5. Картоп тұқымшаруашылығы. Элитті картоп өсіру нұсқасы.

Отаны – Оңтүстік және Орталық Американың таулы аудандары. Бір жылдық дақыл. Қазақстанға Еуропадан әкелінген, республиканың барлық аймақтарында өсіріледі. Жарықсүйгіш, ылғалсүйгіш (әсіресе, гүлдеу және түйнектүзілу кезінде), суыққа төзімді дақыл. Биіктігі 40 – 80 см, кейде 150 см-ге дейін жетеді. Бір түпте 3 – 6 сабақ болады. Гүлі ақ, қызғылт не көкшіл күлгін түсті. Жемісі екі ұялы, көп тұқымды. Жер астындағы өркен сабағының ұшы түйнекке айналады. Топырақ температурасы 5 – 8°С-та түйнек бүршік жара бастайды, түйнектің түзілуіне ең қолайлы температура 10 – 13°С, 20°С-та түйнек түзілу процесі тоқтайды. Ал –1 – 2°С суықта жас өскіндері үсіп кетеді. Вегетациялық кезеңі 70 – 120 тәулік. Тұқымынан және түйнектен көбейеді. К. Түйнегінде 23,7% құрғақ зат болады, оның ішінде: 17,5% крахмал, 0,5% қант, 1 – 2% ақуыз, 1%-ке жуық минералды тұздар, С, В1, В2, В6, РР, К витаминдері бар. Қазақстанда картоптың 20-дан астам сорттары аудандастырылған (оның ішінде 10-ы жергілікті селекциядан шыққан), 1 га-дан орта есеппен 100 – 200 ц өнім түседі. К. Тағам, мал азығы және өнеркәсіпте тех. Шикізат ретінде пайдаланылады. Картоп крахмалы азықтық, тоқымалық, қатырма қағаздық, сіріңкелік және басқа да салаларда кеңінен қолданылады. Картоптың Солтүстік Қазақстандағы басты маң- ызы – азықтық дақыл.Солтүстік Қазақстанда соңғы жылдары картоптың өнімділігі суармағанда 140-180 ц/га, ал суармалы танаптарда 250-300 ц/га-ның деңгейінде. Жақсы алғы егістер:көпжылдық шөптердің өңделген жерлер қыртыстары, тыңайтылған күздік және дәнді бұршақ дақылдары, қант қызылшасы, майлы зығыр.Картоп сорттары:Кокшетауский ранний – А.И.Бараев атындағы КФ АШҒӨО шығарылған.Көкшетау регионында аудандастырылған. Ерте пісетін сорт.Түптері тік өскен, жинақы, биік. Жапырақтары орташа көлемді, қоңыр-жасыл түсті. Гүлдері молдышалық. Жемістері мол. Түйнектері ақ, ұзынша-дөңгеленген, көзшелері ұсақ. Түйнектер массасы 116-175гр. Крахмалдылығы – 12,4-17,5%. Тәмділік бағасы 4,2 балл, стандарт Приекульский ранний сортымен бірдей. Сорт жақсы сақталады. Парша ауруымен аз залалданады, дымқылды шіруге төзімді.Шортандинский - А.И.Бараев атындағы АШҒӨО, Қазақ ҒЗИ-ның ТШ шығарылған. Орташа ерте пісетін сорт. Асханалық, өнімділігі ортадан жоғары, бактериялық, вирустық аурулармен аз залалданады, қуаңшылыққа төзімді. Түйнектері ақ,дөңгелекше, көзшелерінің орналасу тереңдігі орташа, жұмсағы ақ. Түйнектердің крахмалдылығы орташа, дәмділік сапасы және сақталғыштығы жақсы.

Картоп өсірудің технологиялық схемасы

№	Технологиялық Іс шаралар	А/ш машиналар Және құралдар	Жүргізу мерзімі	Сапалық көрсеткіштер Шарқы
I. Топырақты дайындау және тыңайтқыштарды сіңіру
1	Аңызды сыдырғылау немесе малалау	«Lemken cмарагд», «Morris Rangler»	Алғы егіс жиналған соң, ерте өңдеу	Тереңдігі 6-8см. Тереңдігі 3-5см.
2	Топырақты агрохияиялық зерттеу			Жоспарланған өнімділік деңгейіне, керекті тыңайтқыштар көлемін анықтау.
3	Органикалық тыңайтқыштарды ар- Ту және шашу.	ПБ-35, ПТР-10 , РОУ-6	Күзде	Шашу мөлшері 30-40 т/га.
4	Минералдық тыңайтқыштарды та- Сымалдау, шәшу.	РМГ-4,РУМ-5А,рум-6.	Күзде	Жоспарланған өнімділік деңгейіне, керекті калийдің толық, фосфорлықтардың 75-80%.
5	Сүдігер жырту	«Lemken-Плуг	Күзде	Тереңдігі 27-30см.
6	Күздік сүдігерді Қопсыту	«Lemken cмарагд»	Күзде	Тереңдігі 16-18см.
7	Күзде арақатарлықтары 70см қырқалар ды тілу және минералдық тыңайтқыш тарды бірге сіңіру.	КГФ-2,8, КОН-2,8, КРН-4,2 қайтажабдықталған, КРН-4,2	Күзде	Тікбағыттылықты сақтау, агрегаттың екі жүріп өткенінде қырқалар пайда болады.
8	Қар тоқтату	СВШ-10,СВУ-2,6	Желтоқсан- Ақпан	Қар үйінділері орталығының арақашықтығы 4-6м. Желдің негізгі бағыты на көлденең.
9	Тегіс немесе қырқаларға картопты от- Ырғызғанда, ерте көктемде малалау.	Зиг-Заг, «Morris Field PRO»	Топырақтың Физикалық пісуі.	Тереңдігі 3-5см.
10	Көктемде қырқаларды тыңайтқыштар Сіңіріп тілу, немесе күзгілерді түзеу.	КГФ-2,8, КР-12.	Отырғызудың алдында немесе соңынан.	Тікбағыттылықты сақтау, агрегаттың екі жүріп өткенінде қырқалар пайда болады.
II Тұқымдық материалды отырғызуға дайындау
11	Қоймадан шығару және көлікке арту	ТПК-30, ТЗК-30	Отырғызудан бір ай бұрын	Түйнектің бүлінуі 3%-ан кем, шашылу жоқ.
12	Картопты жіктеу орнына жеткізу	МТЗ-КУН-10 Бақырымен		Тұқымның шашылуын болдырмау керек
13	Жіктеу және іріктеу	КСП-25, КСП-15 немесе РКС-10		Түйнектерді үш бөлекке бөлу:ұсақтары 25-50г., орташа 50-80г, ірілер 100 г-нан үлкен, қоқымдар.
14	Күннің көзіне шығарып жылыту		Отырғызғанға дейін	15 күндей, температура 12-16ºс.
15	Картопты алаңнан көлікке арту, бір Мезгілде химикаттармен бүрку,	ТВК-30, ОВС-А, ОВТ –1А.	Отырғызғанға дейін	Түйнек сыртының 90% сулау, Бенлат 50% т.п.- 0,5-1,0 кг/т, Витовакс 200 75%т.п.-20 кг/т.
16	Картопты тасымалдау және отырғыз- Ғышқа тиеу	Газ53 қырынан түсіретін бун- Керімен.		Тұқымның шашылуын болдырмау керек.
17	Картопты отырғызу және бір мезгілде Тыңайтқыш сіңіру.	Л-202, Л-207, «Grimme»	Мамырдың I-II онкүндігі	Отырғызу тәсілі: тегіс және тілінген қырқаларға Схемасы 70*30-суармағанда,70*28,70*25-суарғанда, тереңдігі-6-8см қырқаларға, 8-10см тегісте.Отырғызу жиілігі 35-45мың.суармағанда; 55-57мың 1га,суарғанда.
III. Егістерді күтіп-баптау
18	Егіс көктемей жырғалау және тырма- Лау (қырқалар әдісі)	КОН-2,8,КРН-4,2+ЗБСС-1,0	Отырғызғаннан кейін 5-7 күнде	Тереңдігі 3-5см.
19	Екінші егіс көктемей Жырғалау	КОН-2,8,КРН-4,2	Біріншіден 6-7 Күннен кейін
20	Жырғалау, бір мезгілде гербицидтерді бүрку.	«John Deer4720», «Morris Field PRO»	Көк шығардың Алдында 3-4 күн бұрын.	Прометрин-3-5кг/га, Топогард-2,4кг/га.
21	Картоп өскіндер аралығын бірінші Жырғалау	КФК-2,8,КРН-4,2.	Бекіген көктер- 5-8см, Аралығымен.	Тереңдігі 8-10см.
22	Қатараралық Жырғалау	КРН-4,2,КОН-2,8.	Суарылмаған Танапта өсім- Діктер 15-18см Болғанда, түптеу керек.	Бірінші өңдеу тереңді-гі-14-16см, екіншісі – 10-12см.
23	Колорадо қоңызына қарсы бүркулер.	«Flixicoil 67»	Өсіп-жетілу Кезеңінде.	Кинмикс 5% к.э.-0,15-0,2л/га, Каратэ 5% к.э.-0,2л/га.
24	Фитофторозға қарсы Бүркулер	«Flixicoil 67»	Гүлдеуге Дейін	Ридомил 72% т.п.-2,5 кг/га, Даконил 75% т.п. 1,8-2,4 кг/га.
25	Жапырақ-сабақтарды шауып тастау	КС-2,6, КС-300, КИР-1,5Б.	Жинаудан бұ- Рын 2-6 күнде.	Шабу биіктігі 10-15см, түйнектерді кесілуден Сақтау.
26	Десикация	ОВТ-1А, ОПЖ-15.	Жинаудан 5-6, Тұқымдықтарда 12-14 күн бұрын.	Баста 2-3 кг/га.
27	Картопты жинау а) комбайнмен	SE-75-404B DR -1500		Топықтың ылғалдылығы 25% кем. 3-4% жоға- Лу,1-2% кесілу шектемдігі.
	Б) картопты қазғышпен қазып, түйнекті қолмен жинау	КТН-Б, КУСТ-1,4А, КТН-2В.		Бүліну шегі 10%-дан кем, түйнектің кесілуі- 2%-дан кем.
	В) бөлектеп жинау,әуелі түйнектерді жалға жинақтап, содан кейін жинап алу.	УКВ-2, ККУ-2А.