1. Podejście funkcjonalno - strukturalne:

   • role jako czynniki porządkujące rzeczywistość społeczną i składniki struktury społecznej

   • normy obyczajowe (zachowanie się w różnych sytuacjach)

   • role jako czynnik stabilizacji społecznej

   • coś zewnętrznego w stosunku do człowieka – gotowe, narzucone bądź przyjęte ubrania – gorsety

   • zbiorowość rozumiana jako układ ról – rozumienie struktury społecznej jako układu ról

2. Podejście interakcyjne:

• role społeczne jako coś gotowego, z zewnątrz narzuconego człowiekowi lub powstałego w procesach międzyosobniczych reakcji

• jak odgrywane są role, a nie jakie są

• nie ważne miejsce roli w strukturze, lecz to, jak jest odgrywana przez poszczególne osoby

Rola społeczna a osobowość:

• osobowość człowieka ma wpływ na sposób odgrywania roli

• człowiek ucząc się ról czyni je elementami struktury własnej osobowości

• wpływ odgrywanych ról na osobowość jest silniejszy niż wpływ osobowości na role

KONTRSOCJALIZACJA → kultywowanie przeciwnych reguł i wzorów niż te uznawane przez grupy, od których chcemy się dystansować, będące naszymi negatywnymi grupami odniesienia (stajemy się takimi, jakimi społeczeństwo nie chciałoby nas widzieć; socjalizacja dewiacyjna)

PRÓZNIA SOCJOLOGICZNA → pusta przestrzeń miedzy publiczną sferą polityki a prywatną sferą rodzinną, która zazwyczaj jest wypełniana przez dobrowolne stowarzyszenia

SOCJALIZACJA ODWROTNA → sytuacja spotykana w warunkach szybkiej zmiany kulturowej, kiedy młode pokolenie stara się wdrożyć tradycjonalnie nastawione pokolenie starsze do nowych wzorów kulturowych: stylów bycia, mówienia, ubierania się, rozrywki, twórczości artystycznej itp. (młodsze pokolenie socjalizuje pokolenie starsze („Pokolenie X”), „zeros” np. osoby z pewnego pokolenia nie umieją obsłużyć video, komputera)

SOCJALIZACJA ANTYCYPUJĄCA, WYPRZEDZAJĄCA → istnieją grupy społeczne, do których chcielibyśmy należeć; naśladowanie, aspirowanie do pewnej grupy – cechy zewnętrzne, sposoby zachowania itd.; naśladowanie reguł i wzorów, a zwłaszcza sposobu i stylu życia środowisk, do których aspirujemy i w których chcielibyśmy zostać zaakceptowani

AKULTURACJA → wdrażanie jednostki do nowego kręgu kultury:

• kompetencja jednokulturowa – przyswojenie idei, przekonań, norm, wartości, symboli charakterystycznych dla tylko jednej, konkretnej kultury

• kompetencja wielokulturowa – (kosmopolityczna) znajomość i umiejętność stosowania wielu różnych wzorów życia i różnorodnych idei pochodzących z kilku kultur

Czy jednostka może obyć się bez socjalizacji? Stanowiska mówiące o socjalizacji:

• socjalizacja niezbędna do istnienia człowieka w pełni, jako istoty biologicznej i społecznej

• behawioryzm – proces uczenia się, system nagród i kar

• psychoanaliza (Freud) – w człowieku istnieją dwie siły, które się nawzajem zwalczają:

id (to) – coś, co wynika z biologii człowieka

superego – przekaz społeczny (sumienie)

<ego> - nasza osobowość

SUPEREGO → domena osobowości, w której zakodowane zostają reguły kulturowe – nakazy i zakazy dotyczące właściwego postępowania – powodujące dyskomfort psychiczny, zwany poczuciem winy lub wstydu, w przypadku ich naruszenia

UOGÓLNIONY INNY → to termin używany w socjologii i psychologii społecznej, określający ogólne reguły społeczne, normy i wartości, które jednostka społeczna zaczyna dostrzegać w procesie socjalizacji wtórnej i pojmować, że reguły, według których działa, nie są regułami tylko jej znaczących innych, czyli bliskich osób, z którymi się utożsamia, ale są one ogólnie przyjęte w społeczeństwie.

ZNACZĄCY INNY → osoba znacząca – osoba, która w procesie socjalizacji odgrywa istotna rolę przy kształtowaniu się osobowości jednostki społecznej, w socjalizacji pierwotnej są to rodzice lub rzadziej opiekunowie, w socjalizacji wtórnej mogą to być inne osoby wywierające znaczny wpływ na system wartości lub wzorce zachowań jednostki – nauczyciele, księża, zwierzchnicy w pracy zawodowej, małżonkowie – zależnie od sytuacji, w jakiej znalazła się jednostka, oraz od wcześniej już ukształtowanych struktur osobowości, od znaczących innych jednostka społeczna uczy się, często poprzez naśladownictwo, odgrywania podstawowych dla danego społeczeństwa ról społecznych

STOSUNEK SPOŁECZNY (P. Sztompka) → normatywnie określony schemat oczekiwanych interakcji między partnerami zajmującymi pewne pozycje społeczne i pełniącymi związane z nimi role

M. Mauss, Socjologia i antropologia

• imię jednostki nie było przyporządkowane jej konkretnie, lecz określonej pozycji społecznej (imiona zmieniają się)

• indywidualność uzależniona od grupy społecznej

• chrześcijaństwo – chęć bycia niezależnym

D. Morris, Ludzkie zoo, Naga małpa

Cechy uzyskane przez człowieka w drodze ewolucji:

• owłosienie (mniejsze)

• dwunożny chód

• wyprostowana postawa

• częściowo roślinożerny i mięsożerny (współpraca)

• podział ról: kobieta, mężczyzna (związek monogamiczny)

• człowiek rozwinął możliwości zabijania chęcią zdobywania pożywienia

• nasze zachowania uwarunkowane przez biologię

• rozwój mózgu człowieka do 23 roku życia

• długi proces socjalizacji

Treści ogólne:

• bezosobowe relacje międzyludzkie – kontrola społeczna

• podwójny status – wpływ na nasze zachowanie społeczne (nie ma barier zachowania w stosunku do obcych)

• altruizm

• „prawa izolujące”, wojna

• walka o status, zastępstwo superstatusu (skutki społeczne, polityczne)

• wytwarzanie się odrębnej kultury, symboliki, obyczajów

• niemożliwe jest utworzenie społeczeństwa globalnego

• dekalog dominacji; cechy: zjawisko patologicznej władzy, podejmowanie decyzji przy minimum informacji

• plemię – superplemię – zaniedbanie życia rodzinnego (dopiero w społeczeństwie przemysłowym)

• zjawisko naśladowania statusu

• konsekwencje: frustracja ludzi, przeadresowanie agresji, samobójstwo, samobójstwo rozszerzone

• ewolucja kulturowa wyprzedziła ewolucję biologiczną

SOCJOBIOLOGIA → system badań wszelkich form zachowania społecznego zarówno u zwierząt jak u człowieka (ugruntowana na naukach społecznych)

R. Trivers:

• zaszokowanie – wzór stanie się nieprawdziwym, nie będą podejmowane postawy altruistyczne

• gwałt jest zjawiskiem naturalnym – samiec pokazuje, że ma dobry materiał genetyczny)

E. O. Wilson:

• jeden z ojców socjobiologii

• „O naturze ludzkiej” 1978

Konrad Zachariasz Lorenz

• czym się różni homo sapiens od drapieżnika

• „O agresji”, „Tak zwane zło”

Współcześni: Van den Bergh, Raymond, B. Szacka

Podział socjobiologii ze względu na przedmiot zainteresowania:

*(wykształcił się po II wojnie światowej)

• pop – człowiek; nie ma narzędzi, obserwacja porównawcza, międzykulturowa

• narrow – inne zwierzęta społeczne niż człowiek (owady, ssaki); metody matematyczne, predykcje, prognozy

Socjobiologia opiera się na czterech filarach:

1. Karol Darwin – przyjęta teza; człowiek podlega ewolucji – pochodzi od zmodyfikowanych gatunków

2. William Hamilton – teza łącznej wartości dostosowawczej (inclusive fitness)

Trzy tezy Hamiltona:

1. jednostką doboru naturalnego u wszystkich gatunków społecznych nie jest jednostka, grupa, populacja ani gatunek, lecz gen

   • R. Dawkins „Samolubny gen” – rozpatrywanie człowieka tak jak inne gatunki; wehikuły genów; przekazanie w przyszłość genów; jesteśmy maszynami genetycznymi

2. przekazanie jak największej ilości swoich kopii w przyszłość (podstawowy mechanizm wyjaśniający zachowania społeczne)

3. nosiciele tych samych kopii genów są osobnikami ze sobą spokrewnionymi – promowanie osobników spokrewnionych (nie wyjaśnia zachowań altruistycznych)

3. R. Trivers – teoria optymizacji – altruizm twardy, altruizm odwzajemniony

4. M. Smith – teoria gier – zjawisko kultury i konfliktów

F. Znaniecki, Ludzie teraźniejsi, a cywilizacja przyszłości

• osobowość kulturalna człowieka składa się z różnych aktywnych układów

• człowiek kształtuje samego siebie jako istotę społeczną

• organizm umożliwia życie kulturalne i jego istnienie, ale nie determinuje go

• sposób, w jaki człowiek zdobywa środki dla swojego utrzymania warunkuje całokształt jego osobowości

• w procesie socjalizacji istnieje pewna natura wrodzona człowieka, oraz spora doza indywidualności niesprawdzalnej i niedefiniowalnej przez naturę

• część osobowości kulturalnej – osobowość społeczna wymagana do uzyskania osobowości kulturalnej

• biologia ludzka wpływa na osobowość kulturalną

• osobowość poznawczą nabywamy w toku uczenia się (wtórna)

• osobowość techniczno-ekonomiczna kształtuje świadomość