Analityczne metody wartościowania pracy

Twórcą pierwszej metody analitycznej był Francuz, Ch. Bedaux, który w 1911 roku wyemigrował do USA, przyjął obywatelstwo amerykańskie i jako inżynier zaczął zajmować się metodami naukowej organizacji pracy. W 1916 roku ogłosił zasady i metody organizowania pracy pod nazwą „system Bedaux”. System ten obejmował kwestie normowania, wartościowania i wynagradzania pracy ludzkiej według oryginalnych sposobów. Upowszechnianiem systemu w skali światowej zajmowano się w okresie międzywojennym specjalne przedsiębiorstwo Bedaux Corporation z siedzibą w Nowym Jorku i licznymi filiami, także w niektórych krajach europejskich.

Założenia wartościowania pracy według Bedaux stanowiącej jeden z głównych elementów całego systemu organizowania pracy.

Ch. Bedaux stał na stanowisku, że powinno zależeć wyłącznie od rodzaju pracy, a nie od wykształcenia czy innych osobistych walorów wykonawcy. Wynika z tego konieczność przeprowadzania punktowej wyceny wymagań stawianych wykonawcom różnego rodzaju prac. Punktem wyjścia przeprowadzania tego rodzaju oceny powinny być, według Bedaux, następujące kryteria syntetyczne: ⁹

1. Wykształcenie, zręczność i doświadczenie potrzebne do wykonywania danej pracy. Pomocniczymi miernikami powinny być między innymi: długość czasu niezbędnego na przyuczenie, wymagana praktyka zawodowa czy żądana precyzja w wykonywaniu ruchów roboczych.

2. Wymagania umysłowe dotyczące danej pracy oraz odpowiedzialność ciążąca na wykonawcy. Przygotowując ocenę z punktu widzenia tego kryterium, należy wziąć pod uwagę rodzaj urządzeń i tworzyw stosowanych w toku rozpatrywanej pracy, powiązania z operacjami sąsiednimi, wymaganą współpracę z innymi stanowiskami czy konieczny stopień skupienia podczas wykonywania pracy.

3. Wymagania psychofizyczne stawiane pracownikowi przy wykonywaniu pracy. Bierze się tu pod uwagę między innymi monotonię pracy, ewentualną nienormalną pozycję wykonawcy podczas pracy oraz inne uciążliwości o charakterze psychofizycznym związane z wykonywaniem pracy.

4. Ryzyko związane z wykonywaniem pracy. Należy podkreślić, że Bedaux uwzględnił tu wyłącznie ryzyko osobiste pracownika, a mianowicie: możliwość doraźnych zachorowań jako skutku pracy, prawdopodobieństwo ulegania nieszczęśliwym wypadkom czy możliwość nabycia chorób zawodowych o charakterze chronicznym.

Do poszczególnych kryteriów syntetycznych były w metodzie Bedaux przyporządkowane maksymalne oceny punktowe, a mianowicie:

• kwalifikacje i umiejętności zawodowe – 88 punktów,

• odpowiedzialność i wymagania intelektualne – 43 punkty,

• psychofizyczne warunki pracy – 28 punktów,

• ryzyko zawodowe – 22 punkty,

Za punkt wyjścia wartościowania analitycznego Bedaux przyjmował pracę prostą, którą szacował na 100 punktów. W praktyce odpowiednikiem pracy prostej były zatem prace o najniższym stopniu trudności, występujące w przedsiębiorstwie, gdzie wdrażano system Bedaux. Była to podstawa, do której dodawano punkty przyznane danej pracy (operacji, stanowisku itp.) z tytułu każdego wymienionych kryteriów. Nietrudno obliczyć, że górna granica oceny wynosiła 271 punktów. Między pracą prostą (100 punktów) a pracą o najwyższym stopniu trudności (271 punktów) znajdowały się wszystkie rodzaje prac. W tym przedziale Bedaux wprowadził 10 grup zaszeregowania, czyli średnio odstęp między grupami wynosił 17 punktów.

Warto dodać, że główną rolę w dokonywaniu oceny odgrywało kierownictwo przedsiębiorstwa, przy czym na ogół zadania tego podejmowali się mistrzowie, którzy najbardziej znali specyfikę poszczególnych rodzajów prac. Specjaliści z Bedaux Corporation spełniali w procesie wartościowania tylko funkcje doradcze.

Podana charakterystyka dotyczy pierwotnej wersji metody z 1916 roku. Wówczas jej głównym przeznaczeniem było wartościowanie pracy robotników przemysłowych. Z biegiem czasu Bedaux udoskonalał swą metodę. Przede wszystkim starał się jej nadać charakter metody uniwersalnej, umożliwiającej również wartościowanie pracy pracowników biurowych, w tym także kadr kierowniczych. W wyniku tych zabiegów metoda Bedaux obejmuje dwa dodatkowe kryteria syntetyczne , a mianowicie właściwości duchowe i właściwości moralne.

Wśród właściwości duchowych Bedaux wyróżniał tylko kryteria elementarne: wygląd zewnętrzny i zdolność wypowiadania myśli, pamięć, biegłość w liczeniu (rachowaniu), pomysłowość i zmysł estetyczny.

Właściwości moralne, według Bedaux, to zmysł zespołowości, przedsiębiorczość, autorytet i poczucie odpowiedzialności. Jest znamienne, że właśnie poczucie odpowiedzialności było w metodzie Bedaux tym kryterium elementarnym, do którego przypisano największą liczbę punktów.

Szczegółowy układ kryteriów zarówno syntetycznych, jak i elementarnych wraz z odpowiadającymi im maksymalnymi ocenami punktowymi zawiera tablica 2.¹⁰

Kryteria oceny	Maksymalne oceny punktowe
1 Wykształcenie, doświadczenie, zręczność, czas kształcenia, zręczność manualna, ogólne doświadczenie zawodowe, szczególnie skomplikowana praca, zdolność reagowania.	88, w tym, 12, 23, 28, 11, 14.
2 odpowiedzialność i wysiłek umysłowy, wartość przedmiotów i środków pracy, znaczenie funkcji w przebiegu pracy, organizowanie pracy zespołowej, spostrzegawczość i zdolność myślenia, spolegliwość.	43, w tym, 16, 8, 3, 4, 12.
3 Wysiłek psychofizyczny, monotonia, nienormalna pozycja przy pracy, szczególnie ciężka praca, uciążliwe warunki środowiska pracy.		28, w tym, 5, 5, 10, 8.
4 Ryzyko zawodowe, choroby zawodowe, wypadki przy pracy, skutki przeciążenia pracą.		22, w tym, 6, 10, 6.
5 Właściwości umysłowe, wygląd zewnętrzny i dar wymowy, pamięć, biegłość w liczeniu, pomysłowość, zmysł estetyczny.		57, w tym, 12, 5, 10, 20, 10,
6 Właściwości moralne, umiejętność pracy zespołowej, przedsiębiorczość, autorytet, poczucie odpowiedzialności.		95, w tym, 5, 25, 25, 40.

Tabela 2. Układ kryteriów oceny stopnia trudności pracy według Ch. Bedaux.

Od czasów Bedaux opracowano dziesiątki metod analitycznych. Różniły się one między sobą układami kryteriów (tzw. schematami lub modelami kwalifikacyjnymi), skalami oceny punktowej i kluczami analitycznymi, pozwalającymi dla danego rodzaju pracy znajdować właściwą notę punktową z tytułu poszczególnych kryteriów.