенттердің білімін жетілдіру, өз бетінше жұмыс жасау дағдысын қалыптастыру, берілген тапсырмалар өз ой қорытындыларын жасап, нақты ой түйіндерін жасай білуге меңгерту. 1. БӨЖ тапсырмасы бойынша қысқаша дәріс дайындау. 2. Берілген тапсырма бойынша мысалдармен дәйектемелер . 3. Ғалымдардың көзқарастарына анықтамалық кесте дайындау 4. БӨЖ мазмұны бойынша сөздік жасау	Негізгі әдебиеттер 1 – 5 Қосымша әдебиеттер 1-2	Қысқаша конспект Хабарлама Кесте Сөздік	10-апта	1,5/3
11		1. Запастарды басқару модельдерінің жіктелуі 2. Жеткізудің белгіленген партиялы және белгіленген ырғағы жағдайында қолданылатын запасты басқару модельдері 3. Запасты басқарудың құрамауланған әдісі 4. Запастарды басқарудың көпмәнді моделі 5. «Дәл мерізімінде» жүйесінде басқару	Мақсаты: Берліген тапсырмалар бойынша студенттердің білімін жетілдіру, өз бетінше жұмыс жасау дағдысын қалыптастыру, берілген тапсырмалар өз ой қорытындыларын жасап, нақты ой түйіндерін жасай білуге меңгерту. 1. БӨЖ тапсырмасы бойынша қысқаша дәріс дайындау. 2. Берілген тапсырма бойынша мысалдармен дәйектемелер . 3. Ғалымдардың көзқарастарына анықтамалық кесте дайындау 4. БӨЖ мазмұны бойынша сөздік жасау	Негізгі әдебиеттер 1 – 5 Қосымша әдебиеттер 1-2	Қысқаша конспект Хабарлама Кесте Сөздік	11-апта	1,5/3
12		1.Өндірістік-шаруашылық қызметі жөніндегі дирекцияның функциялары 2.Дж. Стейнер бойынша жоспарлау процесі мен құрылымы 3.Коммерциялық дирекцияның функциялары 4. Өндірісті жоспарлау 5.Өнімді өткізуді ұйымдастыру 6. Өндірістік бағдарламаның құрылуы	Мақсаты: Берліген тапсырмалар бойынша студенттердің білімін жетілдіру, өз бетінше жұмыс жасау дағдысын қалыптастыру, берілген тапсырмалар өз ой қорытындыларын жасап, нақты ой түйіндерін жасай білуге меңгерту. 1. БӨЖ тапсырмасы бойынша қысқаша дәріс дайындау. 2. Берілген тапсырма бойынша мысалдармен дәйектемелер . 3. Ғалымдардың көзқарастарына анықтамалық кесте дайындау 4. БӨЖ мазмұны бойынша сөздік жасау	Негізгі әдебиеттер 1 – 5 Қосымша әдебиеттер 1-2	Қысқаша конспект Хабарлама Кесте Сөздік	12-апта	1,5/3
13		1. Өндірісті оперативті басқарудың мәні 2. Оперативті басқарудың функциялары 3.Өндірісті жоспарлау мен оны іске асыру арасындағы байланысты қамтамасыз етудегі оперативтік басқару	Мақсаты: Берліген тапсырмалар бойынша студенттердің білімін жетілдіру, өз бетінше жұмыс жасау дағдысын қалыптастыру, берілген тапсырмалар өз ой қорытындыларын жасап, нақты ой түйіндерін жасай білуге меңгерту. 1. БӨЖ тапсырмасы бойынша қысқаша дәріс дайындау. 2. Берілген тапсырма бойынша мысалдармен дәйектемелер . 3. Ғалымдардың көзқарастарына анықтамалық кесте дайындау 4. БӨЖ мазмұны бойынша сөздік жасау	Негізгі әдебиеттер 1 – 5 Қосымша әдебиеттер 1-2	Қысқаша конспект Хабарлама Кесте Сөздік	13-апта	1,5/3
14		1.Бір ізді (жүйелі) күнтізбелік жоспарлау 2.Күнтізбелік жоспарлаудың тәжірибелік әдістері. 3.Оперативтік календарлық жоспарларды жасау ерекшеліктерін түсіндіріңіз	Мақсаты: Берліген тапсырмалар бойынша студенттердің білімін жетілдіру, өз бетінше жұмыс жасау дағдысын қалыптастыру, берілген тапсырмалар өз ой қорытындыларын жасап, нақты ой түйіндерін жасай білуге меңгерту. 1. БӨЖ тапсырмасы бойынша қысқаша дәріс дайындау. 2. Берілген тапсырма бойынша мысалдармен дәйектемелер . 3. Ғалымдардың көзқарастарына анықтамалық кесте дайындау 4. БӨЖ мазмұны бойынша сөздік жасау	Негізгі әдебиеттер 1 – 5 Қосымша әдебиеттер 1-2	Қысқаша конспект Хабарлама Кесте Сөздік	14-апта	1,5/3
15		1. Өндірісті басқаруды ұйымдастыру резервтері 2.Өндірістегі ұйымдастыруды жетілдіру 3.Өндірісті автоматтандырылған басқарумен ұйымдастыру	Мақсаты: Берліген тапсырмалар бойынша студенттердің білімін жетілдіру, өз бетінше жұмыс жасау дағдысын қалыптастыру, берілген тапсырмалар өз ой қорытындыларын жасап, нақты ой түйіндерін жасай білуге меңгерту. 1. БӨЖ тапсырмасы бойынша қысқаша дәріс дайындау. 2. Берілген тапсырма бойынша мысалдармен дәйектемелер . 3. Ғалымдардың көзқарастарына анықтамалық кесте дайындау 4	Негізгі әдебиеттер 1 – 5 Қосымша әдебиеттер 1-2	Қысқаша конспект Хабарлама Кесте Сөздік	15-апта	1/3
Аралық бақылау – 2 min 5.0 / max 10 ұпай15 апта

Қазақстан Республикасының білім және ғылым министрлігі

«Қаржы академиясы» АҚ

«ҚАРЖЫ МЕНЕДЖМЕНТ»

пәннің оқу-әдістемелік қамсыздандырылу картасы (ПОӘҚК)

Астана - 2016

Пәннің оқу-әдістемелік қамсыздандырылу картасы (ПОӘҚК)

№	Оқулықтардың, оқу кешендерінің атауы	Дереккөздердің тілі	Авторы, басылған жылы	Электронды білім беру ресурстары
				атауы	мб
1	Принципы корпоративных финансов	орыс	Брейли Р, Майерс С. 2003
2	Финансовый менеджмент	орыс	Бригхем Ю., Гапенски Л.,. В 2х т. 2004
3	Финансовый менеджмент	орыс	Бригхем Ю., Эрхард М.. 2005
4	Концептуальные основы финансового менеджмента	орыс	Бланк И. А.. 2003
5	Основы управления финансами	орыс	Дж. Ван Хорн. 2000
6	Основы теории финансового менеджмента	орыс	Ковалев В.В.. 2007
7	Қаржылық менеджмент	қазақ	Мадиярова Э.С. 2009
8	Финансовый менеджмент	орыс	Сапарова Б.С. 2010
9		орыс		Бланк И.А. Основы финансового менеджмента Т.1.	4,15
10		орыс		Бланк И.А. Основы финансового менеджмента Т.2	3,22
11		орыс		Брэйли Р., Майерс С. Принципы корпоративных финансов	10,5
12		орыс		Бригхэм Ю., Эрхард М. Финансовый менеджмент	13,2
13		орыс		Бригхэм Ю., Гапенски Л. Финансовый менеджмент. Т.1.	31,5
14		орыс		Бригхэм Ю., Гапенски Л. Финансовый менеджмент. Т.2.	42,5

Қазақстан Республикасының білім және ғылым министрлігі

«Қаржы академиясы» АҚ

«ҚАРЖЫ МЕНЕДЖМЕНТ»

Дәріс кешені

Астана - 2016

ДӘРІС КЕШЕНІ

1- Тақырып. ҚаржыЛЫҚ менеджментТің МАҚСАТЫ ЖӘНЕ МІНДЕТТЕРІ.

Мақсаты: қаржы менеджменті курсының негізгі ұғымдарын меңгеру

Тақырып бойынша негізгі түсініктер: «қаржы менеджменті» ұғымы, мазмұны, мақсаты мен міндеттерін анықтайтын түсініктер, негізгі қағидалары мен қаржы менеджментінің функциялары, қаржы менеджментінің даму кезеңдері.

Проблемалық дәріс жоспары:

1.Қаржы менеджментінің мәні, функциялары, мақсаты мен міндеттері.

2. Қаржылық менеджердің мақсаты, міндеттері мен ролі

3.Қаржы менеджментінің қазіргі теориясының даму кезеңдері

1.Қаржы менеджментінің мәні, мақсаты мен міндеттері

Қаржы менеджменті - кәсіпорынның қаржылық ресурстарды қалыптастыру, бөлу және пайдаланумен және оның ақша-қаражаттары айналымын ұйымдастырумен байланысты басқару шешімдерін жасау және жүзеге асыру қағидалары мен әдістерінің жүйесі.

Менеджмент кәсіпорындардың кәсіпкерлік қызметі шеңберінде және коммерциялық ұйымдардағы әлеуметтік-экономикалық процестерді басқару формасы.

Қаржы менеджменті - кәсіпкерлік қызметін қаржыландыру процесін басқару нысаны.

Қаржы менеджменті негізінен ақша ағыны мен айналым құралдарын басқаруға бағытталған. Алайда қаржылық менеджментті тек инвестициялык шешімдерді кабылдау туралы ғылым ретінде қарастыру дұрыс емес.

Қаржы менеджменті - бұл ақша ағымдары, ақша ресурстары мен қаржылық қатынастарды ұйымдастыруды баскаратын ерекше жүйе.

Қаржы менеджментін әр түрлі нысаны бар интегралды құбылыс ретінде қарастыру керек.

Функционалдык тұрғыдан қарағанда қаржы менеджменті экономикалык басқару жүйесі мен қаржылық механизмнің бір бөлігі болып табылады.

Институционалды түрғыдан қарағанда қаржы менеджменті басқару органы болып табылады.

¥йымдык-кұқықтық тұрғыдан қарағанда қаржы менеджменті -бұл кәсіпкерлік қарекеттің бір түрі.

Қаржы менеджменті қаржалық ресурстар қозғалысы мен осы ресурстардың қозғалысы процесіндегі шаруашылық субъектілердің арасында пайда болатын қаржылық қарым-катынастарды басқаруға бағытталған.

Сол себепті қаржы менеджменті өзіне стратегия мен тактиканы біріктіреді. Стратегия кәсіпорындағы жалпы ұзақ мерзімді бағыт пен қойылған мақсатқа жету үшін құралдарды қолданудың әдіс-тәсілі (бағдарламалар) болып табылады. Қойылған мақсатқа жеткеннен кейін стратегия бағыт пен мақсатқа жету құралы ретінде жойылады. Жана мақсат пайда болғаннан кейін жаңа стратегия қабылданады. Тактика - белгілі бір жағдайлардағы қойылған мақсатка жетудегі белгілі бір қысқа мерзімді әдіс-тәсілдер (бағдарламалар).

Қаржы менеджменті басқару жүйесі ретінде екі кіші жүйеден құралады:

- Басқару объектісі (басқарылатын жүйе);

- Басқару субъектісі (басқаратын жүйе).

Басқару субъектісі:

• қаржылық басқарудың ұйымдық құрылымы;

• қаржы бөлімінің кадрлары (бухгалтерлер, экономистер);

• қаржы құралдары;

• қаржылык әдістер;

• қаржылық бейнедегі ақпарат;

- қаржылық басқарудың техникалык құралдары.

Басқару объектісі:

• қаржылық ресурстардың көздері;

• қаржы ресурстары;.

• қаржылық катынастар.

Қаржы менеджментінің функциялары басқарушы жүйе құрылымының қалыптасуын анықтайды. Қаржы менеджменттін функцияларының негізгі екі типі бар: басқару объектісінің функциялары және баскару субъектісінің функциялары. Басқару объектісінің функциялары болып келесілер табылады: ақша айналымын ұйымдастыру, қаржылык құралдар мен инвестициялық құрал-жабдықтарды қамтамасыз ету, қаржылык қызметті ұйымдастыру жэне т.б. Басқару субъектісінің функцияларына жоспарлау, болжамдау, ұйымдастыру, реттеу, координациялау, ынталандыру мен бақылау жатады.

Жоспарлау қаржылық менеджментте маңызды роль атқарады. өйткені белгілі бір бұйрық жасау үшін мақсатты қалыптастырып іс-әрекеттер бағдарламасын құрастыру керек. Ал бұл үшін қаржылық іс-әрекеттердің арнайы жоспары жасалады. Басқару функциясы - қаржылық жоспарлау -жоспарлы мақсаттарды құрастырудан бастап оларды жүзеге асырғанға дейінгі барлық іс-әрекеттер кешенін қамтиды.

Қаржылық менеджменттегі болжамдау - бұл объекттің қаржылық жағдайының өзгерісінің ұзақ мерзімді перспективаларын жасау. Болжамдау жоспарлауға қарағанда жасалған болжамдарды іс-жүзіне асыруды мақсат етіп коймайды. Бұл болжамдар сәйкесінше өзгерістерді алдын ала көру болып табылады.

Қаржылық менеджменттегі ұйымдастыру функциясы белгілі бір процедуралар мен ережелер негізінде қаржылық бағдарламаны бірге жүзеге асыратын адамдарды біріктіру болып табылады.

Қаржылық менеджменттегі реттеу - бұл басқару объектісіне әсер ету. Бұл әсер ету арқылы белгіленген параметрлерден ауытқу пайда болған жағдайда қаржылық жүйенің тұрақтылығы қамтамасыз етіледі.

Қаржылык менеджменттегі коордииациялау - бұл басқару жүйесінің барлық бөлімщелерінің, басқару аппараты мен мамандардың қызметінің үйлесімділігі.

Қаржылық менеджменттегі ыпталапдыру қаржылық служба қызметкерлерінің өз жұмыстарына деген қызығушылығын тудыру болып табылады.

Қаржылық менеджменттегі бақылау қаржылық қызметтің ұйымдастырылуын, қаржылық жоспарлардың орындалуын және т.б. тексеру болып табылады. Бақылау арқылы қолданылған қаржылық кұралдар мен объектінің қаржылық жағдайы туралы ақпарат жиналады, қосымша резервтер мен мүмкіндіктер ашылады, қаржылық бағдарламалар мен қаржылық менеджменттің ұйымдастырылуына өзгерістер енгізіледі. Қаржы менеджментінің негізгі қағидаттары : 1. Кәсіпорынды басқарудың жалпы жүйесімен бірігуі. Басқару ше-шімі кәсіпорынның қандай сферасында қабылданса да ол ақша ағымда-рының қалыптасуы мен қаржылық қызметтің нәтижесіне тікелей және жанама түрде әсер етеді. Қаржылық менеджмент Қаржык, инновация-лық менеджментпен, персонал менеджментімен тығыз байланысты. Бұл қаржылық менеджменттің

кәсіпорынды басқарудың жалпы жүйесімен бірігу қажеттілігін анықтайды

2. Басқару шешімдеріи қалыптастырудың кешендік сипаты.Қар-жылық ресурстарды қалыптастыру, бөлу мен пайдалану және кәсіпорын-ның ақша айналымын ұйымдастыру саласынағы барлық баскару шешім-дері өзара байланысты және оның қаржылык қызметіне тікелей немесе жанама әсер етеді. Кейбір жағдайларда бұл әсер қарама-қарсы сипатта болуы мүмкін. Мысалы, табысы жоғары қаржылык инвестицияны жүзеге асыру Қаржык қызметті жүзеге асыруда тапшылык тудыруы мүмкін және соның салдарынан операциялық пайда мөлшерін айтарлықтай тө-мендетеді. Сондықтан, қаржылық менеджмент әрбіреуі кәсіпорынның қаржылық қызметінің жалпы нәтижесіне өз үлесін қосатын, өзара байла-нысты басқару шешімдерін жасауды қамтамасыз ететін кешенді басқару жүйесі ретінде қарастырылады.

3. Басқарудың жоғарғы динамикасы. Кәсіпорында жасалған тиімді басқару шешімдерінің өзі алдағы уақытта үнемі қайта пайдаланылуы мүмкін емес. Бұл сыртқы ортаның факторлары динамикасымен, алдымен қаржы нарығының коньюктураның өзгерісімен байланысты. Оның сыр-тында кәсіпорынның қызмет етуінің ішкі жағдайында да озгереді.

4. Кейбір басқару шешімдерін жасау көзқарастарыиың әртүрлілігі. Қаржы ресурстарын қалыптастыру және пайдалану сферасындағы әр басқару шешімі альтернативтік мүмкіндіктерді ескеруге тиіс. Басқару шешімдерінің альтернативтік жобалары болған жағдайда оларды таңдау кәсіпорынның қаржылық идеологиясын, қаржылық стратегиясьр немесе нақты қаржылық саясатты анықтайтын белгілер жүйесіне негізделуге тиіс. Ондай белгілер жүйесін кәсіпорындар өздері белгілейді.

5. Кәсіпорынды дамытудың стратегиялық мақсаттарына бейімделу. Басқару шешімдерінің кез келген жобасы қанша тиімді болса да_э егер олар кәсіпорын қызметінің негізгі мақсатына, оны дамытудын стратегиялык бағыттарына қарама-қайшы келсе, олар ауытқуы тиіс.

Қағидаттарды ескере отырып құрылған қаржы менеджмент кәсіп-орынның Қаржык қызметінің өсімінің жоғарғы қарқынының ресурстық потенциалын қанағаттандыруға, меншікті қапиталдың тұрақты өсімін қамтамасыз етуге, тауар және қаржы нарықтарындағы бәсекелестік позициясын көтеруге, стратегиялык перспективадағы тұрақты экономикалык дамуды қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.

Қаржы менеджментінің мазмұны мен қағидаттарын ескере отырып, оның міндеттері мен мақсаттары қалыптасады.

Қаржы менеджментінің келесі негізгі мақсаттары анықталған:

• бәсекелестік күрес жағдайында фирманың түрақтылығы және қаржылық жағдайы;

• үлкен қаржылык қателіктерді болдырмау, банкроттыққа ұшырамау;

• фирманың экономикалық потенциалын шоғырландыру;

• өнім көлемі мен оны өткізуді арттыру;

• қызметтің рентабельділігін қамтамасыз ету.

Сонымен, қаржы менеджментінің негізгі мақсаты - тиімді қаржылык саясат көмегімен ағымдағы және келешектегі кезеңде кәсіпорын меншік иелерінің жағдайын жақсартуды қамтамасыз ету. Бұл мақсат кәсіпорынның нарықтық құнын көтеруді қамтамасыз етуде нақты көрінеді. Бірақ бұл бізде қалыптасқан пікірге қайшы келеді. Себебі, кәсіпорынның таза табысын арттырған кезде кәсіпорынның нарықтық құнын бірден көтеру үнемі мүмкін бола бермейді, ол ағымдағы тұтыну мақсатына толық жұмсалу мүмкін. Сөйтіп, кәсіпорын өзінің алдағы дамуы үшін меншікті қаржы ресурстарын қамтамасыз етудің негізгі қайнар көздерінен айырылады. Ал, дамыған кәсіпорындар нарықтағы өздерінің бәсекелестік позициясынан айырылады, ішкі қайнар көздер есебінен меншікті қайнар ресурстарын қалыптастьгру потенциалын қысқартады, ол онын нарықтық құнын қысқартуға әкеп соғады. Оның сыртында нарықтық тәуекелі жоғары болғанда және келешекте банкроттық қаупі тонген кезде кәсіпорынның таза табысының деңгейі өседі. Сондықтан, нарықтық жағдайында таза табысты көбейту қаржы менеджментінің негізгі міндеттерінің бірі болып табылады.

Ішкі және сыртқы жағдайларға байланысты негізгі мақсаты фирманың келесі ішкі мақсаттарына бөлуге болады: банкроттық пен ірі қаржылық сәтсіздіктерден қорғану; бәсекелестермен күрестегі басымдылық; фирманын экономикалық потенциалының экономикалық өсімінің тұрақты қарқыны; өндіріс көлемін өсіру және оны жүзеге асыру; таза табысты (пайданы) көбейту, шығынды азайту; тиімді қызметпен қамтамасыз ету. Қаржы менеджментінін мазмұны 2-ші суретте келтірілген.

Қаржы менеджментінің негізгі мақсатын жүзеге асыру үшін келесі негізгі міндеттерді шешу қажет:

1. Алдағы уақытта кәсіпорынды дамыту міндеттеріне сәйкес қаржылық ресурстардың жеткшікті көлемімен қамтамасыз ету. Бұл міндет алдағы уақытта кәсіпорынның қаржы ресурсына жалпы қажеттілігін анықтау, ішкі қайнар көздер есебіне меншікті қаржы ресурстарын тарту қолемін көбейту, меншікті қаржы ресурстарын қалыптастыру мақсатын анықтау, қарыздық қаржы потенциалын қалыптастыру көздерін оңтайландыру жолымен жүзеге асырылады.

2. Кәсіпорын қызметінің негізгі бағыттарының боліктерінде қаржы ресурстарының қалыптасқан көлемін тиімді пайдалану. Бұл міндетті жүзеге асыруда кәсіпорынның дамуының стратегиялық мақсаттары мен са-лынған қаражаттың қайтарылу деңгейі ескерілуге тиіс.

1. Ақша айналымын оңтайландыру. Бұл міндет кәсіпорынның ақша-қаражаттарының айналымы процесінде кәсіпорынның ақша ағымдарын тиімді басқару, жекеленген кезеңдер бойынша ақша-қаражаттарының түсуі мен жұмсалымын үйлестіру жолымен шешіледі. Ондай оңтайландыру нәтижелерінің бірі - бос ақша активтерінін орташа калдығын азайту.

3. Қаржылық тәуекелдің қарастырылған деңгейі жағдайында кәсіпорынның таза табысын (пайдасын) көбейту. Оған кәсіпорын активтерін тиімді басқару, шаруашылық айналымға қарыздық қаражат тарту, операциялық және қаржылық қызметтің тиімді бағытын таңдау жолымен қол жеткізуге болады. Мүнда кәсіпорын салық төлеуге дейінгі табысты емес, таза табысты (пайдасын) көбейтуге мүдделі болуы тиіс, ол үшін тиімді салық, амортизациялық және дивидендтік саясаттарды жүргізуі тиіс. Сондай-ақ, таза табыс |§ деңгейін көбейту қаржылык тәуекелдщ дәрежесінің өсуімен тікелей байланысты. Сондықтан таза табысты арттыруда қаржылык тәуекел деңгейі ескерілуі тиіс.

4. Қарастырылып отырған таза табыс деңгейінде қаржылык қауіп-тәуекел деңгейін азайту. Егер кәсіпорынның таза табысының деңгейі алдын-ала берілсе немесе жоспарланса, онда маңызды міндет – қаржылық тәуекел деңгейін төмендету болып табыдады. Оған кәсіпорынның операциялық және қаржылық кызметтерінің дивесификациялануы жолымен қол жеткізеді. Сонымен қатар, кейбір қаржылык тәуекелден қорғану және ішкі сыртқы сақтандырудың тиімді нысандары қажет.

5. Кәсіпорынды дамыту процесінде оның тұрақты қаржылық тепе-теңдігін қамтамасыз. ету. Ондай тепе-теңдік қаржылық тұрақтылық деңгейінің жоғарьшығы мен кәсіпорынның дамуының барлык сатыларындағы толемқабілеттілігімен анықталады да қапитал мен активтердің оңтайлы құрылымының қалыптасуымен қамтамасыз етіледі.

Қарастырылған барлык міндеттер өзара тығыз байланысты. Қаржы менеджментінің кейбір міндеттері оның негізгі мақсаттарын тиімді жүзеге асыру үшін өзара оңтайлануы тиіс.

Кәсіпорыннын каржылык менханизмі келесі элементтерді камтиды:

• қаржылық әдістер;

• қаржылық тетіктер;

• нормативтік қамтамасыз ету;

• құқықтық қамтамасыз ету;

• акпараттык қамтамасыз ету.

Қаржылық механизм құрамында құралдар мен әдістердің өзара қатынасында қазіргі кездегі тәжірибеде тауарлық және қор нарығының дамуына байланысты белгілі өзгерістер туындады. Сонымен, қор нарығында қаржылык құралдарға екі контрагент арасында кез келген келісімшарт жатады, оның нәтижесінде бір серіктесте каржылык актив пайда болса, екіншісінде үлестік жэне қарыздык сипаттағы қаржылык міндеттеме пайда болады. Мұнда қаржылық құралдар бірінші және екінші деңгейлі болып сипатталады. Олардың біріншісіне несиелер мен қарыздар, акциялар мен корпоративтік облигациялар, дебиторлык және кредиторлық қарыздар және т.б. жатады. Екінші деңгейлі қаржылық құралдарға келесілер жатады: қаржылық опциондар, фьючерстер, форвардтык контрактілер, пайыздық және валюталык своптар және т.б. Екінші деңгейлі қаржылық құрал (дериватив) екі негізгі «Қаржык» сипатына ие:

• оның негізіне белгілі бір базисті актив енгізілген (тауар, акция, облигация, вексель, валюта, қор индексі жэне т.б.);

• оның бағасы базистік активтің құны негізінде анықталады. Көптеген қаржылық құралдар мен операциялардың негізіне бағалы

қағаздар (мемлекеттік және корпоративтік акциялар мен облигациялар) жатқызылған. Бұдан басқа, бағалы қағаздар үлестік (акциялар) және қарыздық (облигациялар) болып болінеді. Олар ҚР Қаржы министрлігінің мемлекеттік реттеу мен бақылау объектісі блып табылады.

Тәжірибеде кәсіпорынның қаржылык механизмнің бірлік жүйесінен жеке элементтеріні жойылуын болдырмау маңызды. Бұл шартты ескермеу шаруашылық жүргізуші субъектінің карлшлық теңдігін жоғалтуға әкеледі.

2. Қаржылық менеджердің мақсаты, міндеттері мен ролі

Қаржылық менеджер – бұл арнайы білімі бар жэне аныкталған функционалдық міндеттерді орындайтын қаржылық ресурстарды басқару саласындағы маман. Оның негізгі функциясы фирма мүддесіне қаржылық капиталды пайдалану үшін жағдайларды жасау болып табылады.

Қаржылық менеджер қаржыларды үйлестіруді жүзеге асырады, еңбекақы қорын, инвестициялык қор мен пайданы құрастырады. Ол еңбекақы төлеу жүйесі арқылы фирманын бүкіл персоналының қызметіне әсер етеді. Қаржылық менеджмер фирма әсерінің сфераларын кеңейтуге, жаңа серіктестерді табуға, жаңа кәсіпорындардың қосылуына ұмтылуы керек. Ол шығындар деңгейін зерттеп оларды төмендетуге тырысады, сол арқылы пайданы осіруге тырысады. Қаржылық менеджер бағалы қағаздардың шығарылуын қамтамасыз етеді, несиелік және сақтандыру мекемелерімен тығыз қарым-қатынаста болады.

Қаржылық менеджердің квалификациялык сипаттамасы екі бөлімнен тұрады: білу керек және істей білу керек.

Менеджер білу керек:

• менеджмент теориясын;

• ақша, несие, қаржы теорисын; қаржылык менеджмент теориясын;

• бухгалтерлік есеп;

• экономикалык статистика;

• қаржылық-несиелік және валюталык заңнаманы;

• математикалық анализ әдістерін;

• персоналды басқаруды.

Менеджер істей білу керек:

• бухгалтерлік балансты оқуды;

• стратегиялық және бухгалтерлік есептемені талдауды;

• қаржылық акпаратты талдауды;

• шаруашылық кызметтің қаржылық нәтижелерін талдауды;

• капитал салымдарының нәтижелерін болжамдап оларды бағалауды;

• қаржылық жоспарды жасауды;

- қаржылық сұрақтар туралы құжаттарды дайындауды. Қаржылық менеджер мен кәсіпкердің арасында көптеген

айырмашылықтар бар. соларды қарастырайық:

Стратегиялық бағытталу:

• кәсіпкер - жаңа мүмкіндіктерді пайдалану;

• менеджер - қолда бар ресурстарды пайдалану. Идеяны жүзеге асыру:

• кәсіпкер - революциялық, жедел нәтижеге бағытталған;

• менеджер - эволюциялық, ұзақ перспективаға бағытталған. Ресурстарды қолдану:

• кәсіпкер - көп қадамды, іс-әрекет еркіндігін мүмкіндігінше өзіне қалдыруға ұмтылу;

• менеджер - бір қадамды, қойылған міндеттерді орындау үшін қажет қорлар бірден беріледі.

Қаржылық ресуртарды тарту нысаны:

- кәсіпкер - жалға алу, қажет ресурстарды уақытша тартудын басқа да формалары;

• менеджер - ресурстарды өз меншігіне алу. ¥йымдық құрылым:

• кәсіпкер - көлденең, формалды емес байланыстарды қолдану;

• менеджер - формалды, иерархиялық

3. Қаржы менеджментінің қазіргі теориясының даму кезеңдері Менеджменттің дамуынын кезеңдерін негізгі 3 кезенге бөлуге болады:

• І-кезең - XIX ғ-дың аяғы-ХХ ғ-дың зо-жылдары;

• ІІ-кезең - XX ғ-дың 30-60-жылдары;

• ІІІ-кезең - XX ғ-дың 60-жылдарынан қазіргі кезеңге дейін. І-кезеңде менеджменттің ғылым және жеке қарекет түрі ретінде

қалыптасуы жүрді. Сонымен қатар бұл кезеңде менеджменттің меншіктен бөлінуі жүрді. Фредерик Уинслоу Тейлордың мектебі ғылыми басқару концепциясының негізін қалады.

ІІ-кезеңде менедлшенттің топтык-әкімшілік типі негізделіп, тік интегралданған басқару жүйесі қалыптасады. Классикалық немесе әкімшілік мектепті А.Файоль, Л.Урвик, Дж.Д.Муни ғалымдары басқарды. Осы кезенде адамдар арасындағы қарым-қатынастар мектебі атын алған неоклассикалық мектеп пайда болды. Ол Э.Мэйо, Д.Мак-Гоегор, Ф.Герцберг еңбектерінде көрініс табады.

ІІІ-кезеңде менеджменттің формалды емес, икемді жүйесі қалыптасты. Бұл жүйе дивизионалды департаментизацияны қолданумен көлденең интеграцияланған мотивациялык үлгіге негізделген. Бұл кезеңнін өкілдері: И.Ансофф, Дж.Томпсон, У.Оучи, М.Портер, Дж.Коттер, Т.Петерс.

Қазіргі кезде батыс ғалымдары қаржы менеджментінің даму кезеңдерін негізгі 5 бағытқа бөледі.

І-бағыт XIX ғ-дың 50-жылдарындағы «Эмпирикалык прагматиктер мектебімен» байланысты. Оның өкілдері кәсіпорынның

несикабілеттілігін талдау саласында жұмыс істеген маманданған аналитиктер. Олар осы талдауға қажетті салыстырмалы көрсеткіштер жиынтығын жасауға тырысты. Олар бірінші болып бухгалтерлік есептеме мәліметтері негізінде есептелінген аналитикалык көсеткіштерді қалыптастырды.

ІІ-бағыт XIX ғ-дың 60-жылдарындағы «Статистикалык қаржылық талдау мектебіне» негізделеді. Олардың айтуы бойынша бухгалтерлік есептеме негізінде есептелген көрсеткіштер тек белгілі бір критерийлердің болуы жағдайында тиімді. Яғни көрсеткіштерді сол критерийлермен салыстыру тиімді болып табылады.

ІІІ-бағыт I XIX ғ-дың. 70-жылдарындағы «мультинүсқалық аналитиктер мектебімен» байланысты. Бұл мектептің өкілдері кәсіпорынның ағымдық қызметінің тиімділігі мен оның қаржылық жағдайын сипаттайтын жеке қөрсеткіштердің өзара байланысын негіздеп концептуалдык негіздемені жасады.

ІУ-бағыт XX ғ-дың 30-жылдарындағы «кәсіпорынның банкроттығын болжаумен айналысатын мектепке» негізделеді. Бұл мектептің өкілдері өз талдауларында компанияның қаржылық тұрақтылығына баса назар аударады. Олар ретроспективті талдауға қарағанда перспективті талдауды жақтады.

V-бағыт XX | ғ-дың 60-жылдарындағы «қор нарығына қатысушылары мектебімен» байланысты. Бұл мектептің өкілдері бағалы қағаздарға инвестициялардың табыстылығы мен тиімділігін карастырады. Алайда қазіргі кезде ол тек теориялық негізде қолданатындықтан, практикада өз қолдануын тапқан жоқ? Қазіргі кезде оның дамытуын ғалым-теоретиктер жасайды.

Тұжырымдар

Қаржы менеджменті - кәсіпорынның қаржылық ресурстарды қалыптастыру, бөлу және пайдаланумен және оның ақша-қаражаттары айналымын ұйымдастырумен байланысты басқару шешімдерін жасау және жүзеге асыру қағидалары мен әдістерінің жүйесі.

Стратегия кәсіпорындағы жалпы ұзақ мерзімді бағыт пен қойылған мақсатқа жету үшін құралдарды қолданудың әдіс-тәсілі (бағдарламалар) болып табылады. Қойылған мақсатқа жеткеннен кейін стратегия бағыт пен мақсатқа жету құралы ретінде жойылады. Жана мақсат пайда болғаннан кейін жаңа стратегия қабылданады.

Тактика - белгілі бір жағдайлардағы қойылған мақсатка жетудегі белгілі бір қысқа мерзімді әдіс-тәсілдер (бағдарламалар).

Қаржы менеджментінің функциялары басқарушы жүйе құрылымының қалыптасуын анықтайды. Қаржы менеджменті функцияларының негізгі екі типі бар: басқару объектісінің функциялары және баскару субъектісінің функциялары.

Тақырып бойынша теориялық білімді бақылау және өзін-өзі тексеруге арналған сұрақтар:

1. Қаржылық менеджмент деген не?

2. Қаржылық менеджменттің негізгі мақсаты мен міндеттері қандай?

3. Қаржылық менеджменттің негізгі қағидаттары, қызметтері туралы не білесіз?

4. Қаржы менеджерінің міндеттерін толығырақтүсіндіріңіз.

2-Тақырып. ҚаржыЛЫҚ менеджментТің тұжырымдамалары және базалық категориялары.

Мақсаты: қаржы менеджментінің базалық көрсеткіштерін есептей және ажырата білу.

Тақырып бойынша негізгі түсініктер: Қаржы менеджментінің теориясы мен практикасында қолданылатын көрсеткіштер: келтірілген құн- РV, нарықтық қосылған қүн - МVА, экономикалық қосылған құн - ЕVА, актвитерді басқарудың тиімділік көрсеткіштері- RОЕ, RОА, RОІ, шаруашылық қызметтің қаржылық нәтижелерінің қорытындылау көрсеткіштері-ЕВІТ, ЕВТ, NI (NOРАТ), ЕРS, DРS, РРS. Ақшаның уақытша құны». Жай пайыздық, жай есептік пайыздық, күрделі, күрделі есептік, аннуитеттік мөлшердемелер. Пайыздарды есептеудегі декурсивті және антисипативті амалдар.

Проблемалық дәріс жоспары:

1. Қаржы менеджментінің базалық тұжырымдамалары мен категориялары.

2. Ақшаның уақытша құны, тәуекелдік активтердің құны. Қаржы менеджментінің теориясы мен практикасында қолданылатын көрсеткіштер: келтірілген құн- РV, нарыктық қосылған құн - МVА, экономикалық қосылған құн - ЕVА, актвитерді басқарудың тиімділік көрсеткіштері-RОЕ, RОА, RОІ, шаруашылық қызметтің қаржылық нәтижелерінің қорытындылау көрсеткіштері-ЕВІТ, ЕВТ, N1 (NOPAT), ЕРS, DPS, РРS.

1. Қаржы менеджментінің базалық тұжырымдамалары мен категориялары.

Қаржы менеджментіндегі тұжырымдама дегеніміз түсініктердің аныктамалары, қаржылык менеджменттің кейбір жақтары мен құбылыстарына теориялық көзқарас.

Негізгі тұжырымдамаларда қаржылык қызметтің жекеленген құбылыстарына көзқарас көрсетіледі, сол құбылыстардың мәні мен даму бағыттары аныкталады. Негізгі тұжырымдамалар төмендегідей:

ақшалай ағым тұжырымдамасы;

тәуекел және табыстылық арасындағы компромисс тұжырымдамасы;

капитал құнының тұжырымдамасы;

нарықтың тиімділік тұжырымдамасы;

ассимертриялық ақпарат тұжырымдамасы;

агенттік қатынастар тұжырымдамасы;

Баламалы (альтернативтік) шығындар тұжырымдамасы.

Кәсіпорынның каржылық қорытынды есебі операциялар мен басқа да окиғалардың қаржы нәтижелерін олардың экономикалық сипаттамаларына сәйкес кең санаттарға біріктіре отырып көрсетеді. Осы кең санаттар қаржы есептілігінің элементтері деп аталады.

Қаржылық қорытынды есеп элементтерін екі топқа бөліп қарастыру кажет. Олардың біріншісі қаржылык жағдайды, ал екіншісі - каржы-шаруашылық қызметінің нәтижелерін бағалауға арналған элементтер.

Кәсіпорынның қаржылық жағдайын бағалауға байланысты элементтер болып активтер, міндеттемелер жэне өз капиталы танылады. Ал, кәсіпорын кызметінің қаржы-шаруашылық қызметінің нәтижелерін бағалауға байланысты қаржылык есеп беру элементтері болып кірістер және шығыстар танылады.

Активтер - өткен операциялар немесе оқиғалар нәтижесінде алынған мүліктік және жеке мүліктік емес игіліктер мен болашакта кірістер алу күтілетін құндық бағасы бар құқықтар. Активтер екі категорияға жіктеледі:

- қысқа мерзімді активтер;

- ұзақ мерзімді активтер.

Актив, егер:

Оны сатып-өткізу болжамдалса, немесе ұйымның қалыпты операциялык циклінің барысында ол сату немесе пайдалану үшін ұсталынса;

Ол негізінен сауда максатында немесе қысқа мерзімге ұсталып отырса және оны сатып-өткізу баланстың күнінен кейін он екі айдың ішінде күтілсе;

Пайдалануға шек койылмайтын ақша немесе оның баламасында болса кысқа мерзімді актив ретінде жіктеледі.

Барлық қалған активтер ұзақ мерзімді активтер ретінде жіктеледі. Яғни, бір жыл ішіндегі немесе бір операциялық цикл ішінде жұмсалатындығы, сатылатындығы, нақты ақшаға сатып өткізілетіндігі негізді түрде күтілетін активтер кысқа мерзімді активтер деп аталады.

Қысқа мерзімді активтерге мыналар жатады:

Ақша қаражаттары;

Қаржылық инвестициялар;

Жойылу мерзімі бір жылға дейінгі дебиторлық борыштар;

Тауарлы-материалдық босалқылар.

Тауарлы-материалдык босалқылар өз кезегінде өндірісте немесе жұмыстарды аткару мен қызмет көрсету үшін пайдаланылатын материалдар, шикізаттар, сатып алынған шала фабрикатттар мен құрастырушы бұйымдар, ыдыс және ыдыстык материалдар, қосалқы бөлшектер, құрылыс материалдары мен басқадай материалдарды, аяқталмаған Қаржы және ұйымнын шаруашылық қызметі барысында сатып-өткізуге арналған дайын өнімдер мен тауарларды қамтиды.

Ұзақ мерзімді активтерге мыналар жатады:

Материалдык емес активтер;

Негізгі құралдар;

Ұзақ мерзімді инвестициялар;

Ұзақ мерзімді дебиторлық қарыздар;

Алдағы кезеңнің есебіне жататын ұзақ мерзімді шығыстар және т.б.

Міндеттеме - өткен операциялар немесе оқиғалар нәтижесінде туындаған және жеке тұлғаның немесе ұйымның пайдасына белгілі бір іс-әрекет жасауға: мүлік беруге, жұмыстар орындауға, ақша төлеуге және баскаларына, не өтелуі активтерді азайтуға әкеп соғатын белгілі бір іс әрекеттен қалыс қалуға құндық бағасы бар міндеттеме.

Міндеттемелердің үш негізгі сипаты бар:

Олар өздерінде активтердің шығып кетуі немесе кызмет көрсету арқылы төлем жасауға әкеліп соқгырушы бұрыннан бар (бірақ болашақтағы емес) тұрақты міндеттерді нактылы түрде көрсетеді;

Міндеттемелерді орындау кәсіпорын үшін міндетті және олардың орындалмай қалуы мүмкін емес,

Міндеттемелер өткен келісімдердің немесе өткен окиғалардың нәтижесі болып табылады.

Міндеттемелер екі категорияға жіктеледі: қысқа мерзімді міндеттемелер жэне ұзақ мерзімді міндеттемелер. Егер ұйымның қалыпты операциялық циклы барысында міндеттемені төлеу жорамалданса немесе ол баланс күнінен кейін он екі айдың ішінде орындалуға тиіс болса ол кыска мерзімді міндеттеме ретінде жіктеледі. Барлық қалған міндеттемелер ұзақ мерзімді міндеттемелер ретінде жіктеледі.

Өз капиталы (таза активтер) - міндеттемелер шегерілген активтер. Ұйым активтерінен міндеттемелер шегеріп тастағаннан кейінгі қалған сома болғандықтан, ол калдык үлес болып табылады. Солай бола тұрса да, меншікті капитал баланста жіктеліп көрсетіле алады.

Кірістер - есепті кезең ішінде активтерді көбейту немесе олардың кұнын арттыру түрінде экономикалық пайданы ұлғайту не меншік иелерінің салымдарына байланысты емес өз капиталын көбейтуге әкеп соғатын міндеттемелерді азайту.

Кірістер анықтамасы негізгі қызметтен түсетін кірісті де, басқа кірістерді де қамтиды. Негізгі қызметтен түсетін кәсіпорынның әдеттегі кызметі барысында туындайды және сатып алуды, сыйақыны, пайыздарды, дивидендтерді, роэлтиді жэне жалгерлік ақы төлеуді коса, әр түрлі терминдермен аталадьі I

Басқа табыстар кіріс анықтамасына жауап беретін басқа баптарды көрсетеді және кәсіпорынның әдеттегі қызметінің барысында туындауы немесе туындамауы мүмкін. Олар экономикалық пайданың өсуін көрсетеді және өзінің табиғатына карай, негізгі қызметтен алынатын кірістерден өзгешелігі болмайды. Басқа кірістер, мысалы: айналымнан тыс активтердің шығып калуынан туындайтын кірістерді қамтиды. Кіріс анықтамасы сондай-ақ өткізілмеген баска кірістерді қамтиды: мысалы, нарықгык бағалы қағаздарды кайта бағалаудан туындайтын немесе ұзақ мерзімді активтердің баланстык құнын арттыру нәтижесінде алынатын кірістер. Кірістер мен шығыстар туралы есепте баска кірістерді таныған кезде олар әдетте бөлек көрсетіледі, өйткені олар туралы ақпарат экономикалык шешімдер қабылдау максаттары үшін пайдалы. Баска кірістер есептерде көбінесе тиісті шығыстар шегеріліп көрсетіледі.

Шығыстар - есепті кезең ішінде активтерді немесе олардың құнын азайту түрінде экономикалық пайданы азайту не оны меншік иелерінің арасында бөлуге байланысты емес өз капиталын азайтуға әкеп соғатын міндеттемелерді көбейту.

Шығыстар анықтамасы залалдарды, сондай-ақ кәсіпорынның әдеттегі кызметінің барысында туындайтын шығыстарды камтиды. Кәсіпорынның әдеттегі кызметінің барысында туындайтын шығыстар, мысалы: негізгі кұралдарды сатудың өзіндік кұнын, жалакыны және амортизацияны камтиды. Залалдар, мысалы: өрт және су тасқыны сияқты, табиғат апаттары нәтижесінде туындайтын, сондай-ақ айналымнан тыс активтер шығып калған кезде пайда болатын шығындарды қамтиды.

Қаржылык қорытынды есеп элементтерін өлшеу деп кірістер мен шығыстар туралы есепте және баланста қаржы есептілігінің элементтері танылуға және көрсетілуге тиісті ақша мөлшерлерін анықтау процесін айтады.

Халықаралық қаржылык есеп беру стандарттарында активтер мен міндеттемелерді өлшеудің бірқатар әдістері ұсынылған. Оларға мына әдістер жатады:

Тарихи құн. Активтер оларға төленген ақша немесе олардың эквиваленттер сомасы немесе оларды сатып алу кезінде ұсынылған әділетті құн арқылы көрсетіледі. Міндеттемелер мәіндеттемеге ауыстырып алынған түсім сомасы бойынша немесе кейбірде (табыс салығы) қалыпты өрістеген жағдайларда міндеттемені орьшдау үшін төленетін акша немесе олардың эквиваленттер сомасы бойынша корсетіледі.

Ағымдағы құн. Активтер есептерде осы немесе осыған ұқсас активтерге қазіргі жағдайда төленуге тиісті ақша немесе олардың эквиваленттер сомасы бойынша көрсетіледі. Міндеттемелер казіргі жағдайда міндеттеменің ақысын төлеу үшін кажет болатын акша немесе олардың эквиваленттерінің дисконтталмаған сомасы бойынша көрсетіледі.

Мүмкін болатын өткізу (етеу) құны. Активтер оларды қалыпты өрістеген жағдайларда сатудан алынуы мүмкін ақша немесе олардың эквиваленттер сомасы бойынша көрсетіледі. Міндеттемелер оларды өтеу үшін қажет болатын қүн бойынша, яғни міндеттемелерді өтеуге пайдалануға ұйғарылған ақша немесе олардың эквиваленттерінің дисконтталмаған сомасы.

4. Келтірілген құн. Активтер, қалыпты қызмет барысында осы активтің жасауға тиіс болашақ таза ақша түсімдерінің дисконтталған құны бойынша бейнеленеді. Міндеттемелер қалыпта қызмет барысында міндеттемелерді өтеу үшін болашақта пайдалануы мүмкін таза ақша аударымдарының дисконтталған құны ойынша бейнеленеді.

Тарихи құн каржы есептілігін әзірлеу кезінде кэсіпорындар неғүрлым кең кабылданған өлшеу базасы болып табылады. әдетте ол басқа да өлшем базаларымен бірлесіп пайдаланылады. Қаржылық есеп беру элементтерін бағалау және олар бойынша есеп берулер Қазақстан Республикасынын ұлттык валютасымен жүргізіледі.

Қаржы құралы - бірдей уақытта бір ұйымда қаржы активі пайда болып және екіншісінде қаржы міндеттемесі немесе үлестік құрал пайда болатын кез келген шарт. Үлестік құрал - ұйымның барлық міндеттемелерін шегергеннен кейін калған оның активтерідегі қалдык үлесіне құқығын растайтын кез келген шарт.

Каржы құралдары екіге бөлінеді:

Базистік (үлестік құрал, дебиторлық және кредиторлық қарыздар);

Туынды (фьючерс, форвард, опциондық келісімдер).

Қаржы құралдарына байланысты тұжырымдалатын тәуекелдер.

Кредиттік тәуекел - бір тараптың қаржы құралы жөніндегі міндеттемесінің орындалуына екінші тараптың қаржылық залалы туындауына әкеп соғатын тәуекел.

Валюталық тәуекел - каржы құралына байланысты болашақ ақша қаражаты тасқындарының әділ құны валюта айырбас бағамдарының өзгерістеріне орай айырбаста болатын тәуекел.

Пайыздық тәуекел - қаржы құралдарына байланысты болашақ ақша каражаты таскындарының әділ құны пайыздардың нарықтық мөлшерлемелерінің өзгерістеріне қарай айырбаста болатын тәуекел.

Өтімділік тәуекелі - қаржы міндеттемелері бойынша міндеттерін орындаған кезде ұйым қиыншылыққа тап болғандағы тәуекел.

Рыноктық тәуекел - қаржы құралдарына байланысты болашақ ақша каражаты тасқындарының әділ кұны нарық бағаларының озгерістеріне орай өзгеруде болатын тәуекел.

2. Ақшаның уақытша құны, тәуекелдік активтердің құны. Қаржы менеджментінің теориясы мен практикасында қолданылатын көрсеткіштер: келтірілген құн- РV, нарықтық қосылған құн - МVА, экономикалық қосылған құн - ЕVА, актвитерді басқарудың тиімділік көрсеткіштері-RОЕ, RОА, RОІ, шаруашылық қызметтің қаржылық нәтижелерінің қорытындылау көрсеткіштер ЕВІТ, ЕВТ, NI (NОРАТ), ЕРS, DРS, РРS;

Ұзақ мерзімді міндеттемелер мен ұзақ мерзімді дебиторлық қарыздарды бағалау және көрсету кажеттілігі ақшаның уақытша кұнын анықтау әдістемесімен байланысты. Ақшаның уақытша құны теориясы әр актив болашақта экономикалық пайда әкелетін ресурс болып табылады деген тұжырыммен байланысты.

Уақытша құнның 6 анықтамасын ажыратады:

Ағымдағы құн - болашақта алынатын қаржылық кұралдардың ағымдағы құны.

Болашақ құн - бүгінгі күнгі қаржылык құралдарының болашақтағы құны.

Төлемдер - әр уақыт кезеңінің соңында алынатын сома.

Пайыз мөлшерлемесі - болашақ немесе ағымдағы кұнда анықтау үшін қолданылатын пайыз мөлшерлемесі немесе дисконт мөлшерлемесі.

Уақыттық кезең - каржы құралдарының ағымдағы және болашақ құнын есептеу үшін қолданылатын кезеңдер саны. әдетте 1 жыл алынады, алайда 1 айға дейін қысқартылуы мүмкін. Жылдык пайыз

мөлшерлемесі уақыт кезеңінің ұзақтығына сәйкестендірілуі қажет.

6. Аннуитет - тең кезеңдік төлемдерді сипаттау үшін қолданылатын

термин. Мұндай төлемдер түсім ретінде де, төлем ретінде де

қолданылуы мүмкін.

Акшаның уақытша қүнының принциптерінен 2 салдар шығады:

• Қаржылық операциялар кезіндегі уақыт факторын есепке алудың қажеттілігі;

• Әр түрлі кезеңдердегі ақшалай көлемдерді қосудың сәйкессіздігі.

Тәуекелді активтер - құны нарыктық конъюнктура динамикасына тәукелді

банктік активтер. Мысалы, ұзақ мерзімді, инвестициялар мен ұзак мерзімді ссудалар.

Тәуекелді активтердің негізгі сипаттарына келесі көрсеткіштер жатқызылады:

Табыстылық - ол орташа күтілетін табыс көлемі ретінде анықталады.

Тәуекелділік - қоржын тәуекелділігі әр түрлі көрсеткіштер арқылы есептеледі:

дисперсия;

стандартты ауытқу;

вариация коэффициенті.

Тәуекелге байланысты менеджер мінез-кұлкының 3 типін қарастыруға

болады:

Менеджерлердің тәуекелге мән бермеуі. Бұл жағдайда фирманың тұракты тепе-теңдік жағдайы қарастырылады.

Менеджерлердің тәуекелге бейтараптылығы. Тәуекел бейтарап тауар ретінде қарастырылады.

Менеджердің тәуекелге мән беруі. Тәуекелді жағымды фактор ретінде қарастырады.

Қаржылық менеджменттің теориясы мен практикасында қолданылатын керсеткіштер: келтірілген құн (РV); нарықтық қосылған құн (МVА); экономикалық қосылған құн (ЕVА); активтерді басқарудың тиімділік көрсеткіштері (RОЕ, RОА, RОІ); шаруашылық қызметтерінің нәтижесін қорытындылау көрсеткіштері (ЕВІТ, ЕВТ, ЕРS, DРS, РРS).

1. Активтердің рентабельділігі (RОА) - активтердің барлы құнына пайда.

RОА = таза пайда/ актив сомасы * 100%

2. RОЕ - меншіктік капиталға таза пайда. Акционерлермен жасалынған инвестиция бойынша қайтарымын көрсетеді.

RОЕ = таза пайда / жай акционерлік капитал (меншік капитал) * 100%

3. RОІ - инвестицияланған капиталға пайда.

RОІ = таза пайда / инвестицияланған капитал (меншік капиталы + ұзақ мерзімді міндеттеме)

4. ЕВІТ - салыктар мен пайыздарды есепке шығарғанға дейінгі пайда.

^{ЕВІТ =PQ-VQ-F=0 мұндағы,}

Р - тауарлар бірлігін өткізудің орташа бағасы;

Q - тауар бірлігінің көлемі;

V - тауар бірлігіне ауыспалы шығындары;

Ғ - тұрақты операциялық шығындар.

5. ЕРS=ЕВІТ - * (1-Т) / акциялардың бастапқы саны - заемдық капитал : акция бағасы.

ЕРS - акцияға табыс (пайда)

6. ЕВТ - кредит бойынша пайыз төленгеннен кейінгі пайда (салық төленгенге дейін)

7. ЭРS - акцияға дивиденд

8. РV - ақша каражатының нақты құны.

t- пайыздык төлемді жүзеге асыратын интервалдар мөлшері, жыл;

А - инфляция темпін жоспарлайтын бірлік бөлігі;

r - аныкталған кезеңдегі номиналды (атаулы) пайыздық мөлшерлеме, бірлік бөлігі.

Инфляция факторларының есебімен ақша каражатының нақты құнын бағалау үшін келесі формула колданылады:

РV = ҒV / [(1+r)*(1+А)] мүнда_,

ҒV - инфляция факторын есепке алатын ақша каражатының келешектегі

құны.

9. ЕVА -қарапайым іскерлікпен табыс салық және өзге де міндетті төлемдер кәсіпорындағы инвестицияланған капитал коэффициентінің орташа өлшенген бағасы.

ЕVА - экономикалық қосылған құн_, кәсіпорындар салықтарды алып тастағанда кәсіпорынға инвестицияланған капиталға төлем шамасына азайтылған табысы.

ЕVА = (Р-Т) - * WАСС =NP - І_с * WАСС мұндағы,

Р - карапайым іскерліктен пайда;

Т - салық және басқа да төлемдер;

І_с - кәсіпорынға инвестицияланған капитал;

WАСС - орташа салмақталған капитал бағасы;

NP - таза пайда.

10. МVА - нарықтық қосылған құн (market value added) - кәсіпорында колданылатын қор нарығының бағамы жэне кәсіпорынға инвестицияланған қарыз қаражаттар мен акционерлік капиталдың келтірілген баланстық құн сомасы арасындағы катынасы. Басқаша айтқанда, бұл кәсіпорынға барлық инвестициялар талаптар сомасы. МVА көрсеткішінің жоғары болғаны жақсы. Кәсіпорынның мақсаты - МVА көрсеткішін жоғарылату болып табылады.

МVА = Маrket Vаlue (нарықтық құн) – Invested Capital (инвестициялық

құн)

11. NI - салық төленгеннен кейін таза пайда

12. РРS - (prior preffered stock) кәсіпорынның жойылу сәтінде басқа акциялармен салыстырғанда артықшылықты акциялар.

Тұжырымдар

Қаржылық менеджменттегі тұжырымдама дегеніміз түсініктердің аныктамалары, қаржылык менеджменттің кейбір жақтары мен құбылыстарына теориялык көзқарас.

Негізгі түжырымдамаларда қаржылык қызметтің жекеленген құбылыстарына көзқарас көрсетіледі, сол құбылыстардың мәні мен даму бағыттары аныкталады.

Қаржы құралы - бірдей уақытта бір ұйымда қаржы активі пайда болып және екіншісінде қаржы міндеттемесі немесе үлестік құрал пайда болатын кез келген шарт. Үлестік құрал - ұйымның барлық міндеттемелерін шегергеннен кейін калған оның активтерідегі қалдык үлесіне құқығын растайтын кез келген шарт.

Каржы құралдары екіге бөлінеді:

-Базистік (үлестік құрал, дебиторлық және кредиторлық қарыздар);

-Туынды (фьючерс, форвард, опциондық келісімдер).

Ақшаның уақытша құны теориясы әр актив болашақта экономикалық пайда әкелетін ресурс болып табылады деген тұжырыммен байланысты.

Тақырып бойынша теориялық білімді бақылау және өзін-өзі тексеруге арналған сұрақтар:

1. Қаржы менеджментінің негізгі категорияларына Қазақстан Республикасының бухгалтерлік есептің ұлттық стандарттарына (халықаралық стандарттарға) сәйкес түсініктеме беріңіздер.

2. Негізгі тұжырымдамаларға түсініктеме беріңіздер.

3. Қаржы менеджментінің теориясы мен практикасында қолданылатын көрсеткіштер: келтірілген құн- РV, нарықтық қосылған қүн - МVА, экономикалық қосылған құн - ЕVА, актвитерді басқарудың тиімділік көрсеткіштері- RОЕ, RОА, RОІ, шаруашылық қызметтің қаржылық нәтижелерінің қорытындылау көрсеткіштері-ЕВІТ, ЕВТ, NI (NOРАТ), ЕРS, DРS, РРS туралы не білесіз?

4. «Ақшаның уақытша құны» үғымына түсініктеме беріңіз.

5. Жай пайыздық, жай есептік пайыздық, күрделі, күрделі есептік, аннуитеттік мөлшердемелерді анықтаңыз.

6. Пайыздарды есептеудегі декурсивті және антисипативті амалдар дегеніміз не?

Тақырып 3: Тәуекел және табыстылық. Корпорациялык тәуекелдІКТерді басқару.

Мақсаты: тәуекелді басқару ерекшеліктерін, әдістерін игеру

Тақырып бойынша негізгі түсініктер: тәуекел және табыстылық түсініктерінің мәні, тәуекелді басқару әдіс-тәсілдері.

Проблемалық дәріс жоспары:

І.Тәуекелдікті анықтау және өлшеу. Ықтималдықтарды бөлу және күтілген табыстылық. Автономдық (жалпы) тәуекелді нарықтық тәуекелмен салыстыру. Автономдық тәуекелді талдау: оқшаулау қаралатын активтер. Нарықтық тәуекелді талдау: портфельге қатысты активтер. Тиімді портфельдер. Инвесторлардың қалауының ауытқымасы. Оңтайлы портфельді таңдау. Корпорациялық тәуекелдердің типтерін анықтау және өлшеу. Сақтандыру негіздері. Мүлік шығындарының тәукелділікке ұшырағыштығы. Жауапкершілікке шығындардың тәуекел ділікке ұшырағыштығы. Қаржылық шығындар дың тәуекелділікке ұшырағыштығы.

2. Тәуекелді бағалау тәсілдері

3.Тәуекелді басқару.

Тәуекел мен табыстылық өзара байланысты категориялар ретінде қарастырылады. Олар жеке актив түрінде де біріккен түрде де (қаржылық құралдар) көрсетіледі.

Тәуекел дегеніміз залалдың пайда болу немесе болжанған нұсқамен салыстырғанда табыстын толык алынбау ықтималдығы

Кәсіпорыннын қаржылық қызметін баскару процесінде тәуекел факторы барлық басқару шешімдерін дайындаумен қатар жүреді.

Қаржылық тәуекел дегеніміз кәсіпорынның қаржылық қызметін жүзеге асырудын сырткы және ішкі шарттырының белгісіздігімен қалыптаса-тын қатердің арнайы түрлерінің жиынтығы.

Портфелъдік қаржылық тәуекел дегеніміз қаржылық операциялардың белгілі түрлерін жүзеге асырумен байланысты қаржылық құралдар жиынтығына тән, жалпы қатер. Кәсіпорындағы портфельдік қаржылық тәуекелдің негізгі түрлеріне мыналар жатады: инвестициялық портфель тәуекелі (бағалы қағаздар жиынтығынан қалыптасқан); несиелік портфель тәуекелі (берілген коммерциялық немесе тұтыну несиесі бойынша дебиторлык берешектен қалыптаскан); депозиттік портфель тәуекелі (коммерциялық банктердегі. кәсіпорындардың депозиттік шоттары жиынтығынан қалыптасқан) және басқалары.

Табыстылықты арттыруда қатерсіз норманың маңызы айтарлықтай зор. Табыстылықтың тәуекелсіз нормасы - капиталдан немесе табыстан айырылудың нақты қатері жоқ қаржылық (инвестициялық) операциялар бойынша табыстылык нормасы. Бұл көрсеткіш қаржылық операциялар бойынша табыстылықтың қажет нормасын есептеуге негіз ретінде қолданылады.

Қаржылық тәуекел деңгейі- тәуекелдің белгілі түрінің туындау ықтималдығын және потенциалды қаржылық шығындар мөлшерін сипаттайтын көрсеткіш.

Қаржы менеджментінің базалық тұжырымдамалырының бірі -табыстылық деңгейі мен тәуекелдің қатынасы. Ол екі көрсеткіштің тікелей өзара байланысымен анықталады. Осыған байланысты басқа жағдайлар өзгермеген жағдайда қаржылық операциялардың табыстылық деңгейі олардың тауекелінің деңгейімен қатар өседі жэне төмендейді.

Қаржылық тәуекел ықтималдылығы - кәсіпорынға қаржылык шығын (залал) әкелетін, қолайсыз жағдайдың туындау жиілігінің өлшемі.

Бета-коэффициент (β ) - жеке қаржылық құралдың айырбас курсының немесе барлык қаржылық нарық бағасының жиынтық индексінің динамика-сына қатысты олардың портфелінің өзгеру деңгейін сипаттайтын көрсеткіш.

Тәуекел үшін сыйақы - инвесторға тәуекелсіз қаржылык операциялар бойынша алуға тиісті деңгейден артық төленетін (немесе толем қарастырылған) қосымша табыс.

Нарықтық сенімділік сызығы - нақты қаржылық инструмент (бағалы қағаз) бойынша жүйелі қатер деңгейі мен ол бойьшша қажет түсімділік денгейі арасындағы тәуелділікті анықтайтын графиктік әдісі (бұл график қатер факторын есептеудің әдістемелік нұсқасының нақты бөлімін қарастырғанда келтіріліп, қаралады).

2.Тәуекелді бағалау тәсілдері

Қаржылык тәуекел деңгейін бағалаудың экономикалык-статистикалық әдістері төмендегідей:

1) қаржылык тәуекел деңгейін бағалаудың жалпы алгоритмін сипаттай- ды оның формуласы:

ҚД=ҚЫхШМ

мұндағы: ҚД- сәйкес қаржылық қатер деңгейі;

ҚЫ - қаржылық қатердің туындау ықтималдығы;

ШМ - қатер төнген кездегі қаржылық шығындар мөлшері.

Бұл алгоритмді тәжірибеде пайдаланған кезде қаржылық шығындар мөлшері әдетте абсолют сомамен, ал қаржылық қатердің туындау ықтималдығы - сол ықтималдықты өлшеу коэффициенттерінің бірімен (вариация коэффициенті бета-коэффициенті_? т.б.) өлшенеді.

2) дисперсия зерттеліп отырған көрсеткіштің ауытқу дәрежесін си- паттайды, оның формуласы:

мұндағы: δ² — дисперсия;

і - қарастырылып отырған қаржылык операция бойынша күтілетін табыстың потенциал нұсқаларының нақты мәні;

R-қарастырылып отырған қаржылық операция бойынша табыстың күтілетін орташа мәні;

Р - қаржылық операция бойынша күтілетін табыстың жеке нұсқала-рын алу жиілігі (ықтималдығы);

п- бақылау саны

3) орташа квадраттык ауытқу- δ. Бұл дисперсия сияқты, көрсеткіш жеке қаржылық қатердің деңгейін бағалаудың кен таралған көрсеткіштерінің бірі.

З.Тәуекелді басқару.

Тәуекел менеджментінің стратегиясы- бұл тәуекелді болжауға және оны азайту амалдарына негізделген, белгісіз шаруашылык жағдайлардың қатерін басқару өнері. Тәуекел менеджментінің стратегиясында төмендегі ережелер қолданылады:

1. Ұтыстың ең көп деңгейі.

2. Нәтиженің оптимал ықтималдығы.

3. Нәтиженің оптимал ауытқуы.

4. Ұтыс пен қатер шамасының оптимал үлесіүі.

Тәуекелді шешу жолдары: олардан қашу, бір деңгейде ұстап тұру, басқаға беру. Тәуекел дәрежесін төмендету үшін әртүрлі амалдар қолданылады, олар: диверсификация; таңдау және нәтиже туралы қосымша ақпарат алу; шек қою; өзін-өзі сақтандыру; сақтандыру; валюталық қатерден сақтандыру; хеджирование; байланысты салалардағы қызметтерді бақылау; компанияның арнайы корларын оның жалпы қорына пайдалану үлесін есепке алу және бағалау.

Диверсификация — қаржылық тәуекелдерді бейтараптандырудың тиімді жолдарының бірі, ол қаржылық қатердің кейбір түрлерін азайтуға мүмкіндік береді. Ол коп салалы өндіріс немесе бағалы қағаздар портфелін құрудың стратегиялық бағыты. Оның мақсаты - инвестиция портфелінің тәуекелін банк жасаған инвестициялық саясат шеңберінде ұстап тұру. Диверсификацияның негізгі түрлері келесі суретте ұсынылып отыр.

Фирманың қаржылық қызметінің диверсификациясы
Валюта қоржынының диверсифика-циясы	Фирманың депозиттік портфелінің Диверсифика- циясы	Сатып алушылар диверсифика-циясы	Фирманың бағалықағаздар протфелінің диферсифи- кациясы	Фирма іске асы-ратын нақты инвестициялар бағдарламасының диверсифи- кациясы

Суреті. Фирманың қаржылык қызметінің диверсификациясы

Корпорациянын тәуекелдерін басқару жобасындағы алғашцы қадам -кәсіпорын кездесетін мүмкін жоғалтуларды идентификациялау; екінші қадам - осы мүмкін жоғалтуларды олардың туыдау ықтималдылығын бағалау жолымен өлшеу болып табылады.

Тәуекел типін анықтау - кәсіпорынға жағымсыз әсер ету мүмкіндігі бар ағымдағы және мүмкін тәуекелді кәсіпкердің жүйелі және үзіліссіз анықтау процесі.

Егер мүмкін болатын тәуекел анықталмаған болса, оны минимизациялау кәсіп орынның ешбір іс-әрекет жасай алмайтыны белгілі. Корпарациялык тәуекелді басқарушылардың көбі тәуекел типін анықтауда алдын-ала даярланған тізімдерді қолданады, ал тәуекелдері басқарушылары жоқ кішігірім кәсіпорындарда тәуекелдерді өлшеу және идентификациялау үшін тәуекелдерді басқару бойынша консультанттарды жалдайды немесе сақтандыру компаниясының қызметін қажет етеді.Кішігірім кәсіпорындарда тәуекелдерді анықтауда бір ғана адамның өз кәсіпорнына ведомость қолдануы жеткілікті, ал көптеген бөлімшелері бар ірі кәсіпорындарда бұл процеске бірнеше адамдар тобықатысуы қажет.

Тәуекелдерді анықтағаннан кейін әрбір тәуекелдің кәсіпорынға әсер ету дәрежесін өлшеу керек. Бұл процесс бағалау келеілерді бағалаудв қажет етеді.

а) жоғалту жиілігін немесе жоғалту мүмкіндігі,

б) жоғалтудың маңызын эрбір жоғалтудың ақшалай олшемі.

Көп жағдайд әрбір тәуекелдің әсер ету әрекеті дәрежесі жоғалтудың жиілігіне қарағанда, оның маңыздылығына тәуелді болып табылады.

Осыдан бірнеше жыл бұрын жоғалтулардын жиілігі көп ретте тәуекелдерді типтері бойынша бөлу амалымен өлшенетін.

Мысалы, егер тәуекелдің пайда болу жағдайы аз ықтималды болса, оны 1-ші типке жатқызатын, егер тәуекел маңызды болмаса, оны 2-типке қарастыратын. Тәуекелді жағдай жиіболып түратынын түсінгесін оны 5-тип тәуекелі деп классифкациялайтын. Олайда қазіргі кезде тәуекелді басқарушылардың көбі әрбір тәуекелдің туындауынын іс-жүзіндегі ықтималдығын бағалайды және тәуекелдер жиілігі категориясын қолданбайды.

егер жоғалтулар жиілігін өлшеуде ықтималдылық қолданса, онда тәуекелдер комбинациясының ықтималдығын табу оңай.

Мысалы: белгілі бір зауыттың селден жыл сайынғы зақымдануын 0,03-ке тен делік, су басудан - 0,02, өрттен - 001, жэне бүл үш құбылыс бір-бірінен тәуелсіз. Қандайда бір жылы осылардың ішінде бір қауіптің туындау ықтималдылығы келесі алгоритм бойынша анықталады:

Селден жоғалтулардың болмауы 1-0,03=0,97 ге тең;

Су басудан жоғалтудың болмауы -0,98-ге;

өрттің болмау ықтималдығы - 0,99.

Осылайша осы қауіптің бірден-бірі болмайтынының ықтималдығы 0,97*0,98*0,99=0,941, немесе 94,1% - ғатең.

Егер кауіптің болмау ықтималдылығы 94,1%-ге тең болса, онда олардың болу ықтималдылығы 1,00 - 0,941 = 0,059, немесе 5,9%.Осылайша, үш қауіптің де, бір жылда болу каупі 0,03*0,02*0,01 = 0,000006, немесеилионның ішінде 6 жағдай ғана.

Жоғалтудың ауыртпашылығын өлшеудің бірнеше әдістері бар; Көп таралғандардың ішіндегі екеуі: 1)максималды жоғалтулар; 2) орташа жоғалтулар.

Максималды жоғалтулар - ең жағымсыз жағдаймен байланысты жоғалтудың ақшалай бағасы.

Орташа жоғалтулар - белгілі бір қауіппен байланысты жоғалтуда ақшалай бағалау өлшемі.

Сақтандыру бұл тәуекелдерді басқарудың бірі, сондықтан да сақтандырудың базалық білу өте маңызды.

Қарапайым мысал

1. Өрттен сақтандыру жоқ;

2. 1 млн.доллар активтері бар ұсақ Қаржык компаниялардың келесі мүмкін болатын ағымдағы жылдағы өрт нәтижесіндегі шығындарға кезігеді деп қарастырайық:

Нұсқа	Өрттің болу ықтималдығы	Нәтиже Шығын, доллар
1	0,99	өрт жоқ 0
2	0,01/1,00	зауыт толык өртенді	1000000

Осы АҚШ-тағы компаниялар тобының зауытында өрт сирек және орттің шығындары компанияларды эрбіріне тең дейік, өйткені әрбір компания өртке ұшырауының мүмкіндігі бірдей. Және де егер өрт болмаса, әрбір компанияның жылдық таза табысы жүз мың доллар.

Компанияның ағымдағы жылдағы мүмкін болатын өрт шығыны қандай болмақ деген сұраққа жауап беріп көрейік. Бұл сұраққа жауап беру үшік әрбірінің залалын қайтару шығынын оның ықтималдығына көбейтіп, нәтижесін қосамыз:

өрттен күтілетін шығындар = болу ықтималдығы I нұсқа * I нұсқадағы шығындар + болу ықтималдығы II нұсқа * II нұскадағы шығындар 0_,99*0доллар+0,01*1000000 доллар = =10000 доллар

Өрт болатын жағдайда компанияларға 10000 долларға шығындалуы қиынға соқпайды, өйткені компаниянның таза табысы 100000 доллар. Бірақ дәлелдемелер бойынша кез-келген компания өрт болмаған жағдайда ешқандай шығындалмайды, бірақ егер өрт болса, зауыт толығымен қирайды да компанияның шығатыны 1000000 долларды құрайды, ал бұл компанияның банкроттығына алып келуі мүмкін.

Сақтандырудың негізгі сипаттамалары

Шығындардың бірлестігі. Шығындардың бірігуі немесе бөлінуі -қауіпсіздік негізі. Бірігудің түсіндірмесі - қауіпсіздіктің полистері басшыларының үлкен тобы арасында шығын орын алады, сондықтан басшы өзінін фактілік шығынын емес, топтың орта шығынын алады.

Бірігу - көптеген заңдарды қолдануға болатын бірыңғай қауіпсіздік жағдайларға қатысатын топ жиынтығы. Осындай қалыппен бірігу мынаны білдіреді:

1. топ элементтері арасында шығындарды бөлу;

2. заңдардың көмегімен болашақтағы шығындарды нақты дәлдікпен болжау.

Кездейсоқ шыгындар үшін төлем. Кездейсоқ шығындар дегеніміз -күтпеген және белгілі бір жағдайға байланысты болатын шығындар. Қауіпсіздік пен кездейсоқ шығындарға төлеуге негізделген.

Тәуекелділік аударымы. Қауіпсіздік схемасына тәуекелділік аударымы кіреді. Тәуекелділік аударымы күтілетін шығынды көрсететін және оны жинақ арқылы жабатын тәуекелділікті білдіреді. Сондықтан сақтандыру компаниясы сүраушыға карағанда шығынндарды төлей алатын қолайлы қаржылық жағдайда болады.

Шығынның орнын толтыру. Көмек сұраушы шығындалған жағдайда оның орнын толтыруға сенім білдіреді. Қауіпсіздік келісімінің шарты бойынша қызметкер көмек сұраушыға шығынды толықтай немесе бір бөлігін төлегенде, өрт қауіпсіздігі шығындарының орнын толтырады.

Жалпы алғанда меншік 2 сыныпқа жіктеледі:

• жылжымайтын мүлік оған жер, ғимарат жатады;

• жылжымалы мүлік оған бірінші сыныпқа жатпайтынбасқа барлық мүліктер жатады.

Кез келген компанияның жылжымайтын мүлігіне - сол компанияға тиесілі жер учаскелері, корпорация орналасқан штаб-квартира, заводтар, ал жылжымалы мүлікке Қаржык құралдар, жиһаз, мивентарь және т.б. жатады.

Мүлік шығынының тәуекелін көп жағдайда келесідей 3 категорияға жіктейді:

1.табиғи физикалық қауіп-қатерлер - табиғи құбылыстарға байланысты қатерлер, оларға: өрт_, су басу_, жарылыстар, т.б. жатады.

2.әлеуметтік қауіп-қатерлер - адамның іс-әрекеттеріне байланысты қатерлер.оларға ұрлық, шеру, вандализм жатады.

3.экономикалық қауіп-қатерлер-бұл категорияларға күтпеген экономикалық жағдайлар, мысалы_э бәсекелес фирмалардың нарыққа жаңа тауарлармен енуі, қоймадағы тауарлардың бағасын әлде қайда томендетеді.

Мүлік шығыны тікелей және жанама болып бөлінеді

Тікелей шығындар - мүлік өзінен-өзі бузылса, құртылса немесе жойылса болады.Мысалы, заводтағы өрттен болған залалдар тікелей шығынға жатады.

Жанама шығындар - тікелей шығындардан туындайды, мысалы, өрттен болған залалдарды қалпына келтірген кездегі, пайдаланудың төмендеуі.

Мүлік шығынының тәуелділікке ұшырағыштығын анықгау үшін, фирманың тәуекелді басқарушыларда барлык активтердің бағалары болуы тиіс.Мүлік бағалаушылары әр түрлі бағалау әдістерін қолданылады.Кең тараған 6 өлшеу әдісі төменде көрсетілген.

І.Сатып алынған бағасы сатып алу кездегі әр-түрлі мүліктердің ақшалай бағасы. Бұл бағалау әдісі толық активтің құнын көрсетпейді, себебі уақыт өте келе немесе сыртқы факторлардың әсерін қарастырмайды.

2.Баланстық бағасы амортизациялык аударымдар өлшеміне кішірейтілген сатып алынған обьектілердің бағасы.Баланстық құн ағындық және күрделі жөнелтулерді есепке алғанымен инфляция, бәсекелестік және технологиялық өзгерістердін әсерін есепке алмайды.

З.Нарықтық құн белгілі бір нарықтың сұранысы мен ұсынысы арқылы тағайындалатын кез келген активтің ағымды бағасы. Кеңсе жиһазының нарықтық құнын оңай анықтауға болатын болса, ал басқа активтің, мысалы, заводты алатын болсақ бұл бағалау әдісін қолдану мүмкін емес.

4.Мүлік салығъш есептеу үшін базалык құны - көп мүлік түрлері салык салу үшін бағаланады, сол үшін ол құн копке мәлім болуы мүмкін.

З.Экономикалық құн күтілген ақша ағымдардың келтірілген құны реттеуде есептеледі. Бағалы қағаздар сияқты кейбір активтерге экономикалық құн нарықгық құнға тең. Зауыт секілді басқа да активтерге экономикалық құн мен нарықтық құн әр түрлі болуы мүмкін. Кеңселерге арналған құрылғылар сияқты активтер ақша ағымдарын тікелей шығара алмайды, сол үшш бұл бағалау әдісін қолдану мүмкін емес.

б.Қалпына келтірілген құн - бағалау кезіндегі мүлікті ауыстыруға байланысты шығындар.

Компаниялар келесілерге қатысы бар жауапкершілікке байланысты жоғалту тәуекеліне тап болады:

Қолдану құқығына; Меншік құқығына; Ағымдық операцияларға; Мамандық түріне.

Кәсіпкерлік қарекеттерінің көптеген түрлерінде кәсіпкер әлде компания жеке тұлғаға немесе басқа кәсіпкерге тиесілі мүлікті қолданады және соған байланысты кейбір іс-әрекеттер жасайды (ремонт, сақтау), соңынан оны иесне кайтарады. Заңды тілде мұндай келісімшарттар заңды қолданысқа беру деп аталынса, ал мүлікке уақытша иелік етуші жауапты қолданушы деп аталады.

Яғни, мүлікті уақытша қолдану сияқты іс-әрекеттер жоғалту тәуекелін тудыру мүмкіндігі материалды жауапты тұлғамен байланысты, компания үшін маңызды.

Жылжымалы және жылжымайтын мүлікке меншік жауапкершілікке байланысты тәуекелді тудырушы мүмкін. Шындығында, мүлікке күтпеген жерде залал келтірү немесе компания карекетінің нәтижесі бойынша жауапкершілікке байланысты жоғалтуларға әкеледі.

Компанияның ағымдық операциясына қатысы бар жауапкершілікке байланысты жоғалту тәуекелінің туындауы кәсіпорын қызметін тәукел ішіндегі маңыздыларының бірі болып саналады.

Біріншіден, кәсіпкерлік кұрылымдарынын үшінші жаққа зиян келтіргені үшін айып тағылуы мүмкін. Мысалы: ауаны ластау, шу, т.б.

Жауапкершілікке байланысты жоғалту тәуекелінің туындауының басқа түолері бкл патентті және авторлық құқықты бузу. Яғни_, өнертапқыштың құқығын қорғаушы, творчестволық еңбек нітижелерне құқықты қорғаушы заңдарды бұзғаны үшін. Мұндай айыппүлдар кебір кәсіпорындарға біршама тәуекелдер туғызады.

Қаржылык нарықта бағалардың өзгеруіне байланысты кәсіпорындар көптеген тәуекелдерге ұшырауы мүмкін. Инвестор үшін қаржылық тәуекелді азайтудың негізгі әдістерінің бірі кеңінен диверсификацияланған бағалы қағаздар портфелі мен қарыздық міндеттемелерді, сонымен қатар шетел бағалы қағаздарын құру болып табылады/" Орнымен қатар қаржылық операциялармен байланысты басқа да тәуекелді шектеудің жолдары бар. Олар төменде көрсетілген.

1. Пайыздық мөлшерлемелер мен реинвестициялау мөлшерлемелері өзгерісінің тәуекелге ұшырағыштығы.

Пайыздық мөлшерлеменің тәуекелі - пайыз мөлшерлемесінщ өсуіне байланысты қарыздық бағалы қағаздар бағасының тұсу тәуекелі.

Реинвестициялау мөлшерлемесінің тәуекелі - фактілік табыстылык күтілген табыстылықтан төмен болу тәуекелі.

Келесідей тұжырымдыр бар:

• егер пайыздық мөлшерлеме түссе және портфелді инвестициялар қысқа мерзімді облигацияларда пайда болса, онда реинвестициялау мөлшерлемесінщ құлауынан болған жоғалтулар капитал өсімінен артық болады₅ сондықтан қысқа мерзімді жетіспеушілігі байқалады. Алайда егер портфелді инвестициялар қатысты ұзак мерзімді инвестицияларға салынса, онда пайыз мөлшерлемесінің түсуі капитал өсіміне алып келеді, ол төмен реинвестипиялау мөлшерінен туындаған құралдар жетіспеушілігінің орнын артығымен толықтырады.

• егер % мөлшерлемесі өсіп және портфелді инвестициялар қысқа мерзімді облигацияларда пайда болса, онда жоғары реинвестициялау мөлшерлемесінен болған пайда капитал жоғалтуларының орнын артығымен толықтырады және портфелдердің қорытынды құны құралдардың қажет ететін сомасынан асып кетеді.

Фъючерс нарығы және фъючерс контрактілері нарыгы.

Пайыз мөлшерлемесінщ өзгеруінен болған тәуекелге ұшырағыштықты төмендетудің көп қолданатын құралдарының бірі фъючерс

нарықтарындағы хеджирлеу операциялары болып табылады. Қаржы және материалдық активтермен байланысты нарықты жүргізілетін келісімдердің көбі спот нарыгы деп аталатын нарықта жүргізіледі.

Фьючерстік контрактілер сатып алынған кезде сатып алушы сату бағасының барлық көлемін төлемейді, керісінше, сатып алушыдан бастапқы маржаны төлеуін талап етеді.

Фьючерсті контрактілер және опциондар бір-біріне өте ұқсас болып келеді.

Фьючерсті келісімшарт бірінші қатысушы жағынан көрсетілген мезгілде белгілі бір бағамен, белгілі бір активті сатып алу міндеттілігінғ ал екінші катысушы со активті сол шартқы сәйкес сату міндеттілігі. Бағалардың өзгеруше қарамастан екі жақта келісімді келісілген баға бойынша орындау

қажет.

Опцион - иесінің қатысуынсыз активті біреуге сату немесе сатып алуды беретін құқық.

Бавалы қағаздар өзгерісінің тәуекелге ұшырағыштығы. Хеджирлеудің негзгі екі түрі қолданылады: ұзын хедж, қысқа хедж.

¥зын хедж - фьючерстік келісім бағалар осы күтілген жағдайда сатып алынады.

Қысқа хедж - бағалардың төмендеу кезінде фьючерстік келісімдерді

сату.

ТҰЖЫРЫМДАР

Тәуекел дегеніміз залалдың пайда болу немесе болжанған нұсқамен салыстырғанда табыстын толык алынбау ықтималдығы

Кәсіпорыннын қаржылық қызметін баскару процесінде тәуекел факторы барлық басқару шешімдерін дайындаумен қатар жүреді.

Қаржылық тәуекел ықтималдылығы - кәсіпорынға қаржылык шығын (залал) әкелетін, қолайсыз жағдайдың туындау жиілігінің өлшемі.

Бета-коэффициент (β ) - жеке қаржылық құралдың айырбас курсының немесе барлык қаржылық нарық бағасының жиынтық индексінің динамика-сына қатысты олардың портфелінің өзгеру деңгейін сипаттайтын көрсеткіш.

Тақырып бойынша теориялық білімді бақылау және өзін-өзі тексеруге арналған сұрақтар:

1. Қаржылық тәуекел дегеніміз не?

2. Қаржылық тәуекел мен табыстылық арасында қандай байланыс бар?

3. Тәуекел деңгейін төмендетудің негізгі жолдары қандай?

4. Қаржылық тәуекел деңгейін бағалау әдістерін көрсетіңіздер.

5. Диверсификация түсінігін, оның түрлерін ашып түсіндіріңіз.

Тақырып 4. Активтерді бағалау әдістері және модельдері.

Мақсаты: активтер портфелін басқару ерекшеліктерін игеру.

Тақырып бойынша негізгі түсініктер: қаржылык активтер портфелінің мәні; капитал нарығы, бағалы кағаздар нарығы сызықтары.

Дәріс жоспары:

1.Қаржылық активтердің мәні

2. β-коэффициентінің тұжырымдамасы.

З.Капитал рыногының сызығы. Қаржы активтердің табыстылығын бағалау моделі (Capital Asset Pricing Model, САРМ )

4.Бағалы қағаз нарығы сызығы.

1.Қаржылық активтердің мәні

Нарықта саудаға түсетін кез-келген тауар сияқгы қаржылық активтің де сауда-саттық операциясының мақсатын анықтайтын сипаттары бар. Қарапайым тұтыну тауарлардан қаржылық активтердің айырмашылығы - олар нақты тұтыну мақсатында емес, не ары қарай сол активпен құрыла-тын жүйелі табыс (мысалы, пайыз, дивиденд), не алыпсатарлық табыс (сауда-саттык операциясынан түсетін табыс) алу ниетінде сатылып алына-ды. Қаржылық актив сипаттамаларына құн, баға, түсімділік, қатер жатады.

Баға мен күн қаржылық активтің абсолют сипаттамасы болса, түсімділік немесе пайда нормасы ұқсас ауктивтер көп немесе инвестиция салу-дың альтернативтік нұсқалары болған жағдайда сол активпен жасалатын операцияның Экономикалық маңызы жөнінде тұжырым жасауға мүмкін-дік беретін салыстырмалы сипаттама болып табылады.

Нарықта айналымда жүрген бағалы қағаздар арасында қарыздық ба-ғалы қағаздар (облигация) мен үлестік бағалы қағаздар (акция) аса маңыз-ды болып табылады. Облигация мен акцияның бірқатар құндық сипатта-маларын бар: номинал құн, конверсиялық құн, ішкі (теориялық) құн, са-тып алу бағасы, нарықтық баға, курстық (ағымдағы нарықтық) баға.

Қаржылық активтердің түсімділіктері әртүрлі болады және өзара қарапайым алгоритммен байланысқан. Оларды екі түрлі бағамен есептеу-ге болады: нақгы және күтілетін. Бірінщісі статистикалык мәліметтермен есептеледі, екіншісі болжаммен есептеледі. Күтілетін түсімділік активтің сауда-саттығы жөнінде шешім кабылдау үшін қолданылатын болғандык-тан. айтарлықтай қызығушылық туғызады.

Бағалы кағаз нарығындағы инвестор пайдаланатын негізгі индикаторлар орташа нарыктық түсімділік₅ қатерсіз түсімділік.

Әр бағалы қағаздың қатерін сипаттайтын бета-коэффициенті болады. Ол көрсеткіш акцияның нарықтык қатерінің өлшемі болып табылады және нарықтағы орташа түсімділікке қатысты акция түсімділігінің өзгерісін көр-сетеді. Бета-коэффициенттер бағалы қағаздар түсімділігі жөніндегі статис-тикалық мәліметтер бойынша жүйелі түрде есептеліп отырады.

2. β-коэффициентінің тұжырымдамасы.

β-коэффициентінің тұжырымдамасы акцияның табыстылығының нарықтық табыстылыктан тәуелділігін көрсетеді. Орташа акцияның сипаттамасы нарықтағы жағдайдың өзгерісше байланысты өзгеріп енуі міндетті. Ол, мысалы, 8 апсі Р 500 немесе Нью-Йорк қор биржасының индексімен өлшенеді. Мұндай акциялардың (β-коэффициенті 1.0-ге тең. Бұл мынаны білдіреді: нарыктағы жағдай 10% бірлікке жоғарыласа немесе төмендесе, акция сипаттамасы сол бағытта 10% бірлікке өзгереді. β = 1.0 болғанда акция бойынша портфель табыстылығы орташа нарықтық бағам өзгерісінен бірге көтеріліп, төмендейді; ал портфель тәуекелі нарықтағы орташамен сәйкес келеді. Егер акцияның β = 0.5 болса, оның сипаттамалары нарықтағы орташаға қарағанда 2 есе баяу - өзгереді; осындай акциядан кұралатын портфель тәуекелі (3 = 1.0 болған акция портфелінің тәуекелінің жартысына тең.

β-коэффициенті "Мегill Lench", "Vаluе Lіnе", т.б. агенттіктермен есептеліп, жарияланады. Көптеген компаниялардын β-коэффициенті 0,75 - 1,5 арасында ауытқып отырады, ал барлық акциялардың орта мәні 1,0-ге тең.

Портфельдің β - коэффициенті.

Кез келген бағалы қағаздар портфелінің β-коэффициенті орта арифметикалық салмақталуы бойынша есептеледі.

Портфельге β-коэффициенті бірден үлкен болатын акцияны қосу β_Р мәнін өсіреді, яғни портфельдің тәуекелін жоғарылатады. β_Р бірден кіші болатын акцияны қосу портфель тәуекелін төмендетеді. Осылайша, β акция оның портфель тәуекеліне салымын өлшегендіктен, β акцияның тәуекелі дәрежесінің сәйкес өлшеуіші болып келеді.

β-коэффициенті есебі: сипаттамалык сызығы.

Нарықта орташа табыстылық (к_т) жоғары болса, j акциясының табыстылығы да өседі, керісінше нарықтағы орташа табыстылықгың төмендеуі акция табыстылығын да төмендетеді.

Осылайша, j акциясының табыстылығы к_т көрсеткішімен және бір акцияның сипаттамасына әсер ететін кездейсоқ құбылыстармен сипатталатын бағалы қағаздар нарығындағы жағдаймен байланысты.

Регрессия теңдеуінің параметрлері маманданған калькулятор немесе компьютерді қолдану арқылы ең кіші шаршылар әдісімен есептеледі. Регрессия теңдеуішн графигі регрессия сызығы деп аталады. Шарп регрессия сызығын акцияның сыпаттамалы сызызы деп атады. Осылайша, β акциялар - оның сипаттамалы сызығының иілім шамасы. β-коэффициенті X және У көрсеткіштерінің өсімдерінің ара қатынасы арқылы анықталуы мүмкін:

β = ∆ Y/∆X

Осылайша, β акциялар, онымен сипатталатын акцияның нарықтық тәуекелі мынаған туелді:

1. оның акция нарығымен жалпы корреляциясына (r_jm);

2. өзінің өзгерісіне (δj)

3. нарық өзгерісіне (δ_m).

β-коэффциенті туралы бірнеше ескертпелер. Енді мынадай жағдайларға назар аударайық:

1. Акцияның табыстылығының болжанған мәндері (к_j) және нарықта акциялардың орташа алғандағы табыстылығы (к_т) сызықтық тәуелділікпен байланысқан:

K_j=a_j+β_jk_m+e_j

2. Әрбір фирма нарытың жалпы өзгерісіне жауап беруден басқа, ол өзіне ғана тән экономиканың жалпы жағдайына бййланыссыз кұбылыстарға тап болады. Мүндай құбылыстар нарықтағы жағдайларға байланыссыз фирмасынын акция табыстылығының өзгерісіне алып келеді; осындай кездейсоқ құбылыстар кездейсоқ қателермен (е^) түсіндіріледі. Оқиға болғанға дейін, кездейсоқ қателіктің шамасы 0-ге тең; бұл оқиғаның нэтижесі он немесе теріс болуы мүмкін. Жалпы тәуекелдәі бұл компоненті диверсификацияланатын немесе компания үшін арнайы тәуекел деп аталады; ұтымды инвестор оның тәуелділігін жойып_? акция портфелінің диверсификацияланған түрін құрайды.

3. β-коэффициенті - нарықтағы жағдайға сезімталдығын бейнелейтін индекс; ол берілген акцияның нарықтағы акциямен салыстырғандағы салыстырмалы өзгерісін өлшейді.

4. Акцияның жалпы, нарықтық және диверсификацияланған тәуекелдердің арасындағы байланыс былайша көрініс табады:

- J акциясының дисперсиясы немесе жалпы тәуекел;

-J акциясының β-коэффициенті;

- нарық дисперсиясы;

- J акциясының регрессиялық дисперсиясы немесе диверсификацияланған тәуекел.

5.Нүктелер регрессия сызығының бойында жататын болса, дисперсия шамасы 8_еі = 0, ал акцияның жалпы тәуекелі нарыктык тәуекелмен сәйкес келеді. Басқа жағынан, егер регрессия сызығы бойынша нүктелер кең жайылса, акцияның жалпы тәуекелінің көп бөлігі диверсификациялануы мүмкін. Ірі, жақсы диверсификацияланған қордың акциялары регрессия сызығына өте жақын орналасқан нүктелермен көрініс табады.

6. Егер акция нарығы ауытқуларға ұшырасатын болмағанда, акциянын нарыктык тәуекелі болмаушы еді. Накты өмірде нарық өзгерістерге ұшырайды, сондықтан бұл тәуекел ылғи да болады.

7. β- салыстырмалы нарықтық тәуекелдің көрсеткіші; J акциясының нақты нарықтык тәуекелі βj² δ_m² -ке тең. Δ_m орташа квадраттық ауытқумен олшенетін тұрақсыз нарықтың кез келген жағдайы үшін β акциясы жоғары болған сайын, оның нарықтык тэуекелі де жоғары болады. Егер β=0 болса, акцияның нарықтық тэуекелі жоқ; егер β=1 болса акцияның тәуекеді нарықтың орташа тәуекеліне (δ_т) сәйкес келеді, мұнда акциялар диверсификацияланған портфельде орналасқан.

8. Диверсификацияланатын тәуекел диверсификация жолымен жойылуы мүмкін және керек, сондықтан жалпы тәуекел емес, нарықтык тәуекел релевантты болып есептеледі.

9. Акцияны иелену үшін сыйақы жалпы тәуекел емес, нарықтық тәуекел арқылы есептеледі.

Инвестор тек бір J акциясын иеленеді, сәйкесінше, жалпы тәуекелге ұшырайды. Егер басқа инвестор жақсы диверсификацияланған акция портфелін иеленсе, олар акциясының тәуекеліне қарағанда томенрек тәуекелге ұшырайды.

3.Капитал рыногының сызығы. Бағалы қағаз нарығы сызығы.

«Тәуекел» түсінігінің әр түрлі аныктамалары белгілі, тәуекелділік кейбір қаламайтын жағымсыз жағдайлардың болуымен байланысты.

Тәуекелдің бірнеше түрі болады: Қаржык, қаржылық, валюталық, мүліктік және тб.

Инвестициялық тәуекел- күтілетін деңгейден төмен табыстарды алу.

Қаржылық активтщ табыстылығы және бұл активпен байланысты тэуекел озара тікелей тәуелділікпен байланысты.

Жалпы тәуекел - нақты қаржылық активке байланысты және мүмкін болатын активтен күтілетін салыстырмалы жағдаймен байланысты дисперсиямен өлшенеді.

Нарыктык тәуекел - ивестициялык қоржынның құрамдас бөлігі ретінде қарастырылатын нақты қаржылық активке байланысты болып, жалпы қоржындық тәуекелділік пен актив тәуекелділігінің үлесін білдіреді.

3 Қаржылық тәуекел әр түрлі өлшемдер мен әдістер арқылы бағаланады: вариация, дисперсия, орта квадраттық ауытку. Жалпы тәуекелді бағалаудың тиімді әдісі актив табыстылығының вариация коэффициенті болып табылады.

Бағалы қағаздар қоржыны - табыс алу мақсатымен жеке не заңды тұлғаның иелігіндегі нарықтық бағалы қағаздар жиынтығы. Қоржын құрамындағы қаржы активінің тәуекелі басқа жағдайларға қарағанда төмен болады. Қоржынның күтілетін табысы күтілетін табыстар комконенттерінің орта салмағын көрсетеді.

Тиімді қоржын- белгіленген тәуекел деңгейінде ең жоғары табыстылықпен қамтамасыз етіп, берілген деңгейдегі табыс нормасында ең төменгі тәуекелді көрсетеді.

Қаржы активтердің табыстылығын бағалау моделі (Capital Asset Pricing Model, САРМ) нарықтық тәуекел мен жақсы диверсификацияланған (әртараптандырылған) қоржынды білдіретін қаржы активтерінің талап етілетін табыс нормасының арасындағы тәуелділікті көзсетеді.

Қоржынның жалпы тәуекелділігіне диверсификацияланған (әртараптандырылған) тәуекелділік, яғни компания үшін спецификалық, жүйесіз тәуекелділік кіреді, оны қоржынды диверсификациялау арқылы жоюға болады, ал диверсифицирленбеген тәуекелділік диверсификациялау жолымен рленбейді.

Капитал нарығының түзуі ( Саpital Market Line,CML) тиімді қоржындар үшін, яғни тәуекелді және тәуекелсіз активтері бар қоржындар үшін, «тәуекелділік табыстылық» тәуелділігін көрсетеді.

Акцифардың бета- коэффициенті β акциялардын нарық тәуекелділігінің өлшемі болып табылады. Ол акциялардың табыстылығын нарықтағы орта табыстылығына қарағандағы өзгерісті көрсетеді.

β 1- ге тең болуы, берілген бағалы қағаздың тәуекелділігінің орта деңгейін білдіреді, неғұрлым β жоғары болса, соғұрлым бағалы қағаздың тәуекелділігі жоғары.

Қоржын бетасы активтер қоржынына кіретін β - коэффициенттерінщ орта салмақтылығын білдіреді.

Облигация- мемлекеттік орган немесе фирма шығарған қарыздык ұзақ мерзімді міндеттеме.

Бағалау позициясы бойынша облигацияны екі түрге бөлуге болады: алдын ала төлеу құқығынсыз және құқығымен.

Облигацияны бағалау негізінде аннутеттерді бағалау алгоритмі жатыр.

Күрделі емес алгоритмдермен байланысты облигацияның табыстылығының бірнеше түрлері бар.

Артықшылығы бар акциялар мерзім біткеннен кейін міндетті жабу шартымен мерзімді облигациялар сияқты бағаланады.

Акциялардың күтілетін жалпы табыстылығы күтілетін дивидендтік табыстылық пен капитализацияланған пайданың табыстылығынан тұрады.

Егер төленбеген пайда фирманың меншікті капиталының рентабельділігінен асатын табыстылығы бар жобаға реинвестицияланса, пайданы реинвестициялау фирманың акциясының бағасының өсуіне әкеледі.

4.Бағалы қағаз нарығы сызығы.

Cуретте көп активтен тұратын мүмкін болатын портфельдер берілген, оған қоса, табыстылығы болатын тәуелсіз актив корсетілген. Тәуелсіз активтің тэуекелі 0-ге тең, сәйкесінше δ = 0, сондықтан ол тік өсьтегі нүктемен бейнеленеді.

Cуретте бағалау үлгісі үшін тәуекел мен табыстылықтың өзара байланысы көрсетілген. Бұл график бағалы қағаздар нарығының түзуі деп аталады.

Т

0

Бm=1

Тәуекел («бета»)

абыстылық (R)

Сурет. Бағалы қағаздар нарығының түзуі (SML)

Байлығын максималдандыруға ұмтылатын инвесторлар капитал нарығы түзуінде орналасқан мүмкіндіктерді таңдайтын болады және олардың портфелінің бір бөлігін тәуекелді активтердің нарықтық портфелінің активтері құрайтын болады.

Мүмкін болатын тәуекелді портфельдердің жиынтығына қосымша ретінде кепілденген табыстылыкты қамтамасыз ететін тәуекелсіз активті де қосуға болады. Тәуекелсіз активке инвестициялау мүмкіндігін ала отырып, инвесторлар берілген бастапқы портфельге тәуекелсіз активті қосу жолымен жаңа портфельді кұра алады.

Тәуекелге бейімделмеген инвестордың талғамсыздық қисығы колбеулеу болады; ол К сияқты нүктеде тоқтайды, мұнда портфельдегі тәуекелді және тәуекелсіз активтердің белгілі бір ара қатынасы болады. Тәуекелден қорықпайтын инвестордың талғамсыздык қисығы жазыңқырақ. Суретте көрсетілгендей, тәуекелсіз акцияларды қосу тиімді жиынтыктың өзгеруіне алып келеді.

Ол бойынша, тиімді портфельдің табыстылығы = тәуекелсіз мөлшерлемесі мен тәуекел үшін сыйақының қосындысына. Осылайша, капитал нарығының сызығы күтілетін табысбылық пен тәуекел арасындағы сызықтык байланысты көрсетеді. Капитал нарығының сызығы колбеулігі былай табылады: тәуекелді акциялардың нарықтық портфелінің күтілетін табыстылығы мен тәуекелсіз табыстылықтың азайтындысын нарыктық портфельдің орташа квадраттық ауытқұына катынасына тең. Бұл көрсеткіш капитал нарығының сызығың абцисса осіне көлбеу бұрышына тангенсін көрсетеді.

Капитал нарығының сызығы (Сарiai Marhei Іте, СМЬ) эффективті портфель, яғни қатерлі және катерсіз активтер үйлесетін портфель үшін «қатер/түсімділік» тәуелділігін корсетеді.

Бағалы қағаз нарығының сызығы (security Marhei Ime,5MЬ) кейбір акциялар үшін «қатер/түсімділік» тәуелділігін көрсетеді.

Нарықты экономикада ірі компаниялар үшін капитал нарығына қаражат тарту тәсілінің маңызы бойынша екінші орынды (акциядан кейш) облигациялык заимадар иеленеді. Көптеген эмитенттердің облигациялары капи-тал нарығы бойынша акпараттьіқ-аналитикалык сипаттағы қызмет үсыну саласында маманданған тэуелсіз компаниялар тарапынан реттеледі.

Тұжырымдар

Нарықта саудаға түсетін кез-келген тауар сияқгы қаржылық активтің де сауда-саттық операциясының мақсатын анықтайтын сипаттары бар. Қарапайым тұтыну тауарлардан қаржылық активтердің айырмашылығы - олар нақты тұтыну мақсатында емес, не ары қарай сол активпен құрыла-тын жүйелі табыс (мысалы, пайыз, дивиденд), не алыпсатарлық табыс (сауда-саттык операциясынан түсетін табыс) алу ниетінде сатылып алына-ды. Қаржылық актив сипаттамаларына құн, баға, түсімділік, қатер жатады.

Капитал нарығының сызығы (Сарiai Marhei Іте, СМЬ) эффективті портфель, яғни қатерлі және катерсіз активтер үйлесетін портфель үшін «қатер/түсімділік» тәуелділігін корсетеді.

Бағалы қағаз нарығының сызығы (security Marhei Ime,5MЬ) кейбір акциялар үшін «қатер/түсімділік» тәуелділігін көрсетеді.

Тақырып бойынша теориялық білімді бақылау және өзін-өзі тексеруге арналған сұрақтар:

1. Сауда-саттық объектісі ретіндегі қаржылык активтің ерекшелігі неде?

2. Қаржылык активтін негізгі сипаттамаларына түсініктеме беріңіздер.

3. Қаржылык активтерді бағалау қандай параметрлерге тэуелді? 4.Тәуекелділіктердің қандай түрлері бар жэне айырмашылықтары қандай?

5.Тәуекелділікті өлшеу әдістері қандай?

6.Жүйесіз тәуекелділікті басқаруға болады ма?

7.Бета- коэффициенті деген не?

8.САРМ моделі туралы не білесіз?

9.Бағалы қағаздарды бағалау.