3.1. Функционалды ескіру (тозу)

Машиналар мен жабдықтардың функционалды ескірудің әсерінен болған құнсыздануы жаңа технологияның пайда болуына байланысты.

Абсолютті сипаттамасы бар физикалық тозуға қарағанда, функционалды ескіру салыстырмалы болып келеді. Яғни, бағаланып жатқан машиналар мен жабдықтардың функционалды тозуын ұқсас аналогтармен салыстыру арқылы анықтайды.

Функционалды ескіру машиналар мен жабдықтарды сатылу нарығынан шектейді және де машиналар мен жабдықтарды өндіріп шығару тиімділігін кемітеді. Функционалды ескірудің өсуіне, яғни машиналар мен жабдықтардың жиі ауысуына ғылыми – техникалық прогресс әсер етеді.

Техникалқы – экономикалық көрсеткіштерді жоғарлату мақсатымен машиналар мен жабдықтарды жаңарту арқылы функционалды тозудың әсерінен болған шығындарды азайтуға болады. Бағалау процессінде жаңа технология мен ескі технология арасындағы айырмашылықты, әдетте екі жағдайда қарастырады. Машиналар мен жабдықтардың тозуына себеп болған шығындарға байланысты функционалды тозудың келесі топтары бар:

• капиталды шығындардың әсерінен болған тозу;

• өндірісті шығындардың әсерінен болған тозу.

3.2 Түзетілетін функционалды ескіру

Түзетілетін функционалды ескіруге құрылымның сәйкес келмеуі, материалдардың, стандарттардың, әрлендіру сапасының қазіргі заманғы талаптарға сәйкес келмеуі нәтижесінде болған құнның жоғалтуын жатқызады. Түзетілетін функционалды ескіруге жабдықты түзетуге кететін шығындардың ағымдағы әкелетін табысынан төмен болуын жатқызады.

Мысал 3.4. Технологиялық жабдықтың функционалды тозу коэффициентін және түрін анықтау қажет. Берілгендер бойынша: 2001 жылы бағалау жүргізгендегі бастапқы құны, жабдықтың нормативті жұмыс істеу мерзімі белгісіз. Сараптамалы бағалау бойынша технологиялық жабдықтың қалдық жұмыс істеу мерзімі 12 жыл құрайды. Жабдықтың өнімін қайта реттеу қолмен жүргізіледі. Ал қазіргі заманғы ұқсас аналогтың шығарған өнімін қайта реттеу автоматты машина арқылы жүргізіледі. Мұндай машинаның құны – 14 000 тенге құрайды, ал монтажға кететін шығындар 4 600 тенге құрайды. Автоматты машина арқылы жылдық табыстың өсуі 18 000 тенге құрайды. Пайыз ставкасын 0,1 - ге тең деп қабылдаймыз.

Шешімі:

1. Функционалды тозудың құндық мәнін анықтаймыз:

,

Мұнда,  функционалды тозудың құндық мәні;

автоматты машинаның құны;

автоматты машинаға жұмсалатын монтажды шығындар.

тенге.

2. Инфляция индексі арқылы технологиялық жабдықтың қайтадан қалпына келтіру құнын анықтаймыз:

,

Мұнда,  технологиялық жабдықтың қайтадан қалпына келтіру құны.

4500 тенге - технологиялық жабдықтың бастапқы құны;

1,08 – 1998 жылы қабылданған инфляция индексі;

1,459 - 1999 жылы қабылданған инфляция индексі;

1,356 - 2000 жылы қабылданған инфляция индексі;

1,044 - 2001 жылы қабылданған инфляция индексі;

тенге.

3. Функционалды тозудың коэффициентін есептейміз:

.

4. Функционалды тозудың түрін анықтаймыз. Ол үшін қиын пайыздың бесінші функциясын пайдалану арқылы ағымдағы құнды анықтаймыз. Аннуитеттің ағымдағы құнын есептеу формуласы:

,

Мұнда,  ағымдағы құны;

уақыт аралығында төленетін төлем;

пайыз ставкасы;

пайыздардың жиналу уақыт аралығы.

.

мен - ды салыстырғанда, ағымдағы құнның функционалды тозудың құндық мәнінен жоғары екендігін байқаймыз:

Олай болса, автоматты машинаны орнату экономикалық тиімді болып келеді, ал функционалды тозу түзетіледі.

Қарастырылған мысалда автоматты машинаның жоқ болуын, толықтыруды қажет ететін жетіспеушілікке жатқызамыз. Жабдықты жаңарту арқылы өнімділіктің өсуі артады.