3. Kultura jako wytwór życia społecznego – różne ujęcia

Pojęcie kultury. Kultura duchowa i materialna. Korelaty kulturowe. Globalne i selektywne rozumienie kultury.

S. Czarnowski, Kultura

• inteligencja twórcza – cecha gatunkowa i biologiczna, pozaspołeczna

• konieczność rozwoju w rozwoju kultury, która sprawia, że każdorazowy jej stan jest warunkiem stanu jej następnego, twórczość jednostek pomnaża lub zmienia to, co było przed nimi

• tylko jednostka, która nie jest osamotniona i współpracuje z innymi przyczynia się do budowania gmachu kultury

• społeczeństwo – nie tylko zbiór jednostek, także to, co jest za nimi i pomiędzy nimi (ogromna masa dóbr materialnych, praktykowanych sposobów opanowania i wyzyskania przyrody, narzędzi, technik, teorii, obyczaje, formy obcowania, praktyki religijne, etyka, estetyka)

• dzięki zbiorowości człowiek uczy się być istotą kulturową – zbiorowości zorganizowanej, przechowującej zdobycze duchowe i materialne i pomnażającej je

• cywilizacja – pewien stopień kultury najwyższy zakładający w rozwoju ogólnym ludzkości przebycie poprzednich stopni niższych – pierwotności, barbarzyństwa

• kultura jednostki – fakt różnicowania psychiki indywidualnej w wyniku skrzyżowania się wielu różnych wpływów kulturowych, zgromadzeniu, wytworzeniu i zespoleniu się z nią zróżnicowanych elementów kultury

• nie cały dorobek zbiorowości zaliczany może być do kultury; element dorobku kulturowego zaliczany może być dopiero wtedy do kultury, gdy będzie dobrem wspólnym szeregu grup ludzkich, gdy oderwie się od jego wytwórcy / wytwórców i będzie mógł być przyjęty przez inne grupy, gdy ustali się jako wzór niezależny od przypadkowych okoliczności

• im dalej rzecz społeczna postąpiła na drodze zobiektywizowania, tym łatwiej staje się elementem kultury

• elementy kulturowe szybko się rozprzestrzeniają – jednak sposób ich użycia może być inny

• im bardziej wszechstronne narzędzie – im więcej przedstawia możliwości w sposobie użycia i zastosowania, tym chętniej zostaje przyjęte

• poznanie kultury jest także kulturą

KULTURA → całokształt zobiektywizowanych elementów dorobku społecznego, wspólnych szeregowi grup i z racji swej obiektywności ustalonych i zdolnych rozszerzać się przestrzennie

• kultura – dobro zbiorowe i zbiorowy dorobek, owoc twórczy i przetwórczy wysiłku niezliczonych pokoleń

• o kulturze możemy mówić dopiero wówczas, gdy odkrycie, czy wynalazek zostaje zachowany, gdy jest przekazywany z pokolenia na pokolenie, gdy staje się dorobkiem trwałym zbiorowości ludzkiej, nie przyzwyczajeniem poszczególnej jednostki, czy jej mniemaniem osobistym

• kultura – stan w danej chwili, w danej zbiorowości, warunkuje wejście w jej skład nowego odkrycia

• kultura jest w swej istocie zjawiskiem międzygrupowym

• kultura jest zjawiskiem geograficznym – rozszerza się na pewnych obszarach, łącząc w wyższego rzędu wspólnotę zamieszkałe tam grupy

J. Gajda, Antropologia kulturowa. Wprowadzenie do wiedzy o kulturze

TREŚĆ I ZAKRES POJĘCIA KULTURA

1. Genealogia pojęcia kultura i cywilizacja oraz relacje: natura-kultura, cywilizacja-kultura.

→ Rodowód pojęcia „kultura” sięga starożytnego Rzymu:

▪ w łacinie wyraz „cultura” oznaczał uprawę roli, doskonalenie-stąd pojęcie

„kultury rolnej”

→ Czasy nowożytne to okres upowszechnienia terminu „kultura” w znaczeniu prze-

nośnym.

→ Wiek XVIII przyniósł we Włoszech, Francji i Anglii rozumienie „kultury” jako ży-

cia umysłowego, duchowego człowieka oraz jego cech i wytworów.

→ W Polsce jako jeden z pierwszych pojęcia tego używał J. Lelewel w znaczeniu do-

skonalenia moralnego i umysłowego człowieka, a także rozwoju sztuki, wiedzy,

idei i religii.

→ Podobnie długi rodowód ma pojęcie „cywilizacja” (od łac. Civis-obywatel). Pojecie

„cywilizacji” i hasło „cywilizowanego społeczeństwa” pojawiają się powszechnie

dopiero w XVIIIw. we Francji, a potem we wszystkich krajach zachodnich. Często

terminu „cywilizacja” używano zamiennie z terminem „kultura” (np. w Anglii). We

Francji dominowało określenie „cywilizacja”, w Niemczech-„kultura”.

→ Wg M. Webera, MacIvera i Mertona:

CYWILIZACJA-zespół materialno-technicznych procesów i osiągnięć;

KULTURA-układ wartości, norm i ideałów.

→ Etnologia ujmuje „kulturę” jako całokształt ludzkiej działalności przekształcającej

przyrodę i samych ludzi.

→ Antropologia „kulturę” odnosi do całości badanych zjawisk i nie przeciwstawia

elementów duchowych i materialnych, jednostkowych i zbiorowych.

Aby uchwycić różnice między tymi pojęciami, warto uświadomić sobie zachodzące re-

lacje między naturą i kulturą oraz cywilizacją i kulturą.

8. NATURA-KULTURA:

▪ S. Pufendorf przeciwstawia kulturę naturze, określając tę pierwszą jako panowa-

nie rozumu. Pojęcie „natura” oznacza wrodzone wyposażenie człowieka, które

jest wynikiem ścisłego związku człowieka ze światem przyrody.

▪ W przeciwieństwie do natury, kultura oznacza to, co wyuczone i sztuczne.

▪ Natura i kultura-według B. Suchodolskiego-to dwa powiązane ze sobą światy.

Oba oddziałują na człowieka jako istotę biologiczno-społeczno-kulturową.

Kształtowanie osobowości dokonuje się zarówno przez kontakt z kulturą jak też z

przyrodą.

8. CYWILIZACJA-KULTURA:

▪ W. Tatarkiewicz: „Niech cywilizacja oznacza to wszystko, co ludzkość stworzyła

i dodała do natury dla ułatwienia i ulepszenia życia, a kultura-te przeżycia i

czynności poszczególnych ludzi, którzy wytworzyli cywilizację(...)”. Kultura sta-

nowi „bogactwo duchowe człowieka, wyższą formę ludzkiego bytowania(...), to

stan subiektywny, psychiczny, wewnętrzny, indywidualny, dla każdego różny”.

2. Podstawowe składniki kultury wg K. Żygulskiego.

→ RZECZY-przedmioty stanowiące wytwory i obiekty ludzkiej działalności; stano-

wią rodzaj dóbr kultury; są wytworem pracy ludzkiej-fizycznej i umysłowej, pracy,

która jawi się jako siła motoryczna rozwoju kultury.

→ ZNAKI-dwa rodzaje:

▪ występujące w formie materialnej jako rzeczy;

▪ występujące w formie zachowań, typu gestu, słowa

W szeregu różnych systemów znaków najważniejsze miejsce zajmuje język jako

uniwersalny środek informacji i porozumiewania się ludzi.

→ ZACHOWANIA LUDZKIE-chodzi o zachowania kulturowe, o wzory zachowań

akceptowanych społecznie, traktowanych jako cenne.

3. Rozumienie pojęcia „kultura”.

→ Szerokie (globalne) rozumienie kultury jest typowe dla orientacji antropolo-

gicznej i socjologicznej:

Szerokie ujęcie kultury oznacza wszystko, co stworzył człowiek od zarania dziejów

i co ma trwały, zobiektywizowany charakter. Antropolodzy przez kulturę rozumie-

ją zachowania, sposób życia, język, wierzenia, zwyczaje i obyczaje, ogół idei,

norm moralnych i prawnych, ideologię, naukę, filozofię i religię, a także instytucje

społeczne, polityczne i gospodarcze oraz system produkcji. W szerokim znaczeniu ] pojęcie „kultura” obejmuje:

▪ ogół trwałych, materialnych i niematerialnych wartości (dóbr uznawanych za

szczególnie cenne), będących wytworami ludzkiej działalności;

▪ ogół wyuczonych zachowań (umiejętności, sposobów postępowania), odpowie-

dnio ukształtowanych historycznie wzorów uznanych i przyswojonych społecznie,

przekazywanych z pokolenia na pokolenie.

→ Węższe (selektywne) rozumienie kultury zasadza się na odróżnieniu kultury du-

chowej od kultury materialnej. Do kultury zalicza się sztukę i literaturę, a nie zali-

cza się nauki, techniki, działalności społecznej, politycznej i gospodarczej. Ten

wąsko pojmowany zakres pojęcia „kultury” dotyczy zatem sfery intelektualnej,

estetycznej, zabawowej i obyczajowej działalności ludzi.

→ Definicje historyczne akcentują dziedziczenie i tradycje jako mechanizmy konsty-

tuujące kulturę określoną jako dorobek.

→ Definicje normatywne kładą nacisk na jakość „stylu życia” charakterystycznego

dla poszczególnych kultur.

→ Definicje psychologiczne akcentują mechanizmy psychiczne kształtowania się

kultury; podkreślają rolę uczenia się i analizują proces wytwarzania nawyków.

4. Podstawowe pojęcia dotyczące kultury-elementy kultury.

→ WARTOŚĆ (KULTUROWA)-powszechnie pożądane dobro lub powszechnie

uznawane przekonanie o określonym charakterze. Za wartości kulturowe uznawane

są najczęściej wartości dominujące w danym społeczeństwie, a zatem te, które

wpływają, jeśli nie na wszystkich, to na większość jego członków. Mało jest warto-

ści, które zajmowałyby jednakową pozycję w wielu kulturach (należą do nich nie-

które zasady moralne, przyjmowane w ciągu całych tysiącleci). Wartości kultury

zależne są od warunków bytowych i historycznych (np. ojczyzna dla plemion ko-

czowniczych nie stanowi prawie żadnej wartości). Trzy klasyczne wartości to:

prawda, dobro i piękno. W socjologii wyodrębnia się podział na wartości wyzna-

wane, deklarowane i realizowane. Realizacja wartości oznacza ich akceptację w ra-

mach określonej kultury.

→ WZORY-to normy wyrastające z systemów wartości. Są one systemem postulowa-

nych zasad postępowania ludzi czy instytucji.

→ KANON-łączy się ściśle z wzorami i wartościami w kulturze. Oznacza zasadę,

wzór, regułę, normę. Kanon w kulturze to zestaw tekstów prawomocnych i uzna-

nych za obowiązujące. Swoistą cechą kanonu jest jego uniwersalny charakter.

→ OBYCZAJ-powszechnie przyjęte sposoby postępowania, najczęściej utwierdzone

tradycją i mające miejsce na określonym terenie i dotyczące pewnej grupy ludzi.

Obyczaje są jednym z systemów dla danej zbiorowości i jako takie stanowią swoisty

system kontroli społecznej. Naruszenie obyczaju powoduje negatywną reakcję ze

strony grupy. Interesujące relacje zachodzą między modą i obyczajami. Moda jest

swoistym typem obyczaju z tą różnicą, że nie wymaga aprobaty tradycji, a wręcz się

jej przeciwstawia.

→ ZWYCZAJE-to sposoby postępowania wynikające z nabytej dyspozycji przyzwycza-

jania i jako takie mogące się czasem przekształcić w obyczaje. Zwyczaje mogą mieć

charakter trwały lub przejściowy-przemijający z modą. W przeciwieństwie do oby-

czajów, ich przestrzeganie nie jest obarczone sankcjami a jedynie jest formą uznania

lub odrzucenia. Zwyczaje dzieli się na grupowe i indywidualne. Zwyczaje powstają z

nawyków i przyzwyczajeń, a także z dawnych obyczajów i obrzędów, stąd jedne się

utrwalają, inne są odrzucane.

→ OBRZĘDY-uświęcone tradycją zespoły czynności i praktyk towarzyszące uroczysto-

ściom religijnym, rodzinnym, społecznym, np. obrzędy inicjacyjne(chrzciny),

afirmacyjne(np. jubileusz pożycia małżeńskiego), obrzędy izolacji(np. pożegnanie

pracownika, pogrzeb). Najczęściej obrzędy dzieli się na religijne i świeckie.

→ RYTUAŁY-to zespoły czynności stanowiące formę zewnętrzną obrzędu religijnego,

uroczystości, ceremonii. Świadczą o doniosłości wykonywanej czynności. Rytuały są

zakorzenione w określonych wartościach i dają podlegającym im zbiorowościom po-

czucie wspólnoty.

→ MIT-to podanie o bogach, legendarnych bohaterach, fantastycznych zdarzeniach, a

także w przenośnym znaczeniu-wymysł, bajka. Celem każdego mitu jest próba dania

odpowiedzi na pytania dotyczące życia i śmierci, dobra i zła, pochodzenia, przezna-

czenia i natury świata i człowieka. Pojęcia „mit” używa się w węższym i szerszym

znaczeniu:

▪ w węższym znaczeniu mit to opowieść sakralna o wierzeniach religijnych związa-

nych z magią, kultem, rytuałem;

▪ w szerszym znaczeniu mit to wszelkie konstrukcje światopoglądowe i artystyczne

zbliżone formą zewnętrzną, strukturą i funkcją do mitów w tradycyjnym znaczeniu.

Socjologia wyodrębnia tzw. mity społeczne, będące nieuzasadnionymi, irracjonal-

nymi wyobrażeniami o rzeczywistości. Mitom tym przypisuje wielu badaczy znaczną

siłę motoryczną. Rola mitów w kulturze jest znacząca, ale niejednoznaczna w ocenie

badaczy:

● ewolucjoniści głosili, że mit jest swoistym rodzajem nauki pierwotnej lub uzasa-

dnieniem praktyk magicznych;

● socjologia E. Durkheima podkreślała integrujące funkcje mitu w ramach społe-

czności plemiennych;

● psychologia W. Wundta tłumaczyła mitologizowanie jako dążenie człowieka do

uprzedmiotowienia własnych stanów uczuciowych;

● funkcjonaliści głosili, że mit w swej pierwotnej formie związany był zasadniczo z

obrzędem, a obrzęd może być uznany za genetyczną podstawę mitu.

Mityczne rozumienie świata jest przeciwieństwem rozumienia naukowego. Jednak

między mitem a nauką istnieje pewna analogia. Mit bowiem-podobnie jak nauka-

porządkuje obraz świata i określa siły tym światem rządzące. W przeciwieństwie do

nauki stawia pytania bardziej ogólne i daje na nie także odpowiedzi bardziej ogólne i

z zasady niesprawdzalne. Mity pomagają ludziom w pokonywaniu lęku i absurdu ich

kondycji. Nadają one sens ludzkim poczynaniom, przywracają zaufanie do życia,

proponują widzenie świata ściśle związane z życiem codziennym i ludzkimi

uczuciami.

→ SYMBOL-nie jest pojęciem jednoznacznym. Jest to znak wizualny z podsystemem

znaków zastępczych, będący substytutem określonego przedmiotu lub pojęcia abstra-

kcyjnego, zdarzenia i wywołujący określone stany psychiczne oraz emocjonalne.

Symbol występuje zawsze w formie wizualnej i funkcjonuje w określonej konwencji

zawartej między używającymi go. We wczesnych formacjach kulturowych symbol

stawał się przedmiotem kultu (totemem). Współcześnie przywiązuje się duże znacze-

nie do funkcjonowania symboli, ich roli w kształtowaniu opinii publicznej, urabianiu

mitów, propagowaniu określonych doktryn. Istotną cechą symbolu jest nieprzetłuma-

czalność. Olbrzymia kariera symbolu w literaturze i sztuce wiąże się z symbolizmem

jako prądem drugiej połowy XIX i na początku XXw. Symbol stał się podstawowym

środkiem wyrazu. Kultura nabrała zatem charakteru symbolicznego. Dzięki zdolno-

ści symbolicznego ujmowania rzeczywistości, człowiek kreuje swój świat-świat

symboli. Symbole są tu wyrazem jego możliwości intelektualnych. Człowiek,

zgodnie z teorią symbolizmu, przypisuje istotne znaczenie przedmiotom, działaniom

i zjawiskom.

5. Systemy kultury (nauka, religia, sztuka, język-komunikacja).

SYSTEMY KULTURY charakteryzują się uporządkowanym i skoordynowanym zespołem swoistych elementów, powiązanych wzajemnymi relacjami, składających się na zwarty obraz odpowiedniej dziedziny kultury.

→ NAUKA-to termin różnie definiowany. W sensie historyczno-socjologicznym, na-

uka to dziedzina kultury obejmująca: całokształt historycznie rozwijającej się dzia-

łalności poznawczej, narzędzia i środki tej działalności (aparatura, książki) oraz

instytucje społeczne powołane do prowadzenia badań naukowych i nauczania. W

tym sensie nauka ujęta jest jako szczególny rodzaj działalności społecznej i jako

swoista forma świadomości społecznej.

→ RELIGIA-zarysowały się dwie tendencje w interpretacji sensu zjawisk religijnych:

▪ pierwsza akcentuje silnie status religii w ujmowaniu stosunku człowieka do

„sacrum”; istnieje powszechne przeświadczenie, że „sacrum” wywiera istotny

wpływ na życie człowieka i los świata-stąd wierni odnoszą się z lękiem i ufnością

doń, próbując przez modlitwę i ofiary pozyskać sobie ich łaskawość; „sacrum” w

religiach monoteistycznych-Bóg, politeistycznych-panteon bóstw, w buddyźmie-

wartości moralne.

▪ druga kładzie nacisk na potrzeby i wartości: religia jest wyrazem i formą wartości

oraz potrzeb poznawczych, moralnych, obyczajowych, społecznych.

Geneza religii łączy się z 3 czynnikami natury:

3. przyrodniczej (zależność człowieka od sił przyrody);

4. społecznej (określony układ stosunków społecznych);

5. psychologicznej ( dotyczy działalności poznawczej i życia uczuciowego).

Religia jako forma świadomości społecznej jest zjawiskiem złożonym i silnie powiązanym z różnymi dziedzinami kultury i działalności ludzkiej, zjawiskiem historycznie zmiennym i podlegającym ogólnym prawom rozwoju społecznego. Pod względem struktury w religiach można wyodrębnić 4 aspekty: doktrynę, kult, organizację i przeżycie.

→ KULT- jako zespół aktów i czynności stanowiących wyraz czci dla sacrum-spełnia

istotne funkcje integrujące i kulturowe. Przyczynia się on do pogłębiania więzi

wspólnotowych określonej grupy religijnej i wyodrębnia je spośród innych-obcych

jej religijnie. Stymuluje również twórczość artystyczną i swoiste formy sztuki sa-

kralnej.

Są nawet teorie głoszące, że sztuka wywodzi się z religii, jako że człowiek jest z

natury istotą religijną. Kościół w swej historii odgrywał rolę mecenasa sztuki-

zamawiał dzieła sztuki, wyświęcał je i czynił przedmiotem kultu. O tym, czy dzieło

należy do sztuki sakralnej, czy świeckiej decyduje subiektywny odbiór. I tak, dla

człowieka o postawie laickiej Biblia, posąg Jezusa będą tylko dziełami sztuki, a nie

przedmiotem kultu. Na skutek procesu laicyzacji, następuje zjawisko odsakralizo-

wania niektórych dzieł sztuki, np. muzyki religijnej.

→ SZTUKA-rozdzielenie sztuki od rzemiosła początkowo miało miejsce w Odrodze-

niu, ale ostatecznie nastąpiło w XVIIw.-wtedy uświadomiono sobie, że do uprawia-

nia sztuki potrzebna jest nie tyle wiedza, co talent i smak. To właśnie w XVIIw po-

jawiło się pojęcie „sztuki piękne” dla określenia m.in. muzyki, malarstwa, rzeźby,

tańca, poezji czy wymowy. Współcześnie odżyły wątpliwości co do zakresu poję-

cia „sztuki”. Uważa się, że system „sztuka” jest otwarty; wzbogacony został o no-

we rodzaje: film, fotografię, telewizję. Wątpliwość dotyczy też całości przeciwsta-

wienia sztuki nauce i rzemiosłu. Zakwestionowano, że sztuki to piękno, ponieważ

przestało ono stanowić kanon obowiązujący. Szczególnie duże znaczenie przywią-

zuje się do oddziaływania sztuki. Problemem tym zajmuje się „wychowanie przez

sztukę”. Termin wprowadzony przez H. Reada oznacza naprawę zastanej rzeczywi-

stości społecznej i poszukiwanie wewnętrznej tożsamości człowieka, kształtowanie

integralnej osobowości człowieka przez oddziaływanie sztuki, polegające na rozwi-

janiu zainteresowań i wyrabianiu pożądanych społecznie postaw.Poza kształceniem

wrażliwości estetycznej, chodzi o kształtowanie właściwych więzi interpersonal-

nych, stymulowanie wyobraźni i ekspresji twórczej, wzbogacanie wiedzy.

→ JĘZYK-KOMUNIKACJA: komunikacja językowa odgrywa szczególnie istotną ro-

lę w całości kultury. Zdolność posługiwania się językiem należy do najistotniej-

szych cech wyróżniających człowieka od innych istot żyjących. Język stanowi

podstawowy środek komunikacji:

▪ przekazuje treści myślowe;

▪ determinuje w pewnym zakresie sposób widzenia świata: jest jakby zbiorowym

okiem, którym każdy mówiący patrzy na świat łudząc się, że patrzy własnym;

▪ kształtuje rzeczywistość człowieka i w tym sensie determinuje rezultaty poznania

-wyznacza granice naszej rzeczywistości;

Język jest podstawowym warunkiem ciągłości kulturalnej społeczeństw i ich

rozwoju:

- język jako określony system znaków stanowi warunek konieczny myślenia

pojęciowego;

3. stanowi społeczną podstawę indywidualnego myślenia i jako taki jest pośredni-

kiem między tym, co wspólne, społeczne a tym, co indywidualne i twórcze w myśleniu jednostkowym; przekazuje jednostkom doświadczenie oraz wiedzę

minionych pokoleń i odwrotnie-rezultaty jednostkowego myślenia przyszłym pokoleniom;

3. język to „symboliczny przewodnik po kulturze”.

Język uwarunkowany jest bardzo silnie strukturą społeczną. Mówi się, że posługi-

anie się językiem to nie tylko komunikowanie się, ale przekazywanie kultury-sposobu zaistnienia człowieka w świecie. Bernstein: „struktura społeczna generuje odrębne formy lub kody językowe, a kody te przede wszystkim przekazują kulturę, czynią tym samym koniecznym pewien typ zachowania”. Uświadomienie sobie tych faktów pozwala zrozumieć, dlaczego każda kultura z olbrzymim pietyzmem odnosi się do własnego języka, i dlaczego troszczy się o jego zachowanie oraz rozwój.

B. Malinowski, Szkice z teorii kultury

• zachowania są uwarunkowane kulturowo

• powstanie kultury wymusiło powstanie nowych potrzeb z ta kulturą związanych – powstało środowisko wtórne, które wytwarza nowe potrzeby wtórne (wytwarzane przez kulturę)

• aby zaspokajać potrzeby ludzie muszą łączyć się w grupy – instytucje

• kultura składa się z instytucji

• metoda badania Malinowskiego – obserwacja uczestnicząca (regulowanie, porządkowanie pewnych zjawisk; sposób analizy – narzędzie służące nam do porównywania różnych kultur

KULTURA → pewna całość służąca zaspokajaniu potrzeb, które są zaspokajane przez instytucje, które mogą być częściowo połączone lub autonomiczne

INSTYTUCJA → może być częściowo autonomiczna lub połączona, służy zaspokajaniu potrzeb; zbiorowości ludzi powiązanych wspólnym zadaniem, wspólnymi regułami i dysponujących wspólnymi urządzeniami technicznymi (na potrzeby pierwotne odpowiada pierwotna organizacja instytucjonalna – instytucje zaopatrzenia w żywność, pokrewieństwa, małżeństwa i reprodukcji, ochrony i obrony przed zagrożeniami; na potrzeby wtórne odpowiadają instytucje prawne, ekonomiczne, wychowawcze i polityczne), sens każdej instytucji jest zrozumiały tylko w kontekście całego swoistego systemu, w którym występuje

Każda instytucja składa się z:

• zasady naczelnej (założonych celów, centralnych wartości)

• personelu

• norm (technicznych lub powinnościowych)

• urządzeń materialnych

• działań podejmowanych przez personel

• funkcji, jaką realnie pełni

HOLIZM → żaden rys kulturowy nie może być rozpoznany bez innych

RYS KULTUROWY → najmniejszy element kultury, który daje się wyodrębnić

KOMPLEKS KULTUROWY → powiązany zbiór elementów kulturowych o wspólnej treści lub wspólnej funkcji

KONFIGURACJA KULTUROWA → zbiór różnorodnych elementów kulturowych skupionych wokół jednego obiektu, idei czy wartości (np. kultura samochodowa)

Potrzeby podstawowe (biologiczne): (związane z natura biologiczną)

• nutrytywne (odżywcze)

• reprodukcyjne

• higieniczne

Potrzeby pochodne: (związane z naturą społeczną)

• instrumentalne – potrzeby ciała

• integratywne – potrzeby duchowe

ANALIZA FUNKCJONALNA → najpierw badanie potrzeb

ANALIZA INSTRUMENTALNA → konieczna jest organizacja do zaspokojenia potrzeby

Cechy funkcjonalizmu:

• holizm – nie rozpoznaje oddzielnie każdego rysu, kompleksu, konfiguracji, pojmuje kulturę jako całość (pojedynczy element nie może być rozpoznawany oddzielnie)

• determinizm – żaden z rysów, kompleksów kulturowych nie pojawia się przypadkowo

• biologiczna interpretacja natury człowieka – człowiek ma wiele różnych natur (niektóre potrzeby)

• statyczne podejście – pomiary w punkcie, nie pokazuje dynamiki zmian

INSTYTUCJA (wg Szczepańskiego):

• grupa osób

• ważne istotne role społeczne (np. prokurator, sędzia)

• zespół pewnych środków i urządzeń materialnych służących do

• zespół form organizacyjnych, które zostały powierzone określonym osobom, które pełnią ważne z punktu widzenia społecznego funkcje

ZAPÓŹNIENIE KULTUROWE → element kultury, który nie pasuje do innych elementów danej konfiguracji lub kompleksu kulturowego; coś, co opóźnia, utrudnia zmianę kulturową

PRZEŻYTEK KULTUROWY → element tradycji kulturowej, który został całkowicie pozbawiony swojej pierwotnej funkcji (teraz pełni inną)

AKULTURACJA → proces wdrażania jednostki do kultury innej niż ta, którą nabyła przez wychowanie (socjalizacja)

HOMOGENIZACJA KULTURY → proces ujednolicania kultury na obszarze danego społeczeństwa, w wyniku mieszania się dwóch różnych kultur, charakteryzujący się tym, iż elementy kulturowe zaczynają się do siebie całkowicie upodabniać, np. zwyczaje, moda, sposób pisania artykułów w prasie, ich treści itp. zazwyczaj duży wpływ na homogenizacje kultury ma kultura dominująca, która w małej mierze przyswaja sobie elementy kulturowe z otoczenia, w którym dominuje, natomiast w znacznym stopniu wpływa na kształtowanie się kultur będących w jej zasięgu, wobec homogenizacji przeciwstawne są ruchy kontrkulturowe

S. Ossowski, Dzieła rozdz. Kulturowe dziedzictwo grupy społecznej i jego zewnętrzne korelaty

Psychologiczna - definicję tego typu sformułował Stanisław Ossowski:

KULTURA → jest pewnym zespołem dyspozycji psychicznych przekazywanych w łonie danej zbiorowości przez kontakt społeczny i uzależniony od całego systemu stosunków międzyludzkich

KORELAT → składnik korelacji (A → B – jeżeli A to B), A i B są korelatami

A → B

korelat postawy – wzory reakcji uczuciowych,

mięśniowych i umysłowych

KULTURA → wzór reakcji uczuciowych, mięśniowych, umysłowych (postawy wobec pewnych przedmiotów)

A – korelat może być dwojakiego rodzaju:

• sposób reagowania, technika i styl wytworzenia

• sposób reagowania – wzory reagowania na wytworzone przedmioty

• wzory reakcji mogą odnosić się do przedmiotów o różnej ogólności (przedmioty, zespoły przedmiotów)

1. KULTUROWE DZIEDZICTWO GRUPY SPOŁECZNEJ I JEGO ZEWNĘTRZNE

KORELATY.

Potocznie, gdy mówimy o kulturowym dziedzictwie grupy społecznej, np. narodu, ma się

na myśli nie tylko tzw. kulturę osobistą jednostek, ale również, i to może nawet przede

wszystkim, zespół wytworów takich jak dzieła sztuki, dzieła naukowe, wytwory techniki,

osiedla, instytucje. Przedmioty tego rodzaju są przekazywane z pokolenia na pokolenie i im

w znacznej mierze kultura grupy społecznej zawdzięcza swą ciągłość, w szczególności kul-

tura społeczeństw o bardziej rozbudowanej strukturze.

Należy zdać sobie sprawę, że w dyskusjach nad tzw. dorobkiem kulturalnym grupy społe-

cznej miesza się często dwa zagadnienia: sprawę twórczości i sprawę kulturowego dziedzi-

ctwa. Twory przyrody mogą pozostawać w takim samym stosunku do kulturowego dziedzi-

ctwa grupy, co i dzieła ludzkie: Tatry, Bałtyk czy Wisła w polskim dziedzictwie kulturo-

wym zajmują pozycję tej kategorii co Zamek Wawelski albo polonezy Chopina, ale ani Ta-

try ani Wisła nie są wytworami polskiej kultury. Widać więc wyraźnie, że pytanie: co się w

danej grupie społecznej przekazuje? nie jest równoważne pytaniu:co dana grupa stworzyła?

Korelat – jedno z pojęć, jeden z przedmiotów wzajemnie od siebie zależnych i wzajemnie

uwarunkowanych (wg „Słownika wyrazów obcych”).

Korelaty dziedzictwa kulturowego nie oznaczają składników owego dziedzictwa. Chodzi o

korelaty reakcji psychicznych, do których dyspozycje przekazywane są jako kulturowe

dziedzictwo grupy. Mogą to być korelaty podwójne. Z jednej strony bowiem, w skład

dziedzictwa kulturowego wchodzi technika i styl wytwarzania, z drugiej strony, wzory re-

agowania na wytworzone już przedmioty, a więc sposób użytkowania narzędzi i budowli,

sposób korzystania z książek, przekazywany tradycyjnie sposób reagowania uczuciowego i

umysłowego na poszczególne dzieła sztuki itd.

Jeśli chodzi o przedmioty takie jak narzędzia czy przedmioty codziennego użytku, to

uznanie ich za korelaty, a nie za składniki kulturowego dziedzictwa grupy, nie napotka za-

zapewne trudności. Przedmioty, którym przypisujemy wartość indywidualną, znajdują

się pod tym względem w innej sytuacji.

Indywidualna postawa względem np. przedmiotu, utworu (np. „Pana Tadeusza”) nie wcho-

dzi w skład dziedzictwa grupy. Chodzi przede wszystkim o postawy typowe dla poszcze-

gólnych grup. Ogólnym elementem tych wszystkich dziedziczonych w poszczególnych

środowiskach postaw jest poczucie wartości. Indywidualna wartość przedmiotu legitymuje

właśnie troskliwe przechowywanie specjalnej postawy względem tego właśnie przedmio-

tu. Na dziedzictwo kulturowe składają się dyspozycje o bardzo różnym stopniu konkretno-

ści. Z jednej strony, mamy tam dyspozycje, które dotyczą bardzo szerokich klas przedmio-

tów czy sytuacji, z drugiej strony – dyspozycje, które mogą odnosić się do jednego tylko

przedmiotu, takiego np. jak Wawel czy jakaś rzeźba Dunikowskiego. Z jednej strony,

wchodzą w grę tylko pewne ramowe wzory zachowania się w różnych sytuacjach, pewien

„styl życia”, normy etyczne, ogólne upodobania, sposoby myślenia – z drugiej, środowisko

kulturowe dysponuje nas do pewnych konkretnych przeżyć przekazując poszczególne sądy

czy wyobrażenia oraz sposoby emocjonalnego reagowania na pewne konkretne ruchy i

słowa czy na pewne przedmioty materialne, które się w danym środowisku przechowuje.

Przekazywanie wzorów przeżyć o konkretnej treści należy do tych właściwości dziedzi-

czenia kulturowego, którymi się ono różni od dziedziczenia w sensie biologicznym.

Gdy mamy do czynienia z dorobkiem kulturalnym grupy społecznej, warto przypomnieć,

że pewnego rodzaju postawa własności wchodzi także w skład dziedzictwa społecznego.

Zarówno twórczość Mickiewicza i Kopernika, jak twórczość Beethovena lub Szekspira

jest w pewien sposób objęta kulturowym dziedzictwem polskiego inteligenta. Jednak w

stosunku do Mickiewicza i Kopernika dziedziczy ten inteligent pewien specyficzny ele-

ment: jakieś poczucie własności (to są „nasi” twórcy). Poczucie kulturowej własności gru-

powej różni się w dwojaki sposób od poczucia osobistej własności w sensie ekonomi-

cznym: po pierwsze, jest to własność grupy społecznej, po drugie, to nie jest własność

przekazywalna, nie ma ona charakteru ekonomicznego.