Билет 4

1. Бренстед-Лоуридің протолиттік теориясы. Судың иондық көбейтіндісі. Сутектік көрсеткіш рН. рН колориметриялық анықтау әдісі. Әлсіз және күшті электролиттердің рН және рОН.

.Бренстед-Лоуридің протолитттік теориясы

Қышқыл-сутек катионнын беретін молекула н\м ион т Қышқыл протондар доноры Hcl H2SO4 HSO4

Негіз-сутек катионнын қосып ала алатын молекула н\м ион негіз-Протон акцепторы мысалыKOH.NH3

Аррениустың электролиттік диссоциация теорисы тусиндіре алмаган дания галымы Бренстед пен ағылшын химигі Лоури усынгүан қышқылдар мен негіздердің протолиттік теорисы тусиндіре алады Бул теория Бренстед-Лоури теориясы д.а Бул теория кышкылдар мен негіздерді заттардың протонга қарай байланысы бар екндігімен анықталады

Қышқылдар мен негіздерді бұл теори б-ша протолиттер ал олардың бір-бірімен әекетттесуін протолиттік тепе-теңдік дейді қышқыл –сутек ионын беретін бөлшек донор

HCL H+CL

Негіз-сутек ионын қосып алады

NH3+H NH4

Судың иондық көбейтіндісі-кез-келген сұйық ерітінділерде,температура тұрақты болғанда сутек ж\егидроксил иондарының концентрацияларының көбейтіндісі,тұрақты шама СУиондарнын көбейтіндісі температураның өзгерісіне тәуелді

Kw=[H]*[OH]=10 -14 дәрежесі

Сутектікң көрсеткіш-ерітіндісі бос гидроксид иондарының концентрацияларының теріс таңбамен алынган ондық логарифиміне тең болатын ортаның қышқылдығының сандық сипаттамасы 1909 жылы Зеренсон ұсынган оны

pH=-lg[OH]

рНколориметрлік анықтау әдісі

Әсіз ж\е кушти электролиттердің pH ж\е рOH

Су әлсіз электолитке жатады егер ерітінді

Кышкыл	Бейтарап	сілтілік
[н]10ның -1дәрежесі –6 дәрекжесі	[н]=[он] 10ның -7 дәрежесі	[н]10нын-8-14 дәрежесі
[он] 10нын -8 дәрежесә мен -14 дәрежесі	Рн=7	[он 10нын-1-6 дәрежесі
рН<7	рон=7	рн>7
Рн1-6		Рн8-14
Рон>7		рон<7
Рн8-14		Рон1-6

2. Моносахаридтер және олардың классификациясы. Стереоизомерия. Моносахаридтердің маңызды өкілдері: галактоза, рибоза. Фишер және Хеуорс формулалары. Циклотізбекті таутомерия. Моносахаридтердің (галактоза, рибоза) химиялық қасиеттері. Аминоқанттар және олардың туындылары – нейрамин және сиал қышқылдары

.Моносахаридтер-химиялық тегі б\ша көп атомды спирттерге жатады сонымен катар молекуласында альдегидтік н\се кетондық топ болады. ОСы себептен моносахаридттер кетозаларга тж\е альдозаларға болинеді

Көміртегі тізбегінің узындығына карай моногсахаридтер триозаларга ,тетрозаларга. Пентозаларга, гексозаларга болинед.

Стереоизомерия-оптикалык изомерия б.тМоносахарилтердің молекуласында ассиметриялык торт орынбасарлары торт трли комиртек атомдары бар б.тОларды хиралдык орталыктар дейди

Стереоизомерлер - атомдардың және атомдар тобының кеңістікте орналасуымен ерекшеленетін изомерлер.

«Хиральділік» сөзі (ағылшынша chirality, грекше. χειρ — қол) екі заттың айнадағы көрінісі түрінде болатын, кеңістікте бір біріне сәйкес келмейтін деген сөзді білдіреді.

АЛхиралдык орталыктары бар бирак симметриялы сызығы молекулалар хиралдык молекулалапр дейд

Моносахарид манызды өкілдері

Моносахаридтер Фишерь проекциясы б\ша жазылады

1,көміртек қанкасы тігінен орналасады

2,асссиметриялык комиртек атомдары корсетилмей нуктемен берилед

Хеуорстың перспективалык формуласы моносахаридтерді дурыс бейнейді Хеуорс б/ша моносахарид моносахарид горизанталь жазыктыкта орналаады .

Тутомерия-органикалык косылыстарды молекулаларындағы атомдардың өзара кайта топтасуы нәтежиесіндегі динамикалык тепе-тенді

Аминокканттар нейрамин сиал кышкылдары

Билет 5

1. Буферлік ерітінділердің сиымдылығы, оған әсер ететін факторларҚанның буферлік жүйелері. Биологиялық сұйықтықтардың қышқылдық – сілтілік тепе-теңдігі. Ақуыз буфері.Ағзадағы биологиялық процестерге рН әсері.

Буферлі ерітінділердің сыйымдылығы –буферлік ерітіндіге кушти кышкыл мен н-се кушти негіз косканда оның реакциясының ортасының өзгерісіне карсы әрекетке кабілеттілігн сипаттайтын шама

Ерітіндінің буферлік сыйымдылығы-бір литр буферлік ерітіндінің рн мәнін бір бірлікке озгерту ушин косылатын кушти кышкылдың н/се кушти негіздің мол-эквивалеттінің сандык мәніне тең шама

Буферлік сиымдылыкка әсер етуші факторлар-

Компоненттердің концентрацмясы

Компоненттердің өзара қатынасы

Температура ,ерді табиғаты концентрациясы

Канның буферлік жуйелері

1гидрокарбонат н2со3 нсо3

2.фосфатын2ро4

3.г.емоглобинді ннb hb

4. акуызды ptcooh

PtcooNa

Биологиялық суйыктардын кышкылдык –сілтілік тепе-тендігі

Адам ағзасында өтетін физиологиялык биохимиялык процестердегі ішкі ортадағы рн турактылығын реттеп отырады оны гомеостаз дейді Гомеостазис манызды жағынан ағзадағы әр юбір суйыктык ушин н тың ыңғайлы концентрациясын сактап туруға умтылу Суйык ортанын кышкылдығын сактап туру адам ағзасының кызметі ушин манызы орасан 1 н иондары коптеген биологялык айналымдарда католиттік кызмет аткарады2 ферменттер ж\е гармонда тек белгілі рн мәндерінің аралыгында биологиялык активтиликті корсетед 3н иондарынын концентрациясын өзгетткен өзі каннын талшык аралык суйыктын осмос кысым шамасына әсер етеді.

Акуыз буфері

Pt-cooh+pt-cooNa

Кан плазмасында 7-8 пайызы акуыз болады

2. Альфа-амин қышқылдарынан пептидтердің түзілуі. Пептидтік топтың құрылысы. Пептидтердің гидролизі. Ақуыздардың біріншілік құрылымы. Ақуыздардың гидролизі. Ақуыздардың екіншілік, үшіншік, төртіншілік құрылымы.

2Альфа аминкышкылдарынан пептидтердің тузілуі

Альфа аминкышкылдары суда ертитін кристалдщык заттар Олардың көбінін тәтті дәмі бар Тірі ағза ушин альфа аминкышкылдарының негізгі көзі тағамдық аксылдар баолып табылады

Акуыздардын біріншілік курлымы

Аминкышкылдары белгілі бір ретпен тәртіппен өзара пептидттік байланыс аркылы тізбек курады

Полипептидтердің тізбекті орналасуының екі турі бар

Глобулярлы акуыз узындыңы менг еннің катынасы 1;10 шар тәрізді

Фибряр лы узындығы мен енінің катынасы 1:100 1:1000 катынасы жіп тәрізді

Акуыздын екіншілік курлымы

Кеністікте полипептидттік топтардын арасында тузілетін. Әлсіз сутектік байланыстар аркылы альфа спираль вета катпар турде орналасуы

Акуыздын ушіншілік курлымы бір-біріне жакын орналаскан радикал топтары аркылы өзара әрекеттесіп туз тузуші вандер-вальстік әректтесулерге тусип кеністікте орналаскан полипептидттік тізбектің беріктігін әрі карай артттыра туседі

Акуыздын төртінші ретті курлымы молекула салмактары 50000 д астам көптеген акуыздар олигомер акуыз катарыена жатып екі н-се одан да коп полипеппидтті тізбектен ягни протомерлерден турады

Акуыздардын ерігіштігі олар суда жаксы ериді

6-билет

1, Медицинада күкірт қосылыстарының қолданылуы. Медицинада хлоридтердің, бромидтердің, иодидтердің және фторидтердің қолданылуы. Йодтың, хлордың және хлорлы әктің бактерицидтік әсері. Фтор құрамды тіс пасталары. Тірі ағза үшін галогендердің ролі.

Күкірт. Ағзада энергия тасымалдау қызметін атқарады.Жануарлар мен адам ағзасында күкірт цистеин және метионин сияқты аминқышқылдарының құрамында болады. Медицинада қолданылуы: 1.тазартылған күкірт іш жүргізетін дәрі ретінде, сықпа(паста), маздар құрамына ендіріліп, емдеуде қолданылады.2.кальций, барий, натрий сульфаты түрінде қолданалыды.

Хлор.Негізгі биогенді элементтердің бірі.Асқазан сөлі мен плазманың түзілуіне,ферменттердің белсенділігінің артуына қатысады.газ түріндегі хлор өте улы.Медицинада қолданылуы:1.сұйытылған тұз қышқылы(8%-тік) асқазан сөлінде қышқыл жетіспегенде қолданылады.2.кальций, калий, натрий хлориді 3.СаOСl2 хлорлы әк дезинфекциялаушы зат ретінде қолданылады.

Бром.Медицинада аммоний,калий және натрий бромидтері қолданылады.Йод.Адам мен жануарлар үшін керек микроэлемент болып есептеледі.Адам ағзасында йод мөлшері(25мг) жартысынан кобі,онда ол тироксин гормонының құрамына енеді.Йодтың буы улы.Медицинада қолданылуы:радтоактивті йод эндемиялық зоб ауруын емдеуде қолданылады.Йодтың спиртті ерітіндісі 5% немесе10%-тік антисептикалық зат ретінде қолданылады және ішуге атерескелерозда 5%, 1-10 тамшы беріледі.

Фтор.Тіс және сүйектің негізгі қатты бөліктерінің түзілуіндегі минералды зат алмасу прцесіне қатысады.Тіс және сүйекте фтор фторопатит(Са5(РО4)3F) түрінде болады. Адам фторды ішетін судан қабылдайды.Егер ішетін суда фтор жеткіліксіз болса, онда тіс эмалдары бұзылады.Тіс кариесінің негізгі емі суды фторлау.Бос күйіндегі газ тәрізді фтор улы.Медицинада натрий фториді(NaF) қолданылады.Ол тіс пастасы құрамына ендіріледі(кариесті емдеу үшін)

2. Моносахаридтер және олардың классификациясы. Стереоизомерия. Моносахаридтердің маңызды өкілдері: манноза, фруктоза. Фишер және Хеуорс формулалары. Циклотізбекті таутомерия. Моносахаридтердің (манноза, фруктоза) химиялық қасиеттері. Аминоқанттар және олардың туындылары – нейрамин және сиал қышқылдары.

Моносахаридтер суда жақсы, спиртте нашар, ал эфирде мүлде ерімейтін қатты заттар. Құрамында альдегид тобы бар моносахаридтер альдозалар,кетон тобы бар қосылыстар кетозалар

Көміртегі тізбегінің ұзындығына байланысты моносахаридтер - триозаларға, тетрозаларға, пентозаларға, гексозаларға бөлінеді.Стереоизомерлер - құрамы мен құрылысы бірдей бірақ атомдарының кеңістіктегі орналасу айырмашылығы бар изомерлер.Олар энантиомерлерге және диастереомерлерге бөлінеді.Түзу сызықты монозалардың Фишерлік проекцияларында корбоксил тобын жоғарғы жағынан орналастырып, жоғарыдан төмен қарай нөмірлейді.

Фруктоза гексозалардың өкілі CH2OH

Фишердің проекциялық формуласы және Хеуорс формуласы

Аминқанттар гидроксил тобының орнына амин тобы бар, олар негіздік қасиеттерге ие және қышқылдармен жақсы кристалданатын тұздар түзеді.Маңызды аминқанттар:Д - глюкозаның және Д - галоктазаның 2аминқанттары.

Нейрамин қышқылы-табиғи қосылыс. Малдардың денелерінде және кейбір вирустар мен микроорганизмдердің құрамында N жәнеN. О қышқылданған немесе метилденген туынды түрінде кездеседі.

Сиал қышқылы бірнегіздік полиоксиамин қышқылдары, нейрамин қышқылының туындысы.

Таутомерия - екі немесебірнеше изомерлердің бір біріне оңай ауысатын изомерия құбылысы.

7-билет. 1. Электролиттік диссоциация теориясы. Оствальдтің сұйылту заңы. Күшті электролиттердің теориясы. Тірі ағзадағы электролиттер. Қышқылдық-негіздік тепе-теңдік.

Оствальдтың сұйылту заңы ?

1. Олиго- және полисахаридтер, жіктелуі. Дисахаридтер. Дисахаридтердің (лактоза, сахароза) түзілуі және құрылысы, циклотізбекті таутомерия. Дисахаридтердің (лактоза, сахароза) тотықсыздандырғыш қасиеттері. Дисахаридтердің гидролизі.

24-билеттің 1-сұрағы

8-билет.

1, Биогенді d -элементтерінің жалпы сипаттамасы. Хром, марганец, темір, кобальт, никель, мыс, мырыш және молибденнің биологиялық мәні.

Биогенді d-элементтер үлкен периодта I-VIII қосымша топшларында, s- және p- элементтер арасында орналасқан;

Сыртқы d-қабат алдындағы орбитальдар толтырады;

Ішкі қабаттарында бір-екі 2 s-электроннан болады.

Хром-микроэлемент (ағзадағы мөлшері 10 -5 дәрежесі ) Cr

Металды хром улы емес. Cr (III) және Cr (VI) қосылыстары денсаулық үшін улы, қауіпті.

Хром иондарының биологиялық ролі: көмірсулардың алмасу процесіне қатысу, ақуыздардың алмасу процесіне қатысу.

Марганец-микроэлемент (мөлшері 1,6*10 -5 дәрежесі ) Mn

Биологиялық ролі: көптеген ферменттерді (аргиназа, холинэстераза, пируваткарбоксилаза) белсендіру, қан ұю процестерін жақсарту, антиденелерді өндіруді жеделдету, қандағы қант мөлшерін төмендету, атеросклероз дамуын тежеу, бала ағзасының қалыпты дамуы және өсуін қамтамасыз ету, С витаминінің синтезіне қатысу.

Темір-микроэлемент мөлшері (7*10 -3 дәрежесі ) Fe

Биологиялық маңызы: оттекті өкпеден ұлпаларға тасымалдаушы болып табылатын гемоглабиннің белсенді орталығы, ұлпалардың тынысын қамтамасыз ететін- миоглобиннің, цитохромдардың, каталазаның белсенді орталығы.

Кобальт-микроэлемет (мөлшері 2*10 -6 дәрежесі Co

Биологиялық маңызы: қан ұю процесінде маңызды рқль атқаратын В12 витаминінің негізгі құрамдас бөлігі, бұлшықтық ақуыздардың түзілу процестеріне қатысу, А және К витаминдерінің қорын үлкейтуге қатысу, қалқанша без қызметін ширату, көмірсулар алмасуын реттеу, ферменттердің синтезіне қатысу.

Молибден-микроэлемент (мөлшері 10 -3 дәрежесі ) Mo

Биологиялық ролі: пуринді негіздерді несеп қышқылына дейін ыдырауды катализдейтін ферменттердің (ксантиноксидаза және ксантиндегидрогеназа) белсенді орталығы болып табылады, өсу және даму процестерін ширатады.

2,Олиго- және полисахаридтер, жіктелуі. Полисахаридтер. Гомополисахаридтер. Құрамы мен құрылысы. Полисахаридтердің биологиялық мәні.

Олигосахаридтер - құрамында 2,3,4,5,...10 моносахаридтер болатын көмірсулар тобы . Дисахаридтер: мальтоза, сахароза, лактоза; трисахаридтер, т.б. Полисахсридтер - моносахаридтердің қалдығы 10-нан жоғары болады.Полисахаридтердің 2 тобы бар: 1. Гомополисахаридтер: крахмал, гликоген. 2. Гетерополисахаридтер: гетерогликондар, гиалурон қышқылы, хондроитинсульфат, дерматансульфат, кератонсульфаттар. Гетерополисахаридтер. Көмірсулардың маңызды бұл топтарының өкілдеріне хондроитинсульфаттар, гиалурон қышқылы, гепарин т.б. жатады.

І. Гиалурон қыш.

ІІ. Қышқылдық гликозамингликандар:

А. Хондроитин-4-сульфат фор

Б. Дерматан-4-сульфат фор

ІІІ. Гепарин

9-билет.

1. Қатты және сұйық мембраналар негізіндегі ионоселективті электродтар, оларды биологиялық сұйықтықтардағы иондардың концентрациясын анықтау үшін қолдану. Редокс-электродтар. Потенциометриялық титрлеу. Биолого-медициналық зерттеулерде потенциометрияның қолданылуы.

Ионды сұрыптау электродтарының ашылуына байланысты соңғы кезе электрохимияның мүмкіндігі кеңейіп отыр. Ионды сұрыптау электродтарының потенциалы, барлық ерітіндідегі иондарға емес тек ионның бір түрінің қатысуына тәуелді болады, яғни сол ион үшін селекциялық болып табылады.

Ионды сұрыптау электродтары 3 топқа бөлінеді:1. Қатты мембраналы электродтар; 2. Ионалмасу типіндегі сұйық мембраналы электродтар; 3. Иондарды сұрыптап өткізетін, өзінде заряды болмайтын сұйық мембраналы электродтар. Биология ғылымында ионды сұрыптау электродтары K+, Ca2+, Na+ ж/е де басқа металл катиондарын, Cl-, Br-, S2-, NO3-, CN-, CNS- аниондарын анықтауға қолданылады. Редокс-электрод деп электрод құрамына енетін заттардың өзі реакйияға қатыспайтын, бірақ ерітіндідегі тотығу-тотықсыздану реакцияларында тек электрондарды тасымалдауға ғана қатысатын жарты элементтерді айтады. Потенциометрлік әдіс Н+ иондарының активтілігін ж/е рН анықтаудан басқа қышқылдар мен негіздердің жалпы концентрациясын анықтауға да қолданылады. Қышқылдар мен негіздердің концентрациясын бұл әдіспен анықтау потенциаметрлік титрлеу деп аталады.

2,Олиго- және полисахаридтер, жіктелуі. Полисахаридтер. Гетерополисахаридтер. Құрамы мен құрылысы. Полисахаридтердің биологиялық мәні.

Олигосахаридтер - құрамында 2,3,4,5,...10 моносахаридтер болатын көмірсулар тобы . Дисахаридтер: мальтоза, сахароза, лактоза; трисахаридтер, т.б. Полисахсридтер - моносахаридтердің қалдығы 10-нан жоғары болады.Полисахаридтердің 2 тобы бар: 1. Гомополисахаридтер: крахмал, гликоген. 2. Гетерополисахаридтер: гетерогликондар, гиалурон қышқылы, хондроитинсульфат, дерматансульфат, кератонсульфаттар. Гетерополисахаридтер. Көмірсулардың маңызды бұл топтарының өкілдеріне хондроитинсульфаттар, гиалурон қышқылы, гепарин т.б. жатады.

І. Гиалурон қыш.

ІІ. Қышқылдық гликозамингликандар:

А. Хондроитин-4-сульфат фор

Б. Дерматан-4-сульфат фор

ІІІ. Гепарин

10-билет.

1, Сорбция, оның түрлері. Хемосорбция. Ионоалмасу адсорбциясы. Медицинада қолданылуы. Хроматография негізі. Медицинада және биологияда қолданылуы.

Сорбция - бір заттың екіншісіне сіңірілуі. Әдетте өзіне басқаны сіңіруші затты-сорбент, ал оған сіңірілетін затты сорбтив деп атайды.

Адсорбция - сорбенттің бетіне сіңірілу процесі.

Абсорбция - сорбенттің бүкіл көлеміне сіңірілу процесі.

Хемосорбция - хим-қ реакция қатысында жүретін сіңірілу процесі.

Ионалмасу хроматография зерттейтін ерітіндідегі иондармен адсорбенттегі- иониттегі иондар арасындағы қайтымды алмасу реакцияларына негізделген.

Алмасатын иондардың зарядына бай-ты иониттер: аниониттерге ж/е катиониттерге бөлінеді.

Хроматография

-Амин қышқылдарының қоспаларының бөлінуі

-Дәрілік препараттарды тазарту

-Витаминді, гормондарды тазарту

-Ауру түрін болжау(диагноз)

Адсорбцияның талғамдық қасиетіне заттарды ажырату ж/е анықтау әдісі - хроматография негізделген.

Хроматография әдісі жүру механизмі б-ша адсорбциялық, бөлініп таралу, ион алмасу хроматографияларына бөлінеді.

2,Бес және алты мүшелі екі және одан да көп гетероатомды гетероциклдер (пиразол, имидазол, пиримидин, пурин). Пиразолон-5 – наркотикалық анальгетиктердің негізі. Гидроксипуриндер. Алкалоидтар.

Пиразол - имидазолдың изомері. 2 изомерлердің хим-қ қасиеттері ұқсас.Имидазол тәрізді пирозол амфотерлі қасиет ассоциаттар түзеді.

Имидозол - 5мүшелі гетероуиклдің 1 ж/е 3 жағдайында 2 азот атомы орналасқан гетероциклді қосылыс. Оның молекуласында NH- қышқылдық тобы ж/е -N= негіз азот атомы болу себебінен сутектік байланыс ар-лы байланысатын молекула ішілік ауысуын оңайлатады.Оның маңызды туындысы - гистидин.

гистидин

Пиримидин - 2 гетероатомы бар 6 мүшелі гетероциклдер

пиримидин

Пурин

Синтетикалық жолмен алынған пирозолдың маңызды туындысы - пиразолен-5ғ

Оның негізінен алынған дәрі-дәрімектер:

антипирин ,

амидопирин ,

анальгин.

Алкалоидтар - құрамында азот атомы бар табиғи текті органикалық негіздер; құрамында азоты бар сілті қасиетті органикалық зат.