Wiedza I doświadczenie zawodowe

Społeczny podział pracy oraz postęp techniczno – organizacyjny doprowadził do tego, że obok prac prostych, nie wymagających większych kwalifikacji zawodowych, występują prace nadzwyczaj złożone stawiające wykonawcom bardzo wysokie wymagania w zakresie wiedzy i doświadczenia zawodowego. Pomiędzy tymi dwoma krańcami rozciąga się cała gama prac o zróżnicowanym stopniu złożoności, a tym samym o rozmaitych wymaganiach kwalifikacyjnych.

Niektórzy autorzy uważają, że o stopniu złożoności pracy decyduje różnorodność i zmienność wykonywanych operacji. Nie negując wpływu tych czynników na złożoność pracy, trzeba stwierdzić, że sama różnorodność i zmienność nie przesądza jeszcze o stopniu złożoności. Można podać wiele przykładów prac spełniających warunek różnorodności i zmienności np. praca taśmowa w systemie rotacyjnym (tzn. takim, który zakłada przechodzenie od stanowiska do stanowiska), gdzie trudno mówić o pracy złożonej, gdyż wszystkie jej zmienne elementy mają charakter prac prostych. Wydaje się, że czynnikami dużo bardziej selektywnymi, gdy idzie o gradację stopnia złożoności pracy, są narzędzia i metody pracy. Im narzędzia i metody pracy bardziej złożone, tym praca jest bardziej złożona. Czynniki wpływające na pracę można by jeszcze mnożyć, wystarczy wymienić tylko samodzielność czy udział czynności koncepcyjnych.

Trudności w dokonaniu jednoznacznej charakterystyki złożoności poprzez cechy pracy sprawiają, że znacznie wygodniej wyraża się złożoność pracy poprzez określenie niezbędnej do jej skutecznego wykonania wiedzy i doświadczenia zawodowego.

Wiedzę traktuje się na ogół jako sumę wiadomości ogólnych i zawodowych nabytych w toku kształcenia. Posiadana wiedza może być efektywnie wykorzystywana dopiero w wyniku praktycznej realizacji określonych zadań. Stąd też duży wpływ doświadczenia zawodowego na stopień kwalifikacji zawodowych. Wielu autorów z kryterium wiedzy i doświadczenia zawodowego łączy umiejętności praktyczne, określane też jako umiejętności zawodowe. Umiejętności zawodowe jednak jest łatwiej rozpatrywać w ramach odrębnego kryterium syntetycznego określanego jako wymagania psychofizyczne i umysłowe.

Wymagania psychofizyczne I umysłowe

Praca ludzka zawsze wymaga w mniejszym lub większym stopniu określonych umiejętności psychofizycznych i umysłowych. Wśród umiejętności fizycznych można wymienić np.: zręczność, siłę fizyczną, pewność ruchów itp. Umiejętności natury psychicznej, wymagane w licznych rodzajach pracy, to np. zdolność adaptowania się do niekorzystnych warunków pracy, tak w sferze społecznej, jak i materialnej, czy umiejętności współpracy i postępowania z ludźmi. Zdolność do podejmowania ryzyka zawodowego należałoby również zaliczyć do umiejętności psychicznych.

Wymagania umysłowe przejawiają się w posiadaniu przez wykonawców pracy takich umiejętności, jak samodzielność rozumowania, umiejętność koncentracji, sprawność myślenia czy umiejętność wysławiania się. Użytkowanie umiejętności w procesach pracy wywołują określone obciążenia mięśni i układu psychonerwowego. Odpowiednio do tego mówimy o ponoszonym przy danej pracy wysiłku fizycznym, psychicznym lub umysłowym.

Wysiłek fizyczny mierzony jest głównie wydatkiem energetycznym w kcal niezbędnym do wykonywania określonej pracy. Dodatkowo należy tu uwzględnić natężenie wysiłków statycznych (np. przy pracy w pozycji stojącej), powodujących napięcie mięśni niezależnie od wydatku energetycznego.

Wyróżnienie wysiłku psychicznego ma znaczenie tylko metodologiczne. W istocie wysiłek psychiczny towarzyszy pracom fizycznym jak i umysłowym, a w konsekwencji obciążenie psychiczne nakłada się na obciążenie fizyczne lub umysłowe.

Znacznie dokładniej można określić istotę i zakres wysiłku umysłowego. Obciążenie umysłowe jest wywoływane aktywnym udziałem centralnego układu nerwowego w procesie pracy. Zakres tego obciążenia uzależniony jest między innymi od:

• zasięgu pola obserwacji, różnorodności, wielokierunkowości i ważności występujących tam zjawisk i spraw,

• ilości, zmienności, złożoności, dokładności oraz wiarygodności sygnałów i wrażeń zmysłowych,

• wymaganej od pracownika szybkości i dokładności odbierania wrażeń, przetwarzania ich w spostrzeżenia, reagowania i czynnego zainteresowania,

• czasu trwania i częstotliwości napięcia nerwów i zmysłów podczas pracy oraz okresów przerw pomiędzy poszczególnymi fazami napięcia.