1.Қазақ хандығының мемлекеттік əкімшілік құрылымы.

Ішкі жағдай.

XV ғ.екінші жартысында Қазақ хандығы қоныс теуіп, орда тіккен Жетісу жеріне екі жүз мың жан саны бар көшпелі тайпалардың жиналуы кең өріс-қонысты керек етті.Көшпелі қазақ тайпаларының отырықшы егіншілігі дамыған аудандармен,əсіресе қолөнері мен саудасы өркендеген орталықтармен,Сырдария бойындағы қалалармен сауда-саттық қатынастарына қолайлы жағдай жасау халық тұрмысындағы маңызды мəселеге айналды.Өмір талабына айналып отырған бұл мəселенің дұрыс шешілуіне тек қана көшпелі халықтар ғана емес,отырықшы аймақтағы егіншілік өнімдерін өткізуді аңсаған егіншілер де, қолөнер өнімлерін өткізіп, шикізат-жүн, тері,т.б алуды аңсаған қолөнершілер де, тауарын өткізіп, пайда табуды көздеген саудагерлер де мүдделі болды.Бай аймақтарды жəне қалаларды өз қол астына қаратуға феодалдар тіпті мүдделі еді.Əсіресе жаңадан шаңырақ көтерген Қазақ хандығы өз алдына мынадай тарихи міндеттер қойды: 1)Көшпелі шаруалардың жайылымдарды пайдаланудағы Дешті Қыпшақ даласында бұрыннан қалыптасқан тəртібін қалпына келтіру; 2)Шығыс пен Батыс арасындағы сауда керуен жолы үстіне орналасқан Сырдария бойындағы Сығанақ, Созақ, Отырыр, Йасы(Түркістан),т.б қалаларды Қазақ хандығына қарату; 3)Қазақ тайпаларының басын қосып, қазақтың этникалық аумағын біріктіру.Хандардың Сырдария бойындағы қалаларды өзінің экономикалық жəне əскери тірегіне айналдыруы Дешті Қыпшақ даласын билеудің басты шарты болып келген.Сыр бойындағы егіншілігі мен қолөнері өркенделген қалалы аудандармен сауда-саттық жасауға тек даланың əкімдері ғана емес, Дешті Қыпшақтың шаруалары да ынталы болатын.

Сыртқы саяси жағдай.XV ғасырдың аяғы мен XVIғасырдың басындаОрта Азия мен Қазақстан жеріндегі саяси өмірде айтарлықтай тарихи оқиғалар болды.

Темір əулеті Мұхаммед Шайбанимен күресте жеңіліс тапты.Шығыс Дешті Қыпшақта Əбілқайыр билігі жойылды.

Қазақ хандары Əбілқайыр ханның мұрагерлеріне қарсы күресте олардың мемлекетінде ішкі-сыртқы қайшылықтарды толық пайдаланды.

Көптен бері Əбілқайырмен билікке аласып келе жатқан Жошы ұрпақтарын,Батыс Сібірдің билеушісі Ибақ ханды, ноғайды билеген мырзаларды одаққа тарта отырып, бірлесе күрес жүргізді.

Əбілқайыр ханның ұрпақтарымен соғыста жеңіске жеткен қазақ хандары Дешті Қыпшақ даласын, ондағы көшпелі тайпаларды бірте-бірте хандықтың құрамына қосып алды.

XV ғасырдың 70-жылдары қазақ хандары Сырдария бойымен оған жалғас жатқан Қаратау өңірін басып алды.

Қазақ хандарының Сыр бойындағы қалалар үшін Əбілқайырдың немересі Мұхаммед Шайбани ханмен соғысы 30 жылдан астам уақытқа созылды.

1470 ж Керей хан бастаған қол Түркістанға, Жəнібек хан Созаққа шабуыл жасады. Сауран түбінде қазақтардан жеңіліс тапқан Шайбани хан Бұхараға қашты. Созақ пен Сауран Қазақ хандығының құрамына кірді.

Шайбани хан 2 жылдан соң Ноғай Ордасының мырзаларымен одақ құрып, Аркөк пен Сығанақ қалаларын басып алды.

Қазақ хандарының жіберген əскерлері Шайбанидің бірлесен əскерін талқандап,Сығанақ қаласын қайтарып алды. Шайбани хан Маңғыстауға қаштыСыр бойындағы қалалар Қазақ хандығының құрамына қосылды.

XVғ 80-жылдары Шайбани хан Моғолстан ханның қолдауымен Қазақ хандығына қарсы шабуылға шығып, Аркөк пен Сығанақты екінші рет басып алды.

Қазақ хандары Сығанақ қаласын қайтарып алды. Бұдан кейін жасақтарды уақытша жау басып алған Йасы қаласын қоршауға алды.

Шайбани ханның біріккен қолы Аркөкке қырық күн қоршауда отырды.Бірақ нəтижесіз аяқталды

3 жылға созылған қанды шайқаста жеңіліс тапқан Шайбани Йасыны тастап Хорезмге кетті

Шайбани ханның сыр бойындағы маңызды қалаларды жаулау үшін жəне Əбілқайырдың Дешті Қыпшақта құлаған билігін қайта орнатуға ұмтылып, қазақ хандығына қарсы:

• Бірде Əмір-Темір əулетіне;

• Бірде Ноғай мырзаларына;

• Бірде Моғолстан хандарына сүйеніп, 30 жыл жүргізген соғысы аяқталды.

Қазақ хандығы мер Шайбани ханға Отырар,Йасы(Түркістан),Аркөк, Бөзкент қалаларымен Түркістан аймағының бір бөлігі қарады.

Қазақ хандығының құрамында Сығанақ, Сауран, Созақ қалаларымен Түркістан аймағының солтүстік бөлігі қалды

Моғолстан хандығының құрамына Ташкент пен Сайрам қалалары кірді.

Сыр бойындағы қалалар:Сығанақ, Сауран, Созақ Қазақ хандығының күш-қуаты, саяси беделін нығайтып, əлемге танытты.

Қазақ хандарының күш-қуаты артып, билігінің нығаюы Шайбани ханның Дешті Қыпшақ тайпаларының біраз бөлігімен Мауараннахрға қоныс аударуына мəжбүр етті.

Мұхаммед Шайбани ханға ілесіп Мауараннахрға көшіп-қонған көшпелі қазақ тайпалары бірте-бірте жергілікті халықпен араласып, олардың тілін, дінін жəне мəдениетін қабылдады.

Қазақ хандығының құрылуы мен нығаюы

Қазақ хандығы ішкі феодалдық қырқыстар мен талас тартыстарды тоқтатты.