Ҫынсем, ҫынсем, ҫынсем...

Иван Яковлевӑн аса илӗвӗсенче 619 ҫыннӑн ятне асӑннӑ. Аса илӗве ҫырнӑ вӑхӑтра пурӑннӑ ҫынсем 400- е яхӑн. Яковлев Ильминский патне янӑ ҫырусем ҫеҫ вуннӑ ытла. Иккӗшӗ вӗсем (Хусанта пӗрле пурӑнннисӗр пуҫне) 15 ҫул ҫыхӑну тытнӑ. Паллах, вун-вун ҫыру сыхланса юлайман.

«В конце концов Ильминский убедил меня в том, что в основу образования родных мне чуваш должен быть положен не русский, а родной их язык, что это правило должно применяться вообще ко всем инородцам». (И.Я. Яковлев. «Моя жизнь», Москва, 1997 г. стр. 166.)

«Могу сказать, что не будь моей встречи с Н.И. Ильминским, я пошел бы, может быть, обыкновенной чиновничье-педагогической дорогою и не делал бы ничего для чуваш». (Там же, стр. 216.)

«По примеру Ильминского я старался быть всегда отзывчивым на нужды посетителей, хотя по раздражительности моего характера, не мог никогда быть на той высоте гостеприимства, доброжелательности и готовности служить по возможности каждому, на какой неизменно, всю жизнь держался Николай Иванович». (Там же, стр. 348.)

Ильминский 1891 ҫулта утмӑл тӑххӑрта чухне вилнӗ. Арӑмӗ, Екатерина Степановна, революцисем пулса иртичченех пурӑннӑ. Унӑн ылтӑн-кӗмӗл пулман, перчатка пек улшӑнса тӑракан правительство укҫана пӗр вӗҫӗм йӳнетнӗ. Ҫавӑн пек лару-тӑрура Яковлевсем Екатерина Степановнӑна апат-ҫимӗҫпе пулӑшма тӑрӑшнӑ. Ҫӗр-ҫӗр хушамат аса илӳсенче: Алексей Ан­дреевич Мукосеев - учитель, Гаврил Иванович Мушкеев - хваттер хуҫи, Бернхард Мукачи - ӑсчах, Алексей Дмитриевич Некрасов - Яковлевӑн кӗрӳшӗ, Михаил Петрович Петров — Яковлев ҫинчен 1928 ҫулта чи малтан чӑвашла кӗнеке кӑларнӑ ҫын. Ҫав очерк тухнӑранпа 100 ҫул ҫывхарса пырать пулсан та пичетлесе кӑларас шухӑшлӑ ҫын та ҫук - ӑна иккӗмӗш хут ҫаптарман, Тӗсси Петрова! Кӗнекене вырӑсла мар, чӑвашла ҫырнӑ- ҫке-ха! Петр Филиппович Скворцов - Яковлев пирки пичетленсе тухман аса илӳсемлӗ ҫын, Василий Яковлевич Смелов - вырӑсларан чӑвашла куҫаракан этем, Алексей Васильевич Рекеев - Яковлев тантӑшӗ, чӑваш ялӗсенче 8 шкул уҫнӑ пачӑшкӑ. Самсон Дмитриевич Раевский - помещик, шалкӑм ҫапнипе вилнӗ арҫын, Константин Петрович Победоносцев - синодӑн обер- прокурорӗ. Шӑмӑршӑ хутлӑхӗнчи Пӑчӑрлӑ Пашьелте паян та Улюкинсем пур. Егор Улюкин тӑхӑмӗсем мар-ши вӗсем? Якур чут ҫеҫ Яковлев вӗренекенӗ пулса тӑман-ҫке-ха. Яковлев ҫирӗм сакӑр ҫул округри чӑваш шкулӗсен инспекторӗнче ӗҫленӗ. Чӗмпӗрти чӑваш шкулӗнчен 23 ҫул хушшинче 1890 ҫулхи утӑ (июль) уйӑхӗн 1-мӗшӗ тӗлне 141 учитель вӗрентсе кӑларнӑ. Вӗсенчен вун тăххӑрӑшӗ пачӑшкӑ пулса тӑнӑ. Плечов ҫырнине («Чебоксарская правда» хаҫат) ӗненес пулсан Яковлев 400 яхӑн шкул уҫнӑ пулать. Чӑнах та Хусан, Чӗмпӗр, Самар, Ӗпхӳ, Саратов, Пенза, Эрӗнпур хутлӑхӗсенче Исевет патша вӑхӑтӗнчен пуҫласа Иккӗмӗш Микулая ҫитиччен чиркӳпе прихут, грамота, земство, халӑха ҫутта кӑларакан министерство шкулӗсем чӑваш ялӗсенче 400 ытла та уҫӑлма пултарнӑ. Вӗсене Яковлев уҫнӑ тени миф е легенда евӗрлӗ япала.

Хальхи вӑхӑтри литературӑна вуласан Раҫҫейре 19-мӗш ӗмӗрте учительсем хатӗрлекен наци шкулӗ Чӗмпӗрте ҫеҫ пулнӑ пек ӑнланатӑн. Раҫҫейре ун пек шкулсем пиллӗк пулнӑ. Паллах, питӗ сахал, анчах пӗрре мар, пиллӗк-ҫке-ха!

Чӑвашӑн чӑваш хутлӑхӗнче пурӑнма тивнине Иван Яковлевич лайӑх туйнӑ. Яковлев, тарӑн ӑслӑ ҫын пулнине кура, Ильминскин ҫак ӑславне тӳрех мар пулсан та, нумай кӗттермесӗрех пуҫа хывнӑ «Ҫӗр ҫул, ик ҫӗр ҫул иртнӗ хыҫҫӑн та чӑваш вырӑса куҫни пахаран та паха пулӑм», - ҫакӑн пек пӗтӗмлетӳ тунӑ Яковлев. Николай Ильминский ҫакна Яковлевран чылай маларах тавҫӑрнӑ.

Чӑнах та, ҫӗр ҫинче 4 пин чӗлхе пулни кама кирлӗ? Кашни халӑхӑн хӑйӗн чӗлхи, хӑйӗн культури, хӑйӗн уҫлӑха тухаслӑхӗ теҫҫӗ. Культура - пӗр евӗрлӗ процесс, чӗлхе - пӗр евӗрлӗ процесс, литература - пӗр евӗрлӗ процесс. Уйрӑмлӑхӗ вӗсен чӗрне хури чухлӗ ҫеҫ. Чӗрне хурине сыхласа хӑварассишӗн вӗсене пӗрпеклетме чармалла-ши? Ҫук! Ҫук! Пӗрлешчӗр, глобализм витӗмӗ айне пулччӑр. Яковлевӑн ик ҫӗр ҫула тӗлленӗ шухӑшӗ - тĕрĕс шухаш.

Паян Яковлев таврашӗнче хӳтлӗх шыракансем питӗ йышлӑ. Совет вӑхӑтӗнче ҫав ҫынсем Яковлев Ленин хӳттипе витӗннине лайӑх туйнӑ. Хальхи тапхӑрта урӑх йышши эталон. Яковлев православи апостолӗ пулнипе юп курасшӑн вӗсем. Яковлев хӳттипе юп курас шанчӑк вӗсен питӗ пысӑк. Ҫав мехеле алла илес текенсем чавсапа хирсе те, упаленсе те малалла талпӑнаҫҫӗ.

Юлашки вунӑ ҫул хушшинче унччен «Эпӗ чӑваш» тенӗ 200 пин ҫын «Эпӗ - чӑваш мар, вырӑс» тесе йышӑну турӗ. Чӑвашла хаҫат-журнал, кӗнеке кӑларас ӗҫсем такӑнсах пыраҫҫӗ. Мӗльюн ҫурӑ шутланакан йыш валли вун пилӗк пин экземплярлӑ тиражпа чӑвашла республикӑн тӗп хулинче 16 тӗрлӗ хаҫат-журнал тухать. Район хаҫачӗсем хаҫат ятне ҫухатрӗҫ. Халӗ вӗсем пӗлтерӳ лаптӑкӗсем вырӑнӗнче шутланаҫҫӗ. Чӑваш вырӑса куҫас хӑвӑртлӑха ӳстернӗҫемӗн ӳстерсе пырать.

Тепӗр пилӗк-ултӑ пилӗк ҫуллӑхран ҫырӑнса илекен ҫук пирки чӑвашла хаҫат-журнал пачах хупӑнать. Радио чӑвашла калаҫма пӑрахать. Телевидени пӗтӗмпех вырӑс чӗлхи ҫине куҫать. Шкулсенче чӑваш чӗлхипе литера турине вӗренесси пӑчланать. Театрсен репертуарӗнчен чӑвашла пьесӑсем тухса ӳкеҫҫӗ. Патшалӑх «Чӑваш Республики» ята сыхласа хӑварас пулсан та вӑл Чӑваш Республики пулма пӑрахать. Ҫакӑн пек патшалӑх кӗтет пирӗн мӑнуксене.

Мӗн ҫырнӑ-ха Иван Яковлев хӑй вӑхӑтӗнче ҫакӑн ҫинчен? «Инородцы должны прочно войти в великую семью русского народа. Они должны обрусеть, сростись с русским народом, составить с ним одно органическое, нераздельное, неразъеденимое целое». (И.Я. Яковлев. «С думой о народном просвещении», Чебоксары, 1998, стр. 246.)

«Другой идеей была идея сближения и объединения чуваш с русским народом. Никакой самостоятельной политической роли, по моему убеждению, нашим восточным крещеным инородцем играть не суждено. Ни исторические, ни культурные, ни географические условия не дают основания для осуществления политической и государственной самостоятельности. Сблизить инородцев с русским народом, объединить их в христианском миросозерцании, в культурном и бытовом облике, до которого им еще так далеко». (Там же, стр. 361.)

Чӑвашсемшӗн вырӑса тухас «хӑрушлӑх» Яковлев пурӑннӑ чухне, чӑнах та, питӗ аякра пулнӑ. Халӗ питӗ ҫывӑхра, тӑватӑ-пилӗк утӑмра ҫеҫ.

Герольд Плечов