21. Химиялық элементтердің технофильдігі. Химиялық

элементтердің биофильдігі.

Соңғы жылдарда әлемдік жаһандану үрдісінде табиғатта тепе-теңдік жағдайында сақталып тұрған кейбір химиялық элементтердің адам ағзасында бірден көбейе түсуі және ағза үшін маңызы бар элементтер мөлшерінің кеміп кетуі байқалуда. Химиялық элементтердің барлығы да тиісті мөлшерден артық болса немесе азайып кетсе адам ағзасына кері әсер ететіні анықталған. Химиялық элементтердің табиғатта таралу жағдайларына жасалған зерттеулер бойынша жердің массасының шамамен 50%-ын оттек, 25%-дан астамын кремний құрайды. Он сегіз элемент — оттек, кремний, алюминий, темір, кальций, калий, натрий, магний, сутек, титан, көміртек, хлор, фосфор, күкірт, азот, марганец, фтор, барий – жер массасының 99,8%-ын құраса, ал қалған 0,2%-ы барлық басқа элементтердің үлесіне тиеді.

Элементтердің ағза мен қоршаған ортада әркелкі таралуы олардың сіңірілуіне, табиғи қосылыстардың судағы ерігіштігіне байланысты. Суармалы жерлерден жылына 6 млн.т. тұздар шайылып, жер бетіне таралып отырады. Бұл көрсеткіш жылдар өткен сайын 12 млн.тоннаға дейін артатындығы жайлы ғылыми болжамдар бар.

Кремнийдің, алюминийдің табиғи қосылыстары суда ерімейді, сондықтан олар тірі ағзаларға сіңірілмейді. Тірі жүйелер негізін, ағзаның 97,4%-ын құрайтын элементтер — органогендер: көміртек, сутек, оттек, азот, күкірт, фосфор (көміртек негізгі органоген). Оттек пен сутекті көміртектің органикалық қосылыстарының тотығу және тотықсыздындыру қасиеттерін реттеуші ретінде қарастыруға болады. Қалған үш органоген – азот, фосфор, күкірт ферменттердің белсенді ортасын түзушілер. Химиялық элементтердің ағзадағы мөлшерінің өзгеруіне әр түрлі аурулар әсер етеді. Мысалы, рахитпен ауырғанда фосфорлы – кальцийлі алмасу бұзылады да ағзадағы кальцийдің мөлшері төмендейді. Нефритпен ауырғанда электролитті алмасудың бұзылуының әсерінен ағзадағы кальцийдің, натрийдің, хлордың мөлшері азаяды да магний мен калий көбейеді.

22. Химиялық элементтердің физико-химиялық миграциясын

тудыратын процестер. Химиялық элементтердің биогенді миграциясы.

Геохимиялық жүйеде миграция ерекшеліктерін анықтайтын өте маңызды фактор осы элементтер санының басқа да элементтер санының қатынасына тең болатын заттардың концентрациясы болады. Көбінесе концентрация еріген заттағы молекулалар санымен сипатталады, 1 литр ерітіндіде, немесе молекулалар санында еріген 1000 г еріткіш болады.

Сулы ерітіндінің қышқылдық дәрежесін анықтау үшін сутекті иондар концентрациясын минус таңбасымен алынған және рН шамасымен белгіленетін концентрацияның логарифмі түрінде көрсеткен ыңғайлы болады.

pH = - loqC_H = -loq(10^-7) = 7

pH = 7 - нейтралды ерітінділер;

pH от 1 до 7 – қышқыл ерітінділер ( төмендеуімен қышқылдық артады);

pH от 7 до 14 – сілтілі ерітінделер ( неғұрлым көп болса, соғұрлым ерітінді сілтілеу болады);

23. Жер қыртысында кездесетін негізгі және шашыраңқы

элементтердің ерекшеліктері.

Қaзipгi кезде жер қыртысының 15-20 км шамасындағы бөлігі толықтай зертелген. Тау түзілу үpдicтepi кезінде жер бетіне шығатын көптеген тау жыныстары мен минералдар үлгілерін, сонымен бipre тау-кен өндірістерінен, бұрғылау скважиналарынан, терең ашылған және эрозияға ұшыраған жерлерден алынған үлгілерді талдау нәтижесінде жер қыртысында кездесетін химиялық элементтердің орташа құрамы есептеліп шығарылды.

Жер қыртысында көп тараған 44 элемент бар, олардың ішіндe ceгiзi жер қыртысының 97,2-98,8 пайызын, eкeyi (оттегі және кремний) – жердің жалпы массаның 75 пайызын құрайды.

Химиялық элементтердің жер қыртысы салмағынан пайызға шаққандағы мөлшері (А. Е. Ферсман бойынша, 1934ж.) мынандай:

Оттегі

49,13

Цинк

0,020

Кремний

26,00

Бор

0,010

Алюминий

7,45

Мыс

0,010

Teмip

4,20

Иридий

0,005

Кальций

3,25

Бериллий

0,003

Натрий

2,40

Цезий

0,0029

Магний

2,35

Кобальт

0,002

Калий

1,00

Торий

0,002

Титан

0,61

Неодим

0,00175

Көміртегі

0,35

Қорғасын

0,0016

Хлор

0,20

Молибден

0,001

Фосфор

0,12

Бром

0,001

Күкірт

0,10 Жер қыртысында жиі кездесетін титаннан басқа алғашкы 13 элемент өсімдштердің органикалық құрамына кіреді және барлық тіршілік үрдістерінде ерекше роль атқарады, сонымен қатар топырақ құнарлылығындағы олардың маңызы зор. Жер қойнауындағы химиялық реакцияға қатысатын элементтер санының көптігі әр алуан қосылыстар түзілуіне алып келеді.