2. Выхаванне нацыянальнай самасвядомасці на ўроках беларускай мовы
Беларуская мова як вучэбны прадмет нясе надзвычай высокую пазнавальную каштоўнасць: прывіццё пачуцці любові да роднай мовы, асэнсаванне агульначалавечых каштоўнасцяў, выхаванне асобы з высокім пачуццём патрыятызму. Для дасягнення гэтых мэтаў у змесце беларускай мовы можна выкарыстоўваць такі матэрыял, як «Агульныя звесткі аб мове» і дыдактычны матэрыял: практыкаванні, дыктоўкі, выклады, сачыненні і інш.
Любоў да роднай мовы – адна з праяў патрыятызму. Яшчэ К.Д. Ушынскі казаў, што мова народа з’яўляецца найпоўным адлюстраваннем радзімы і духоўнага жыцця народа: «засвойваючы родную мову, дзіця засвойвае не адны толькі словы, іх складання і перайначвання, але бясконцае мноства паняццяў, поглядаў на прадметы, мноства думак, пачуццяў, мастацкіх вобразаў, логіку і філасофію мовы ... Такі гэты вялікі народны педагог – роднае слова» [1, c. 43].
Праца над фарміраваннем патрыятызму праводзіцца ў кожным класе, аднак аб’ём працы розны і залежыць ад агульнай падрыхтоўкі вучняў, спецыфікі праграмнага матэрыялу па мове і міжпрадметных сувязей беларускай мовы з іншымі школьнымі прадметамі. Так, калі на першым уроку ў 5 класе мы гаворым пра мову як важны сродак зносін, пра тое, як з’явілася мова, якія ўмовы гэтаму спрыялі, то ў 9 класе гэта размова аб прычынах ўключэння беларускай мовы ў склад сусветных моў – палітычных, навуковых, культурна-гістарычных, лінгвістычных.
Выхаванне грамадзянскасці і патрыятызму выяўляецца праз любоў да сваёй краіны, адданасць ёй, у асэнсаваным жаданні і гатоўнасці стаць на абарону Айчыны па прыкладзе сваіх продкаў. Добрай дапамогай у гэтым з’яўляецца правільны падбор дыдактычнага матэрыялу. У працэсе правядзення навучальных дыктантаў, пераказаў можна прапанаваць навучэнцам вызначыць асноўную думку тэксту, акцэнтаваць увагу на тых думках, пачуццях, якія фарміруюць патрыятызм і грамадзянскасць, напрыклад: Як выявілася адвага беларускіх людзей, іх вернасць Айчыне? Што дапамагло героям атрымаць перамогу над ворагам пад час Вялікай Айчыннай вайны? Змаглі б вы паступіць таксама?
Вялікае выхаваўчае значэнне маюць прыказкі, якія можна выкарыстаць пры вывучэнні розных тэм у працэсе ўсяго навучання беларускай мове:
“Дэфіс паміж дзейнікам і выказнікам” (8 кл.) – “Родная бок – маці, чужая – мачыха”; “Радзіма – маці, умей за яе пастаяці”,
“Прыметнікі поўныя і кароткія” (5 кл.) – “Свая зямля і ў гароце мілая; дурная тая птушка, якой сваё гняздо не міла”;
“Ступені параўнання прыметнікаў” (6 кл.) – “Радзіма прыгажэй сонца, даражэй золата”; “Каханне да Радзімы мацней смерці” і г.д.
Любоў да сваёй Радзімы праяўляецца і у выкананні норм вуснай і пісьмовай мовы, а таксама ў агульнай культуры, адным з аспектаў якой з’яўляецца моўная культура асобы – захаванне этычных і камунікатыўных нормаў. Прывіццю навыку культуры зносін адводзяцца спецыяльныя практыкаванні, змешчаныя ва ўсіх раздзелах падручніка беларускай мовы:
“Як могуць звярнуцца да вашых бацькам (знаёмым, суседзям) розныя людзі? Складзіце сказы з рознымі зваротамі”; “Складзіце пабуджальныя прапановы са словамі «Будзьце ласкавы»” (5 кл.);
“Пазначце памылкі ва ўжыванні займеннікаў” (6 кл.);
“У якіх прапановах дапушчана памылка ва ўжыванні дзеяпрыслоўяў”; “Знайдзіце памылкі ва ўжыванні прыназоўнікаў і склонаў назоўнікаў” (7 кл.) і г.д.
Любоў да роднай прыроды – таксама адна з праяў любові да Радзімы, і выхаванне яе шмат у чым залежыць ад настаўніка беларускай мовы, таму што менавіта ён знаёміць дзяцей з паэтычнай чынам Радзімы. Выхоўваючы ў дзяцей любоў да прыроды, мы звяртаемся да пісьменнікаў, паэтаў, якія стварылі незабыўныя карціны родных лясоў і палёў, мораў і гор. У практыкаваннях падручнікаў шмат тэкстаў-апісанняў прыроды класікаў літаратуры, сістэматычная праца з такімі ўзорамі дазваляе перайсці да складання ўласных твораў «Любімы куток прыроды», «Мой горад», «Вуліца майго дзяцінства» і інш.
Вялікае выхаваўчае значэнне мае работа са слоўнікамі. Навучэнцы могуць выконваць самыя розныя заданні, напрыклад: “Прачытайце ў «Школьным тлумачальным слоўніку» і «Слоўніку замежных слоў» слоўнікавыя артыкулы, прысвечаныя слову «патрыёт, патрыятызм». Чым адрозніваецца матэрыял слоўнікавых артыкулаў? Напішыце разважанне на тэму «Што значыць – быць патрыётам». Прачытайце ў слоўніку слоўнікавыя артыкулы, прысвечаныя словах радзіма, герой, гераізм, адвага, доблесць, мужнасць. Што аб'ядноўвае гэтыя словы?” [6, c. 35-37].
Трэба берагчы і развіваць мову, удасканальваць і ўзвышаць як як сродак зносін, прылада думкі. Тады паднімецца і ўзровень культуры, і будзе назапашвацца багацце добрых адносін паміж людзьмі, будуць умацоўвацца маральныя асновы жыцця.