- •Дене вертикаль төмен қарай үдемелі қозғалғанда оның салмағы ma – ға азаяды.
- •2.Серпінді маятниктің гармониялық тербелістері
- •3.Математикалық маятниктің тербелісі
- •4. Еркін тербелістердің өзіндік циклдік
- •Сұйықтың тығыздығы тұрақты екендігін ескерсек
- •2.7 Механика бөліміндегі политехникалық білімдерді жүйеге келтіру
2.Серпінді маятниктің гармониялық тербелістері
Тербеліс периоды:
Мұндағы m – жүктің массасы, k - серіппенің қатаңдығы. Серпінді маятниктің гармониялық тербелі-сінің толық механикалық энергиясы.
Сурет 25 серпінді маятниг
,,,,,
мұндағы А – тербеліс амплитудасы, х- маятниктің тепе-теңдік қалпынан ығысу шамасы.
3.Математикалық маятниктің тербелісі
Тербеліс периоды:
Маятникті кері қайтарушы күш: F = mg sіn α
4. Еркін тербелістердің өзіндік циклдік
жилігі. Резонанс.
а)
Серпінді маятниктің циклдік жилігі:
;
26 –
сурет б)
Математикалық маятниктің циклдік
жилігі:
Сурет 26 Маятникті кері қайтарушы күш
.
Жүйеге әсер ететін сыртқы күштің өзгеру
жилігі еркін тербеліс жилігімен дәл келгенде,
еріксіз тербелістің амплитудасының кенет
Сурет 27 Резонанс өсіп кету құбылысын резонанс деп атайды.
Ол латынның “үн қосу” деген мағынадағы
сөзінен алынған. Резонанстың негізгі шарты
ω=ω0
Механикалық толқындар. Дыбыс
Уақыттың өтуіне қарай кез-келген серпінді ортадағы немесе кеңістіктегі тараған тербелістерді толқын дейді.
Толқын бойында тербеліске түскен бөлшектер толқынының тарау бағытына перпендикуляр бағытта тербелетін болса, ондай толқынды көлденең толқын деп атайды.
Толқын бойында тербеліске түскен бөлшектер толқынның тарау бағытының бойындағы сызықпен тербелетін болса, ондай толқынды қума толқын дейді.
Бір период ішіндегі толқынның тарау қашықтығын толқын ұзындығы дейді. Оны λ әрпімен белгілейді.
Бұдан
толқынның тарау жылдамдығы:
Сурет 28 толқынның тарау жылдамдығы
Дыбыстық құбылыстарды зерттейтін физиканың бөлімін акустика дейді.
Дыбыс толқындары деп адамның есту органдарымен қабылдауға болатын, 16Гц-тен 20000Гц-ке дейнгі жиіліктегі толқындарды айтады.
Дыбыстың қаттылығы оның тербеліс амплитудасымен, ал жоғарлылығы тербеліс жиілігімен анықталады.
Әрбір синусойдалы дыбыс толқындарын тон дейді.
Тонның жоғарлылығы жиілікке байланысты: жиілік неғұрлым көп болса, тон да солғұрлым жоғары болады.
Едәур жоғары жиіліктегі дыбыс тербелістерін обертон дейді. Дыбыстың
тембрі обертондардың тербеліс амплитудасына байланысты.
20ł103 Гц-тен 1013 Гц-ке дейінгі дыбыс толқындарын ультрадыбыс дейді.
Қарапайым температурада дыбыстың ауада тарау жылдамдығы 330-340 м/с.
Серпінді орта болмағандықтан, ауасыз кеңістікте дыбыс таралмайды.
Кесте 3
Механикалық тербелістер мен толқындар бойынша жүйеге келтірілген білімдер
Реті |
Негізгі түсініктер |
Анықтама |
Формула |
Өлшем бірлік |
1 |
Тербеліс амплиту- Дасы |
Тербелістегі дененің тепе-теңдік қалыптан ең көп ауытқу шамасы |
A
=
х |
Метр (м) |
2 |
Тербеліс периоды |
Толық бір тербеліс жасауға кеткен уақыт |
T=t/N; T
=
|
Секунд (с) |
3 |
Тербеліс Жиілігі |
Бір секунд ішінде жасалынатын тербелістер саны |
ν=N/t
; |
Герц (Гц)= =
c |
4 |
Циклдік (дөңгелек- тік) жиілік |
2 |
ω=2π/Т= =2πν |
рад/с |
5 |
Гармони- калық тербеліс |
Синус немесе косинус заңы бойынша периодты өзгеретін тербеліс |
x=Аsin(ωt+φ) А- амплитуда
|
|
6 |
Тербеліс фазасы |
Тербелістегі х шамасының берілген уақыт моментіндегі мәні |
ωt+φ; φ – бастапқы фаза |
радиан (рад) |
7 |
Серпінді маятниктің энергиясы |
Потенциалдық және кинетикалық энергиялар қосындысы толық энергияға тең |
= А-амплитуда |
Джоуль (Дж) |
8 |
Серпінді маятниктің тербеліс периоды мен циклдік жиілігі |
Серппеге ілінген дененің, Р ауырлық күші мен Ғ серпінділік күштері әсерінен тербеліске келетін маятник
|
T=2
|
сек.
Рад/с |
9 |
Математи-калық маятниктің тербеліс периоды мен циклдік жиілігі |
Бір ұшы бекітілген, екінші ұшына жүк ілінген, Р ауырлық күшінің әсерінен болатын тербелмелі жүйе |
T=2
|
сек.
Рад/с |
Механикалық тербелістер мен толқындар бойынша оқу материалын жүйеге келтірудің тиімді жолы жоғарыдағы таблица құру болып шықты.
Таблицада негізгі түсініктер, олардың анықтамалары, математикалық өрнектері және өлшем бірліктері қамтылған. Оқушыларда механикалық тербелістер мен толқындар бойынша негізгі білімдер жүйесін қалыптастыруға едәуір қолайлы жағдай жасайды.
2.6 Гидроаэромеханика элементтері
Мектептің физика курсында гидроаэромеханика элементтерін бірге оқыту жағдайы қарастырылмаған. Радиалдық тәсілмен 7 сыныптың физика курсында гидроаэростатика элементтері оқытылса, 10 сыныпта сақталу заңдарының қолданылу мысалы ретінде гидроаэродинамика элементтерінен біраз мағлұматтар беріледі /19; 20/. Олардың оқытылу алшақтығы білімдердің белгілі бір жүйемен қалыптасуына едәуір қиындық тудырады. Сондықтан жоғарыда келтірілген сыныптардың әрқайсысына тиесілді материалды өз орындарында, жеке-жеке қорытындылаған тиімді.
Гидроаэромеханика жайлы білімдердің адамзат өміріндегі аса қажеттілігі, ол білімдердің ертеден қалыптасқан, тұтас орталар физикасы деген үлкен ғылым саласына айналғандығы және олардың су, ауа транспоттық техникасында, гидротехникалық құрылыстар салуда, су құбырларын жүргізуде т. б. көптеген орындарда кеңінен қолданылуы мектептің физика курсында бұған ерекше көңіл бөлуді қажет етеді. Осыған байланысты оқушыларға кәсіптік бағдар беруге негізделген, төменде келтрілгендей, оқу материалының қысқаша мазмұны болғаны дұрыс.
Сұйықтар мен газдардың тепе-теңдік жағдайлары мен қозғалыстарын, сондай-ақ олардың қатты денелермен өзара әсерін зерттейтін физиканың бөлімін гидроаэромеханика дейді.
Гидроаэростатикада сұйықтар мен газдардың оларға түсірілген күштің әсерінен тепе-теңдік жағдайлары мен заңдылықтары және сұйықтар мен газдардағы қатты денелердің тепе-теңдік шарты қарастырылады.
Гидроаэродинамика сұйықтар мен газдардың қозғалыс заңдарын сондай-ақ олардың қатты денелермен бір-бірімен салыстырмалы қозғалыс кезіндегі әсерлесу жағдайларын қарастырады.
Гидроаэромеханикада сұйықтар мен газдардың құрылысы нақты есептелінбейді және олар тұтас орталар ретінде қарастырылады.
Сұйықтар мен газдардың қатты денелерден айырмашылығы олардың аққыштығы, өзіндік формасының жоқтығынан өзі орналасқан ыдыс формасын алып, оның қабырғаларына қысым түсіруі. Ал сұйықтардың газдардан өзгешелігі беттік қабатының (немесе еркін бетінің) болуы және сығылмайтындығы.
Енді гидроаэростатика және гидроаэродинамика элементтері жайлы қайталап, қорытындылауға қажетті оқу материалының қысқаша мазмұнын келтірейік.
Гидроаэростатика
Паскаль заңы. Сұйыққа (немесе газға) түсірілген қысым өзгеріссіз оның барлық нүктелеріне бірдей беріледі.
Ыдыс ішіндегі сұйықтың ыдыс қабырғаларымен жанаспайтын бетін оның еркін беті дейді. Газдарда мұндай еркін бет болмайды.
Сұйық
ішіндегі қысым оның әр деңгейінде
әртүрлі болады. Егер сұйықтың беткі
деңгейіндегі (
=0)
қысым
белгілі
болса (бұл қоршаған ауаның сұйық бетіндегі
поршеннің т.б. қысымы) онда кез келген
тереңдіктегі қысым:
Мұндағы - сұйықтың тығыздығы.
Сұйықтың ауырлық күшінің әсерінен және оның бетінің астындағы тереңдікке байланысты қысымын гидростатикалық қысым дейді.
Кез келген формадағы қатынас ыдыстардың ішіндегі тыныштықта тұрған сұйықтың еркін беттері әрқашанда бірдей деңгейде болады.
Жерді
қоршаған ауа қабатын атмосфера
дейді. Жер бетіндегі ауа едәуір тығызырақ
болады, оның
көлемінің салмағы
-ға
тең.Жер бетінен биіктеген сайын ауаның
тығыздығы азая береді. Мәселен,
биіктікте ол
,
биіктікте -
азаяды.
А
тмосфералық
қысымды
алғаш рет 17-ғасырда италья ғалымы
Торричелли өлшеді. Оның жасаған
тәжірибесінің негізінде атмосфералық
қысым бірлігіне қазіргі кезге дейін
практика жүзінде
алынады.Ал интернационалдық жүйеде
(СИ) атмосфералық қысым бірлігіне Паскаль
(
)
алынады.
Жер
бетіндегі атмосфералық қысым орташа
тең. Теңіз деңгейінен биіктеген сайын,
қысым да азая береді. Мәселен, шағын
жоталарда
биіктікте көтерілген сайын, қысым
немесе
-ға
кеміп отырады.
Бұл мәнді қалыпты
атмосфералық
қысым дейді. Сурет 29 Гидравликалық машина
Паскаль заңына гидравликалық машиналардың жұмысы негізделген (29-сурет). Денелерді сығуға арналған мұндай машинаны гидравликалық пресс дейді. Көрсетілген сурет бойынша
бұдан
Архимед
күші.
Сұйыққа батырылған денеге онымен
ығыстырылып шығарылған сұйықтың ауырлық
күшіне модулі жағынан тең кері итеруші
күш әсер етеді.Бұл күшті Архимед күші
дейді және
әрпімен белгілейді.
Егер дене сұйыққа толығымен батырылған болса, онда
мұндағы
–
сұйықтың тығыздығы,
–
дененің көлемі.
Егер дене сұйыққа толығымен батырылмай, оның біраз бөлігі сұйық бетінде қалып қойса, онда
,
мұндағы
– дененің сұйыққа батырылған бөлігінің
көлемі.
Сұйық
(немесе газ) ішіндегі дененің салмағы
өзінің ығыстырылып шығарған сұйығының
салмағы қанша болса, сонша салмаққа
кемиді. Егер вакуумдегі дененің салмағы
болса, онда сол дененің сұйық (немесе
газ) ішіндегі
салмағы
Архимед күшіне кемиді,яғни
, немесе
,
мұндағы
– дененің вакуумдегі массасы,
– сұйық ішіндегі дене көлеміне тең
сұйықтың (немесе газдың) массасы.
Сұйықтар мен газдардың қозғалысы
Қозғалыстағы сұйық ағысы әртүрлі болуы мүмкін.
С
ұйықтың
бір-бірімен жанасқан қабаттары өзара
араласпай қозғалатын ағысын ламинарлық
дейді.
Ал сұйық қабаттары бірімен-бірі ретсіз
араласып кететін болса ондай ағысты
турбуленттік
дейді.
Көлденең қимасының аудандары әртүрлі құбырлармен қозғалған жағдайда
сұйық жылдамдығы да әртүрлі болады.
Айталық, көлденең қимасы әртүрлі
құбырдың
бойымен сұйық үйкеліссіз
қозғалсын делік (30-сурет).
Құбырдың
және
көлденең қималары арқылы
t
сурет 30 турбуленттік
аралығында сұйықтың бірдей массалары аып өтетін болғандықтан
.

.
.
.
уақыт
бірлігінде жасалынатын тербелістер
саны
=
,к
–қатаңдық,
;