Бақылау сұрақтары:

1. «Биотехнология» түсінігіне анықтама беріңіздер.

2. Биотехнологияда биохимиялық іс-əрекеттің қандай түрлерін пайдаланады?

3. Химиялық технологиямен салыстырғанда биотехнологиялық процестердің қандай артықшылықтары бар?

4. Биотехнологияның 5 негізгі даму этаптарын келтіріңіздер.

5. Биотехнологиялық процестерді ауыл шаруашылығының қай салаларында пайдаланады?

Дəріс 2. Микроағзалар. Микроағзалардың табиғаттағы маңызы. Жасушалардың пішіні мен көлемі. Ағза жасушаларындағы судың ролі.

Табиғатта микроағзалар барлық жерде көп мөлшерде кездеседі.Тыңайтқыштың əр граммында, өзен суының əр миллилитрінде миллиондаған микроағзалар болады.

Табиғатта ең жиі кездесетін жəне микробиологиялық өндірісте кең қолдангылатын топтарға микроскопиялық саңырауқұлақтар (ашытқылар мен көгергендер), сəулелік саңырауқұлақтар, сонымен қатар бактериялар жатады. Олардың клеткаларының өлшемдері 0,5-10 мкм аралығында болады, олар жарық микроскоптарында жақсы көрінеді. Адамның, жануарлардың, өсімдіктердің көп ауруларының қоздырушысы болып вирустар табылады. Оларды тек электрондық микроскоп арқылы ғана көруге болады, себебі вирустардың өлшемі 10 нан 400 нм Ге дейін өзгереді.

Бактериялардың пішіндері.

Бактериялар шар- немесе коккитəріздес, таяқшатəріздес жəне тармақталған пішінді болады.

1. Коккитəріздес бактериялар – өлшемі 0,5-10 мкм шамасындағы шартəріздес жасушалар. Егер шартəрізді бактериялар топта екі-екіден орналасса оларды диплококка

(пневмококк, менингококк), топта төрттен орналасса – тетракокка, топта сегізден орналасса

– сарцина, тізбектеліп орналасса - стрептококка, жүзім шоғы тəрізді орналасса –

стафилококка деп атайды.

Сурет 1. Бактериялардың негізгі формалары:

1-стафилококтар; 2 – стрептококтар; 3- сарциндер, 4- гонококтар; 5 - пневмококтар; 6

– пневмакок капсуласы; 7- дифтерия бактериясы; 8 – клострищалар; 9-бациллалар; 10-

вибриондар; 11-спиральдар; 12-трепонемдар.

2. Таяқшатəріздес бактериялар өлшемдеріне, жасушалардың аяқталуына, жасушалардың өзара орналасуына қарай ерекшеленеді. Жасушалардың ұзындығы 1,0 –ден 10 мкм-ге дейін болады. Олар бактерия, бацилла, клостридияларға жіктеледі. Бактериялар- спора түзбейтін (ішек, дизентерия, туберкулез жəне т.б) таяқша тəріздес микробтар. Бациллалардың споралары жасуша диаметрінен аспайды (сибирь жарасы бацилласы). Клостридия споралары жасуша диаметрінен үлкенірек(батулизм, столбняк клостридиясы)

3. Имек пішіндес бактерияларға – виброндар, спиральдар, спирохеттер жатады. Вибриондар үтір белгісіне ұқсас имек таяқша(холера, су вибриондары). Спиралдар – бір немесе бірнеше орамы бар спиралды бактериялар. Спирохеттер жіңішке, ұзынша, имек, штопр тəрізді бактериялар (сифилис жəне тифтің қоздырғыштары).

Саңырауқұлақтардың құрылысы.

Саңырауқұлақтар – сапрофиттер жəне өсімдік, жануар, адам паразиттері болып бөлінеді. Саңырауқұлақтар жасушалық құрылымға ие. Саңырауқұлақтар ашытқы(сопақша) жəне мицелия (зең) пішінді болып бөлінеді. Мицелиялы саңырауқұлақтар ұзын,жіңішке өрімделген жіпшелерден- мицелиялардан құралады. Споралары арқылы жынысты жəне жыныссыз жолмен көбейетін саңырауқұлақтар - жетілген (мінсіз) деп есептеледі. Ал, жынысты жолмен көбейе алмайтын саңырауқұлақтар – жетілмеген (міні бар) түрлеріне жатқызылады. Медицинада көбіне кездесетіні адамда ауру туғызатын саңырауқұлақтардың - жетілмеген, яғни жынысты жолмен көбейе алмайтын түрлері.

Сурет 2. Саңырауқұлақтардың құрылысы