Шартты белгілер мен қысқартулар

AICPA

American Institution of Certified Public Accountants;

FASB

Қаржылық есеп стандарттары бойынша комитет (Financial Accounting Standards Board;

GAAP

Generally Accepted Accounting Principles;

GASB

Мемлекеттік органдар үшін есеп стандарттары бойынша комитет Governmental Accounting Standards Board

SEC

Бағалы қағаздар мен биржалар бойынша комиссия;

АҚ

Акционерлік қоғам;

АҚШ

Америка Құрама Штаты;

БЕС

Бухгалтерлік есеп стандарттары

БКҚ

біріктірілген корпоративтік құрылым;

БӨА

Баяу өткізілетін активтер;

БП

Бөлінбеген пайда;

БҰҰ

Біріккен Ұлттар Ұйымы;

ЕК

Европалық кеңес;

ЖШС

Жауапкершілігі шектеулі серіктестік;

ҚЕХС АХС

қаржылық есеп берудің халықаралық стандарттары;

Аудиттің халықаралық стандарттары;

ҚМА

Қысқа мерзімді активтер;

ҚММ

Қысқа мерзімді міндеттемелер;

ҚР

Қазақстан Республикасы;

ҰМА

Ұзақ мерзімді активтер;

ҰММ

Ұзақ мерзімді міндеттемелер;

ЭЫДҰ

Экономикалық ынтымақтастық және дамыту ұйымы

1. Аудиторлық қызметтің теориялық негіздері

1. Аудиторлық қызмет сапасын ішкі ұйымдық басқару жүйесін ұйымдастыру

Аудиторлық бизнестің өсуі мен кеңеюі жағдайында, мемлекеттік құрылымнан бақылау қызметін қоғамдық (мемлекеттік) секторға қайта бөлу, ең алдымен аудиторлық ұйымдар деңгейінде жүзеге асырылуы қажет. Сапаны басқару жүйесі нақты аудиторлық ұйымның қызметін ескере отырып сапаны жоспарлаудың анықтаулы саясатын және сапа бойынша қойған мақсаттарға қол жеткізу үшін сапаны бақылау процедураларын жүргізуді қамтамасыз етеді. Аудиторлық ұйымда басқару сапасының ауқымды жүйесі ережелер мен аудиторлық қызметтің нарықтағы сапасына сай болуы қажет. Аудиторлық қызметтің сапасын басқару жүйесі кешенді тәсілдер, аудиторлық қызметтің ішкі стандарттарының әдістемесі мен әдістері қағидаларына негізделген. Жүйенің негізгі мақсаты-сапаның үздіксіз дамуын қамтамасыз ету және аудиторлық қызметтің ұйымдастырушылық пен әдістемелік деңгейінде қалыптасатын тиісті сапа жоспарларының ережелеріне, стандарт талаптары мен пайдаланушылардың сұраныстарына негізделген.

Негізгі мақсатқа келесі жолдармен қол жеткізуге болады:

• халықаралық стандарттарға сәйкес жаңа және сапалы аудит қызметтерін құру және дамыту;

• қызметтерді жаңарту арқылы аудиторлық сапа көрсеткіштерін жақсарту;

• жаңа аудиторлық қызметтер көрсету арқылы аудит қызметінің сапа көрсеткіштерін жақсарту;

• ескірген аудиторлық қызметті жаңа түрлерімен ауыстыру;

• аудит стандарттарына (ішкі және сыртқы) және басқа да нормативтiк құжаттардың талаптарына сәйкес қатаң қызмет көрсету сапасын қамтамасыз ету;

• ғылымның соңғы жетістіктері мен озық технологияларды, корпоративтік тәжірибені аудиторлық ұйымдардың жұмысына енгізу;

• аудит қызметінің басқару сапасын жетілдіру және нысандары мен әдістерін дамыту.

Аудиторлық ұйымдағы бақылау жүйесінің сапасы барлық процестерді қамтиды, яғни аудиторлық жұмыстың тиімділігін қамтамасыз ету қажет және де маркетингтің аудиторлық қызметінен бастап оны ұсынғанға дейін, сондай-ақ тұтынушылырға көрсеткен қызмет сапасының анализін қамтиды.яғни аудиторлық қызметтің барлық өмірлік цикл кезеңдері қаралады - «сапалы ілмек» аудиторлық қызметі. Осылайша аудиторлық қызметтің бақылау сапасының ішкі жүйесі ұйым басқарушыларының арақатынасының тиімділігін және аудиторлық ұйымның кеңсе атқарушылары мен жеке тұлғаларының аудиторлық қызметтердің қалыптасып нарықта іске асыруы. Оларға қасиеттерін беру үшін нарықтағы қолданылуын ең төменгі шығындармен қамтамасыз ету.

Қарау кезінде сапаны бақылау элементтерінің тергеуге аудиторлық қызметтер сапасын кешенді бағалау қолданылды. Аудиторлық қызметтер сапасын кешенді бағалау ұйымдағы басқару қызметінің сапалық тиімділігі интегралдық сапа көрсеткіштерімен көрініс табуы тиіс. Интегралдық сапа саясат пен рәсімдерді бағалау кезінде, басқару қызмет жүйесінің шешімімен және аудиторлық қызметтің ұсынылған нәтижелерінің қатынасы мен барлық ресурстардың шығындарын ұсыну арқылы анықталатын индикатор болып табылады.

Аудиторлық қызметті жүргізудің өндірістік жағдай мен ақпаратгізудің қажетті шарты оның аясы туралы айқын түсінік болып табылады. Ол белгілі бір уақыт аралығында, компанияның жылдық есеп беруіне аудит жүргізгенде немесе ішкі аудитте, сондайақ экономикалық обьект болып табылмайтын ақпараттық жүйедегі аудитте нақты шаруашылық жүргізші субьектілердің параметрлерімен анықталды.

Екінші компонент - өндірістік жағдаймен ақпарат. Аудиттің көптеген түрі шаруашылық жүргізуші субьектілердің басшылығымен дайындалған ақпаратты бағалайды.

Үшінші копонент бұл аудитті жүзеге асырушы тұлғаның біліктілігі. Аудитор ең алдымен өз ісінің құзіретті маманы болуы, яғни тиісті фактілерді жинай білу керек және осы фактілерді бағалйтын өлшемдерді жете білу қажет. Одан тәртіптің белгілі бір нораларын, атап айтқанда, өз ісінің тәуелсіздігін сақтап,қысым көрсетілушілікке қарсы тұра білу керек.

Аудиттің төртінші компонентіне техникалық тұрғыда аудиторлық қызметтің негізгі мазмұны боып табылатын фактілерді алумен бағалау жатады. Фактісіз қандайда бір аудиторлық есеп беру ұтымды жүргізілген зерттеудің нәтижесі ретінде қабылданбайды.

Бесінші компонент ретінде аудит мазмұны туралы ақпаратқа немесе функциялауға қатысты жиналған фактілер негізінде белгіленген критерийлер алдыға шығады.

Аудиттің алтыншы компоненті аудиторлық есеп беруді жасау. Аудитор осы арқылы тексеру барысында ашылған жағдайлар туралы, шаруашылық жүргізуші субьектілердің қызметін оңайландыру бойынша ұсынған шаралары мен айтқан ескертпелері туралы хабарлайды.

Аудит қағидаттары. Аудит өзінің кәсіби қызметінде мына қағидаттарды басшылыққа алу керек: адалдық, объективтілік, кіби құзыреттілік, құпияны сақтай білетінділік, тәуелсіздік, жинақылық, мұқияттылық, нақтылық, жариялылық және т.б.

Мысалы, аудитор өзінің кәсіби міндетін орындау барысында қағамдық сенімді қолдау әрі нығайту ретінде адалдық, обьективтілік және тәуелсіздік принциптерінің талаптарын сақтауы, өзіне сеніп тапсырған жұмысты мінсіз әрі адал орындалуы талқылауда білдіретін пікірінің обьективтілігі мен тәуелсіздігін сақтауы керек.

Нақтылық принципі аудиттің мақсатқа лайықты әрі уақытылы жүргізілуін білдіреді.

Жариялылық принципін сақтау қажеттілігі аудитті жүргізуге де, оның нәтижесіне де қатысты. Жариялықтың аудиттің дамуы мен аудиторлық беделін көтеруге пайдасы бар. Қоғамдық пікірді қалыптастыруда маңызы зор.

Халықаралық аудиторлық қызметтің  нұсқауында тәуелсіз тексеру жүргізілгенде сақталуы қажет басқада принциптер аталады. Негізгі принциптердің маңызы мен оларды сақтау аудиторлықты тек жақсы жағынан ғана ұғындырып қоймай, оның қызмет нәтижелерінің тиімділігін арттырады.

Концепциялар аудит теориясының бағытын белгілеп береді.

1.2 Аудиттің постулаттары, стандарттары және нормалары

Аудиттің көкейтесті мәселелерінің бірі – оның пастулаттарынзерделеу болып табылады. Кең мағынадағы постулат - бұл басқаша дәлелденбейінше, жоққа шығарылмайынша ақиқат ретінде қабылданатын аксиомалық ережелер.

Постулаттар ғылым және ғылыми тәртіп жүйесінің негізінде жатады. Олар кез келген ғылыми теорияның дамуы үшін одан кейінгі логикалық құрылымды жасау базасына керекті бастапқы алғышарт пен болжаулар болып табылады. Іргелі постулаттарды  негізге алаотырып, ең күрделі мәселелерді түсінуге болады.

Аудит теориясындағы постулаттардың рөлі аса маңызды болады. Батыс ғылымдары мен мамандары олардың қажеттілігін ерте сезінді. 1961 жылы Р.К. Маутц және Х.А. Шараф аудиттің 8 постулатын қалыптастырды. Олар өте әйгілі болып, аудит теориясында кеңінен қолданыла басталы.

Әр түрлі ғалымдар мен маман практиктердің көзқарастарын жан жақты зерделеу арқылы ғылыми негізделген постулаттар болып мыналар саналады:

1.Қаржылық есеп берулер мен қаржы мәліметтері тексерілуі мүмкін.

2.Мүддделердің қайшы келіп қалуы ықтималдығы.

3.Верификацияның мүмкіндігі.

4.Есептеме дұрыс жасалмаған.

5.егер қаржылық ақпаратты тексеру тәуелсіз пікір білдіру мақсатында орындалса, онда аудитордың қызметі оның өкілеттілігімен реттемеленеді.

6.Қате қорытынды жіберіп алудан ешкім де тыс емес.

7.Аудиторлардың пікірі оның мүдделеріне тәуелді.

8.Есеп беру мәліметтерінің обьективтілігі ішкі бақылаудың тиімділігіне тікелей пропорционалды.

9.Әрбір тізбекті тексеру өткен шақтағы тексерулердің құндылығын кемітуі мүмкін және әрдайым ақпараттылығы аз болады.

10.Аудитордың әрбір пайымдауы белгілі деңгейде иландырады.

11.Бұрынғы ақпараттың құндылығы.

12.Жалпы қабылданған бухгалтерлік принциптерді ұдайы сақтау.

Осылайша, аудит саласын стандарттау және теориясын дамытудағы постулаттардың маңызы

Аудит стандарттары мен нормаларының ерекшеліктері. Стандарттарды аудиттің теориясы мен іс тәжірибесінде негізгі ережелер немесе аудиторлық процедураларының принциптері деп ұғуға болады. Әр елдің ұлттық стандарттары аудиттің жүргізілу жағдайына қарамастан міндетті түрде орындалуы керек. Олар халықаралық нормативтердің талаптарына жауап беретін тиісті деңгейдегі аудиторлық қызметке қолдау көрстеді, аудиторларды өз білімдері мен біліктерін ұдайы жетілдіруге мәжбүрлейді, жекелеген аудиторлық ұйымдардың сапасын салыстыруды қамтамасыз етеді, аудиторлардың жұмысын жеңілдетеді әрі оңтайландырыды.

Аудиторлық қызмет заңнан басқа стандарттармен, нормалармен және негізгі постулаттармен реттеледі.

Аудиторлық стандарттар әрбір тексеруші органға кәсіпорынның міндет жүктеушісі болып табылады, алайда олар ревизиялық іс тәжірибелерді қорытындылаудан алынған іріктемелер негізінде әзірленген.

Стандарттардан айырмашылығы аудит нормалары негізгі принциптерді қарастырмайды.

Аудиторлық стандарттар мен нормалар сияқты жарияланған ресми құжаттарды мемлекеттік, бақылаушы, заңды және басқада өкілетті инстанциялар аудиторлар жұмысының құзыреттілігі мен дұрыстығын қарастырғанда басшылыққа алып, пайдалануы мүмкін.

Аудиторлық қызметтің жалпы қабылданған стандарттары өзара байланысты төрт тізбекті бөлімнен тұрады:

1. Негізгі постулаттары.

2. Жалпы стандарттары.

3. Жұмыс стандарттары.

4. Есеп беру стандарттары.

Негізгі постулаттар – бұл аудиторлық қызметтің жалпы стандарттарының қызметінің жалпы стандарттарының негізін білдіретін қажетті шарттар мен логикалық принциптер, заңдылықтар. Олар аудиторға нақты стандарттардың белгілі бір тұста қолдануға жарамайтын жағдайында есеп берулерді жасау пікірін қалыптастырудың схемасы ретінде қызмет етеді.

Олардың ішінде арнайы экономикалық әдебиеттерде ең маңызды делінетін мынадай негізгі постулаттар ұсынылады:

1. тексеруші орган өз қызметінде барлық мәселелер бойынша аудиторлық қызметтің стандартына сәйкес әрекет етуі керек.

2. Аудиторлық органның еш қоспасыз өз пікірі болы және тексеру барысында пайда болатын әр түрлі жағдайларды дербес бағалаы керек.

3. Қоғамдық сала өскенде қоғамдық қаражат сеніп тапсырылған жеке тұлғаны немесе ұйымды бақылауға талап күшейеді, олардың елдің көзінше, яғни көпшілік алдында есеп беруіне және қаржылық шаруашылық опрацияларын дұрыс жүргізуіне қолдау көрсету.

4. Есеп берушілікті дамыту ақпаратты алу, бақылау жүйесінің дұрыс жүргізілуімен жетілуіне ықпалын тигізуі керек. Қаржылық есеп берулер және басқа мәліметтер мазмұнының толық болуымен формасының дұрыс болуына кәсіпорын басшысы жауап береді.

5. Басшылықпен үкіметтің тиісті органдары қаржылық есеп берулердің стандартарын таратуға кепілдеме беруі керек.

6. Есеп берулердің стандарттарын дәйекі түрде, яғни тізбектілікпен қолдану қаржылық жағдай мен қызмет нәтижелері туралы дәл қорытынды жасауға өз септігін тигізу керек.

7. Ішкі бақылаудың барабарлық жүйесі болғанда ықтимал қателіктер мен бұрмаланушылық ең төменгі деңгейде азаяды. Осыған байланысты аудитор ішкі бақылау құралы қабылданған нормаларға сәйкес келмесе немесе ол мүлдем жоқ болған жағдайда  тексерілген бірлікке өз ұсынысын енгізеді.

8. Заң актілері бақылаудағы қызметтерді жан жақты бағалауда қажет болатын қолдағы бар ақпараттарға қол жеткізуді қамтамасыз ететін тексеруші органдарымен ревизия бірліктерінің ынтымақтастықта болуын мақсат етеді.

9. Барлық аудиторлық қызмет заң актілерімен, келісім шартпен және басқада нормативті құжаттармен белгіленетін өкілеттіліктің шегінен шықпауы тиіс.

10. Тексеруші органдар аудит технологиясын жетілдіруге және шаруашылық операцияларының заңды болуына ықпал етуі керек.

11. Тексеруші органдар аудитормен тексерілетін бірлік мүддделерінің қарама қайшы келуінен сақтануы, яғни олардың арасында жанжалға жол бермеуі керек.

12. Аудиторлық органдар зерттеу, бағалау және қаржылық есеп берудің жағдайы туралы қорытынды шығаруы жолымен тексерілетін ұйымның қаржылық қызметін аттестациядан өткізеді, шаруашылық қызметті оның қол жеткізген нәтижелерін жоспарланған межесімен салыстырып, барлық ресурс түрін пайдаланылғанын ескертіп, үнемдеу, өнімділік және тиімділік мәселелері бойынша тексеруден өткізеді.

Жалпы стандарттар – бұл алға қойылған мақсатты тиімді әрі кәсіби орындауы үшін аудиторға қажетті біліктілік деңгейі мен белгілі бір сапасы.

Аудиторға қойылатын негізгі талаптар:

- даярлығы

- құзіреттілігі

- тәуелсіздігі

- ақпаратты алуға, тексеруге және оған баға беруге, есеп берулерді жасауға, қорытынды шығаруға, ұсыныс жаауды дайындауға тиісті көңіл бөлу.

Жұмыс стандарттары – бұл тексеру міндетін орындауда аудитор басшылыққа алатын ережелер.

Олардың құрамына мыналар кіреді:

-аудиторлық тексеруге дайындалу

-қадағалауды жүзеге асыру

- анық айғақтармен сенімді мәліметтерді жинау

- ішкі бақылаудың жағдайын бағалау

Есеп беру стандарттары – қорытындылаушы кезеңде қолданылады әрі аудиторлық тексерудің нәтижелері бойынша материалдарды беруге, орналастыруға және оның формасымен мазмұнына қатысты ережені білдіреді.

Есеп берулердің мақсаты – елеулі қателіктерге ықтимал есеп және бақылау жүйесіндегі кемшіліктердің болуына түсініктеме беру, құрылымдық кеңестер беру, болашақта аудиторлық тексерулер қандай мәнге ие болатынын анықтау.

Есеп берулерде келтірілген ақпаратар дәл әрі анық, сенімді әрі құзіретті, тәуелсіз әрі обьективті және сындарлы болып, басшылықты іс қимылмен қамтамасыз етілуі керек.

Форма бойынша есеп беруде немесе қорытынды шығаруда мекен жай, негізгі мазмұн, қойылатын қол, мөр және күні көрсетілуі қажет. Есеп берудің мазмұнында аудиттің уақытылы өткізілуі стандарттарға сәйкес келуі, заңдық негізі, мәні, сипаты, мақсатарымен ауқымы көрініс табуы қажет.

1.3 Аудиттің халықаралық стандарттарының сипаттамасы

Халықаралық деңгейдегі кәсіби талаптарды әзірлеумен бірнеше ұйым айналысады, оның ішінде 115 елдің 158 ұйымының өкілдерін қамтитын Халықаралық бухгалтерлер федерециясы бар.

ХБФ аясында аудиорлық стандарттармен тұрақты дербес ұйымның құқығымен әрекет ететін Аудиторлық іс тәжірибе бойынша халықаралық  комитет тікелей айналысады. АХС жалпы әлемдік деңгейден аудиттік деңгейі төмен елдердің бұл саладағы кәсібилігін дамытуға және халықаралық ауқымда аудиттің тәсілдерімен сәйкестендіруге ықпал етеді. ХБФ өткізілетін тәуелсіз аудиттің кез келген жағдайында қолдануға келседе, ол жергілікті жерде қолданылатын аудиттен асып кете алмайды, яғыни одан басым түспейді.

1948 жылы Америкалық алқалы бухгалтер институты “Аудиторлық қызметтің жалпы қабылданған стандарты” деген атаудағы он қаулыны мақұлдағаннан бері олар айтарлықтай өзгере қойған жоқ және олардың пайдалануын бақылау көкейтесті ету және қолдану бойынша ұсыныстарды әзірлеуді және әдістік басшылықты жүзеге асырушы ХБФ арқылы Аудиторлық іс тәжірибе бойынша халықаралық комитет әзірлеген АХС негізінде жатады. Осынау негіз қалаушы он принциптің мәнін кеңінен түсіндіріп беретін ХАС та олар өз көрінісін тапты.

Кейбір мемлекеттерде ХАС ты өз стандарттарын әзірлеу үшін база ретінде пайдаланса, ал өз стандарттарын әзірлемейтін мемлекетер ХАС ты ұлттық ретінде қабылдайды.

“Қазақстандағы АХС” атты біздің нұсқамызды Халықаралық аймақтық бухгалтерлер федерациясымен Евразия аудиторлары барлық ТМД елдеріне негіз етіп алуға ұсыныс білдірді. ҚР аудитор палатасының Кеңесіне осы бухгалтерлер мен аудиторлардың Халықаралық Кодексін қабылдауды тапсырды. Қалыптасқан жағдайға қарай  Аудиторлық қызмет туралы заңның бухгалтерлік есеппен аудитті жетілдіру және дамытудың мемлекеттік бағдарламасына сәйкес Республикалық  аудиторлар палатасы ХАС қа өтудің тұжырымдамасын сайлады. ХБФ тың қолданылуына ұсынылған қолданыстағы барлық ХАС түпнұсқадан орыс және мемлекеттік тілдерге аударылды.

Аудиторық іс-тәжірибе жөніндегі Халықаралық комитет аудитті өткізудің халықаралық стандарттары ілеспе қызметті көрету бойынша стандарттардан тұратын нормативтік құжаттарды шығарады. 1994 жылдың шілдесінен бастап АХС аудит стандарттарының кодификациясында 29 АХС пен 4 ІҚС болса, кодтарды қайта қарастырып өзгерткеннен кейін олардың жалпы саны 2005 жыл басында 50-ге жетті, оның ішінде олардың 38-і АХС қа, ал 12-сі халықаралық аудиторлық іс тәжірибе бойынша ережеге негізделді.

Аудит теориясың негізгі элементтері компоненттер, принциптер, концепциялар, постулаттар, стандарттар және нормалардан тұрады.

Аудитке кәсіпорын қызметін жан жақты тексеру енеді. Сондықтан, ол аудиторға басшылыққа арналған және оның қызметінің тиімділігін жоғарылату жөніндегі конструктивті ұсыныстар дайындауға мүмкіндік береді.

Аудиторлық қызметті жүргізудің өндірістік жағдай мен ақпарат жүргізудің қажетті шарты оның аясы туралы айқын түсінік болып табылады. Ол белгілі бір уақыт аралығында, компанияның жылдық есеп беруіне аудит жүргізгенде немесе ішкі аудитте, сондайақ экономикалық обьект болып табылмайтын ақпараттық жүйедегі аудитте нақты шаруашылық жүргізші субьектілердің параметрлерімен анықталды.

Аудит стандарттары мен нормаларының ерекшеліктері. Стандарттарды аудиттің теориясы мен іс тәжірибесінде негізгі ережелер немесе аудиторлық процедураларының принциптері деп ұғуға болады. Әр елдің ұлттық стандарттары аудиттің жүргізілу жағдайына қарамастан міндетті түрде орындалуы керек. Олар халықаралық нормативтердің талаптарына жауап беретін тиісті деңгейдегі аудиторлық қызметке қолдау көрстеді, аудиторларды өз білімдері мен біліктерін ұдайы жетілдіруге мәжбүрлейді, жекелеген аудиторлық ұйымдардың сапасын салыстыруды қамтамасыз етеді, аудиторлардың жұмысын жеңілдетеді.

Аудиторлық қызметтің жалпы стандарттарының қызметінің жалпы стандарттарының негізін білдіретін қажетті шарттар мен логикалық принциптер, заңдылықтар. Олар аудиторға нақты стандарттардың белгілі бір  тұста қолдануға жарамайтын жағдайында есеп берулерді жасау пікірін қалыптастырудың схемасы ретінде қызмет етеді.

2. Аудиторлық ұйымдардың ішкі стандарттарды қалыптастыруының әдістемелік аспектілері

2.1 Аудитролық ұйымдардың қызметін стандарттау процедураларының жүйелілігі