2.5 Екі өлшемді массивке арналған есептер
Турбо Паскаль программалау тілі бір өлшемді массивтермен қатар екі өлшемді және көп өлшемді массивтерді қолдануға мүмкіндік береді. Егер массив атауында бір ғана индекс болса,онда ол массивті бір өлшемді деп айта -тынбыз. Ал егер массивтің индексі екеу болса, мұндай массивті екі өлшемді массив деп атаймыз және т.с.с. n индекс болса, n-өлшемді индекс дейді. Массив элементтері былай белгіленеді: A[i ], B[i, j], C[i, j, k] және т.с.с., мысалы, В[i][j].Мұндағы A[i ] бір өлшемді массивтің i-ші элементі, B[i, j] – екі өлшемді массивтің i-жолы мен j-бағанасының қиылысында орналасқан элементінің белгіленуді; ал C[i, j, k] үш өлшемді массив, оны элементін кеңістікте орналасқан нүкте координаталары (i, j, k) деп қарауға болады.Екі өлшемді массивті Var бөлімінде сипаттаудың жалпы түрі: Var массив атауы : array [ а1..аn, б1..бn] of элемент типі; Мұнда айнымалылар бөлімінде осы типке жататын массивтер көрсетіледі [8]. Екі өлшемді массивті Type бөлімінде сипаттаудың жалпы түрі:
Type массив типінің атауы = array [ а1..аn, б1..бn] of элемент типі;
Мұндағы ,а1..аn, б1..бn – екі өлшемді массивтің көлемі.
а1 және аn – массив қатарының алғашқы және соңғы мәні;
б1 және бn – массив бағанының алғашқы және соңғы мәні.
А [n ,m] – массивін сипаттау жолы:
А массиві: і 1 2 3 ... n
j 1 2 3 ... m
12.10 mn өлшемді матрица берілген. Матрицаның тақ нөмірлі (1,3,…)бағандарындағы элементтерін шығару керек. Элементтер бағандар бойынша шығарылсын, тармақталу операторы қолданылмасын.
var a:array [1..10,1..10] of integer; M, N, i, j:Integer; begin Write('N: '); Readln(N); Write('M: '); Readln(M); for i:=1 to M do begin writeln(i,': '); for j:=1 to N do begin Write(j,' : '); Read(a[i,j]); end; end;
for i:=1 to M do begin j:=1; while (j<=N) do begin Write(' : ',a[i,j]); j:=j+2; end; writeln(' : '); end; end.
12.30 mn өлшемді матрица берілген. Матрицаның әрбір бағанында осы бағанның арифметикалық орта мәнінен үлкен элементтердің санын анықтау керек.
var a:array [1..10,1..10] of integer;
Sum,Num,M, N, i, j:Integer;
Sred:Real;
begin
Write('N: ');
Readln(N);
Write('M: ');
Readln(M);
for i:=1 to M do
begin
writeln(i,': ');
for j:=1 to N do
begin
Write(j,' : ');
Read(a[i,j]);
end;
end;
for j:=1 to N do
begin
Sum:=0;
for i:=1 to M do Sum:=Sum+a[i,j];
Sred:=Sum/N;
Num:=0;
for i:=1 to M do
if a[i,j]>Sred then Num:=Num+1;
Writeln(j,' kol:',Num);
end;
end.
2.6 Жолдық қатарға арналған есептер
Программаларда кездесетін әр түрлі символдардан тұратын тізбектерді жолдық қатарлар деп атайды. Өрнектерде жолдық қатарлар апострофқа алынып жазылады [9]. Turbo Pascal-да жолдық қатарларға компьютердің жадынан 0 байттан 255 байтқа дейін орын беріледі (жолдық қатар ұзындығына – 255 символ, ұзындықтың мәніне –1 символ). Жолдық қатарлардан тұратын идентификаторлар String типі арқылы сипатталады. Идентификатордың типінен кейін тік жақшаның ішінде осы идентификатордың ұзындығының мәні неше символдан тұруы мүмкін екені көрсетіліп кетеді. Егер бұл мән көрсетілмесе, онда жолдық қатар ұзындығына компьютердің жадынан 255 символға дейін орын беріледі. Жолдық қатарлы идентификаторды типтер бөлімінде (TYPE) немесе бірден айнымалылар бөлімінде (VAR) сипаттауға болады. Сонымен қатар программалауда жолдық қатарлар тұрақты шамалар ретінде де қолданылады (таңдау селекторытұрақтысынан басқа) [10]. Жолдық қатарлардың сипатталу мысалдары: PROGRAM Katarlar; CONST S=’Қайсар’; {S тұрақтысы Қайсар тіркесіне тең } TYPE Gumn=String [10]; VAR X: String [17]; {Х айнымалысының ұзындығы 17 символға дейін} A: String [6]; {Aайнымалысының ұзындығы 6 символға дейін} B: String айнымалысының ұзындығы 10 символға дейін}
13.13 Жолдық қатар берілген. Ондағы цифрлар санын анықтау керек.
var i,Num:integer;
S:string;
begin
Write('S:');
Readln (S);
Num:=0;
for i:=1 to Length(S) do
if (ord(S[i]) in [48..57]) then inc(Num);
Writeln(Num);
end.
13.18 Жолдық қатар берілген. Ондағы барлық кіші әріптерді (латын және кирилл) бас әріптерге, бас әріптерді – кіші әріптерге түрлендіру керек.
var i:integer;
S:string;
begin
Write('S:');
Readln (S);
for i:=1 to Length(S) do
begin
if (ord(S[i]) in [97..122,160..175]) then S[i]:=chr(ord(S[i])-32)
else
if (ord(S[i]) in [224..239]) then S[i]:=chr(ord(S[i])-80)
else
if (ord(S[i]) in [65..90,128..143]) then S[i]:=chr(ord(S[i])+32)
else
if (ord(S[i]) in [144..159]) then S[i]:=chr(ord(S[i])+80);
end;
Writeln(S);
end.
Қорытынды
Соңғы кездегі жеке пайдаланатын компьютерлердің өндірісте, бизнесте кеңінен қолданыла бастауы көпшілікке кәсіби информациялық технологияларды пайдалана білудің аса қажеттігін көрсетті. 21 ғасырдың бас кезіндегі адамзаттың алдында тұрған айқын мақсаттарының бірі информациялық, білімді қоғамды қалыптастыру мен адамның уақытын тиімді қолдануға бағытталады. Уақытты үнемдеу үшін бізге автоматтандырылған жүйелердің керек екені айқындалады. Автоматтандырылған жүйелерді құру үшін бізге арнайы бағдарламалар құру қажет. Осыған орай біздің оқу іс-тәжірбемізде есептер шығарып бағдарлама дайындадық. Бағдарламалау тілі ретінде АВС Паскаль бағдарламасы таңдалынды. Оқу іс-тәжірибеміздің барысында біз массивтердің түрлерімен, жолдық қатарлармен, тізбектерге арналған есептер шығардық.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Фаронов В.В. Турбо Паскаль 7.0. Начальный курс. Учебное пособие.-М.: Нолидж, 2001. 2. Абрамов С.А., Гнездилова Г.Г., Капустина Е.И., Селюн М.И. Задачи по программированию. - М.: Наука, 1988. 3. Марченко А.И., Марченко Л.А. Программирование в среде Turbo Pascal 7.0.- Киев: ВЕК+, 2000. 4. Федоренко Ю. Алгоритмы и программы на Turbo Pascal. Учебный курс.- СПб: Питер,2001. 5. Муртазина А.У., Тусупова Б.Б. Разработка и анализ алгоритмов и программ. Методические указания к курсовой работе по курсу “Языки и технология программирования”. - Алматы: КазНТУ, 2001. 6. Муртазина А.У., Тусупова Б.Б. Разработка и анализ алгоритмов и программ. Методические указания к курсовой работе по курсу “Языки и технология программирования”. - Алматы: КазНТУ, 2001. 7. Белецкий Я. Турбо-Паскаль с графикой для персональных компьютеров. –М .: Машиностроение, 1991. 8. Культин Н.Б. Turbo Pascal в задачах и примерах. – СПб.: БХВ-Петербург 9. Юркин А.Г. Задачник по программированию. – СПб.: Питер, 2002 10. Немнюгин С.А. Turbo Pascal: практикум. – СПб.: Питер, 2000 11. Гуденко Д., Петроченко Д. Сборник задач по программированию. – СПб.: Питер, 2003 12. Климова Л.М. PASCAL 7.0. Практическое программирование. Решение типовых задач. – М.: КУДИЦ-ОБРАЗ, 2000. 13. Мұртазина Ә.Ө. Турбо Паскаль тілінің құралдарын қолданып есептерді программалау. Алгоритмдік тілде программалау мен Алгоритмдеу және программалау технологиясы пәндері бойынша практикалық сабақтарға арналған әдістемелік нұсқауы. Алматы, ҚазҰТУ, 2004. 1. Р. Вильяме, К. Маклин. Компью теры в школе: Пер. С англ. М. Про гресс, 1988. -336 с. 14. Лебедева М. Б. и др. Разработка педагогических программных средств вычислительной техники для учебных заведений профтехобразования. -М. Высш. шк., 1990. -126 с. 15. О. Камардинов “Есептеуіш техника және программалау” Республикалық баспа кабинеті. Алматы 1997 жыл. 16. О. Камардинов “Паскаль тілінде программаоау” Республикалық баспа кабинеті. Алматы 1994 жыл. 16. Е.Б. Шаметов “Паскаль тілін үйренейік” Шымкент 1993 жыл 17. Ғ.Ш. Тойкенов “Паскаль тілінде программалау” Дәнекер. Алматы 2001жыл 18. Г.К. Нұрмұханбетова, А.Әшірбекұлы “Паскаль тілінен лабораториялық практикум” Шымкент 2000 жыл 19. К. Боон «Паскаль для всех» Энергоатомиздат. Москва 1988 г В.Е. Алексеев, А. С. Ваулин «Языки программирования» Высшая школа. Москва 1987 г. N5 18. В.Г. Абрамов, Н.П. Трифонов, Г.Н. Трифонова «Введение в язык Паскаль» Наука. Москва 1988 г.