3) Тәуке хан кезіндегі Қазақ хандығының саяси жағдайы. “Жеті жарғы” заңдар жинағы

Тәуке хан «Жәңгірдің ұлы,1680-1718\1713жж» билігінің ерекшлігі.

Халықтың бөлшектенуі тоқтатылып,бір ортаға бағындырылды.

Жоңғар шапқыншылығы бәсеңдеп,тыныштық орнады.

Мемлекеттік құрылыстң негізі ұстанымдарын анықтайтын жеті жарғы заңын жасады.

Көрші елдермен достық қатынаста болуды көздеді:қырғыз,қарақалпақ,орыс елдері.

Тәуке хкнның негізгі мақсаты-билердің көмегімен хан билігін нығайту.Билер кеңесін ішкі және сыртқы саясаттағы аса маңызды мәселелерді шешетін Басқару жүйесіне айналдырдыБилер кеңесі Битөбеде,Мәртөбеде,Күлтөбедеөткізілді.Даулы мәселені шешуді билер сотына жүктеді. Тәуке хан ықпалды билерді мемлекеттік істерге тартуға бағытталған саясат ұстанды.Ұлы жүзде-Төле би,Орта жүзде-Қазыбек би,Кіші жүзде –Әйтеке бидің беделі ерекше болды.Үш жүздің басын біріктіруде билер кеңесі үлкен рөлі атқарды.

Тәуке хан саясатының басты бағыттары

Қоғамдағысаяси қайта құрулар жүргізу арқылы хандық өкіметті орталыұтандыруға ұмтылды.

Орта азиямен сауданы дамытты.»1687-1688ж».Орыс қазақ қатынастарын нығайтты.1680ж-жоңғарлар Оңтүстік Қазақстанға жорығы кезінде Түркістанды ала алмады.

17ғ.аяғы-18ғ. Басында Тәуке хан заманында Қасым мен Есім ханның әдет-ғұрпы ережелері жүйе келтіріліп,ЖЕТІ ЖАРҒЫ заңдар жинағы шығарылды.ақсүйектердің артықшылық жағдайын қорғау көзделді.Құн төлеу –адам өлтіргені үшін мүліктік өтем төлеу енгізілді.Әкімшілік –Құқық нормалары мен қылмысты іс құығы. Сұлтандардан басқа әр адам ханға жыл сайын мал-мүлкінің жиырмадан бір бөлігі мөлшерінде салық төлеу. Құн төлеу:ерлер 1000қой,әйелдер 500қой.дене мүше құны:бармақ-100,шынашақ-20қой

2 - Отбасы неке құқығы Ата –аналар өз балаларын өлтіргені үшін жазаға тартылмайды.Ата –анасы қайтыс болса жас балалар тустарының қамқорлығына беріледі.

3-Сот ісі. Соттау құқығы ханның,билер мен ру басыларының қолында болды. Істі шешкені үшін билер мен арада жүргізушілерге өтелетін есенің оннан бірі бөлігі берілуге тиіс.Айыптау үшін 2-7куә қажет.Куә болмаған жағдайда адалдығымен белгілі адам ант беруге тиіс.Билерге сенім білдірмесе,айыпкер билерді ауыстырылуын сұрауға құқылы.

4-Сұлтанды не қожаны тіл тигізіп,ренжітуші адам9мал;соққыға жығыушы 27мал айып төлейді. 5-Сұлтанды не қожаны өлтірсе 7адамның құнын төлеу.6-Әйелді зорлағанды өлім жазасына кесу. 7-Әйелге тіл тигізуші одан кешірім сұрайды,бұлай істеуден бас тартса ,қорлағаны үшін құн төлейді. 8-Жеті куә әшкерленсе,құдайға тіл тигізушіні таспен ұрып өлтіріледі.9- Ұрлық үшін үш тоғыз (27)төлейді,бұл жаза айыбына деп(100түйе-300жылқыға н/е 1000қойға тең)аталады. 10-Өлтірген тазы н/е бүркіт үшін иесіқұл н/екүң талап етеді.11-Хан сұлтанар,ру ақсақалдары халық істерін талқылау үшін күзде жиналуы қажет.12-Жиналысқа қару-жарақсыз келуге рұқсат етілмеиді.Қарусыз адамның дауысы болмайды ж/е оған жасы кішілерорын бермейді. 13-Әрбір тармақтың,ру мен бөлімшенің өз таңбасы болуы қажет.

Тәуке ханның билігітұсында қазақ ойрат қатынастары шиеленісті.17ғаяғы-18ғ басы –жоңғарлар Жетісудың бір бөлігін жаулап алып,Сарысу алқабына дйін жетті.Үш жүздің өкілдері жауға қарсы күресте бірлесу мақсатында 1710ж Қарақұм жиынын өткізді.Нәтижесінде бірыңғай халық жасағықұрылып,жоңғарлар шығысқа ығыстырылды.Тәуке хан халық алдында үлкен беделге ие болып,``әз тәуке``атанған. Тарихшылар``Қазақ Ордасының Ликургі ``деп жоғары бағалады.

1718(1715)ж - үш жүзді билеген Тәуке ханның қазасынан кейін жоңғар шапқыншылығы күшейе түсті.