Емтихандық билет № 30

1. Маңызы. Құрамындағы ақуыз мөлшері жағынан бұршақ тұқымдас өсімдіктерге пара-пар келетін дақыл жоқ. Олардың тұқымдарында дәнді дақылдарға қарағанда ақуыз 1,5-3 есе артық – асбұршақта 20,4-35,7 %, ноқатта - 22-31 %, сиыржоңышқада - 22,3-37,8 %, майбұрщақта - 27-30 %. Бұршақ өсімдіктерінің ақуызы толық бағалы және жоғары сапалы, өйткені олардың құрамына амин қышқылдарының жеңіл еритін фракциялары – тирозин, триптофан, лизин ж.б. Кіреді. Морфологиялық ерекш.:жапырақтардың құрылысы бойынша 3 топқа бөлінеді:1-қауырсын тәрізді(асбұршақ, жасымық, ноғатық, ноқат, атбас бұршақ)2- үштік жапырақты(бадана, майбұршақ),3- саусақ-салалы жапырақты(бөрібұршақ). Тамыр жүйесі кіндікті, топырақта 2 м тереңдікке дейін бойлайды. Сабақтары әртүрлі механикалық беріктілікте және себу тәсілі осыған тәуелді. Атбас бұршақта, бөрі бұршақта, бадананың бұталы түрлерінде, ноқат және майбұршақта сабақтары тік өседі(жиі түрде кең қатарлы тәсіл пайдаланылады). Асбұршақ, сиыржоңышқа, ноғатық, жасымық пен баданада пісу кезінде жапырылады(тек жаппай қатардағы себу тәсілі қолданылады). Гүлдері бұрыс пішінді. Күлтеше жапырақтары әртүрлі мөлшерлі және пішіні де әртүрлі (қайықша, желкен және қанатты). Жемісі әртүрлі пішіндегі және мөлшердегі бұршаққап. Тұқымдары әртүрлі пішінді, мөлшерлі және түсті болып келеді. Дәнді бұршақ дақылдары өсіп жетілу кезеніне байланысты 2 топқа: 1-қысқа(асбұршақ, жасымық, ноғатық) және 2-ұзақ( атбас бұршақ, ноқат, бадана, майбұршақ). Биологиялық ерекш.Температураға қоятын талаптарына қарай 3 топқа бөлінеді:шамалы талапты, егін көгін 3-4⁰С қалыптастырады(асбұршақ, жасымық, ноғатық),орташа талапты, егін көгі 5-6⁰С қалыптастырады(жіңішке жапырақты бөрі бұршақ, атбас бұршақ, ноқат), жоғары талапты, егін көгі 10-13⁰С қалыптастырады(майбұршақ, бадана).Асбұршақ пен жасымық көктеу кезінде 8⁰С бозқырауды көтереді, бөрібұршақ пен атбас бұршақ 6⁰С дейін, ал майбұршақ 3-4⁰С дейін аязды көтереді. Бозқырауға барынша сезімтал дақыл бадана, оның егін көгі -1⁰С температурада үсіп кетеді. Ылғалға талаптары жоғары. Тұқым бөртуі үшін 110-140

2. Кеш жаздықтар. Олардың тұқымдары топырақ қабаты жеткілікті қызған кездері өнеді. Кеш жаздық арамшөптер астықтарды орып болған кездері өнім береді. Олардың өте қауіптілеріне қызыл құйрық (Amaranthus retroflexus L), күрмек (Echіnochloa crus-gallі L Rokcmet Schuіt) және басқалары жатады. Ерте және кеш жаздықтармен негізгі күресу тәсілдері – агротехникалық және химиялық. Азжылдық арамшөптерге қарсы қолданылатын агротехникалық шаралардың ішінде күзде жерді сүдігерге жырту жақсы нәтиже береді, өйткені көптеген азжылдық арамшөптердің, әсіресе ерте пісетін түрлерінің, тұқымдары шашылып, топырақтың беткі қабатында (0-5см) қалады, содан көктемде қаулап өсіп танапты ластайды. Сондықтан, сүдігер өңдеу арқылы оларды топырақтың беткі қабатынан оның астыңғы қабатына тереңге (22-25см) сіңіргеннен кейін жер бетіне көктеп шықпайды.

Азжылдық арамшөптер тұқымдарын жоюда өршіту әдісінің маңызы зор. Ол үшін топырақтағы тұқымдардың көктеп шығуына қолайлы жағдай жасап (топырақты қопсыту, ептеп ылғалдандыру), арамшөптер көктеп шыққаннан кейін оларды егін себер алдында тырмалау, культивациялау, дискілеу арқылы қырқып жою керек. Бұл тәсілді Қазақстанның күзі ұзақ әрі жылы оңтүстік және оңтүстік-шығыс аймақтарында сүдігер жыртқанға дейін, ал республиканың күзі ерте түсетін және салқын солтүстік өңірлерінде ерте көктемде қар кеткеннен егін сепкенге дейінгі топырақ өңдеу жүйесінде жүргізуге болады. Аталған әдісті пар өңдеу жүйесінде Қазақстанның барлық аймағында жүзеге асыруға болады.

Азжылдық арамшөптерді жою үшін оларға қарсы гербицидтер қолдану жақсы нәтиже береді. Әсіресе, дәнді дақылдар егісін ластап, оларға көп зиян келтіретін қарасұлыны жою үшін иллоксан гербицидін қарасұлының 2-4 жапырағы пайда болған кезде жаздық және күздік бидай егістерінде әр гектарға 2,5-3.0 әсер етуші заты бойынша 5 литр шамасында бүріккен дұрыс, ал триаллатты егін себер алдында әр гектарға 1,7-3,4 литр шамасында бүрке шашып, топыраққа тез арада сіңіру керек, кері жағдайда ол ұшып кетіп, ешқандай әсер бермейді.

3. Астықты массасын кептіру ережелері мен тәсілдері. Астықты кептіру тәсілі олардың сорбциялық қасиетіне негізделген. Дәннің ылғал бөлу мүмкіндігі оның анатомиялық ерекшелігі мен ірілігіне байланысты болады. Кептірудің барлық тәсілдерін келесідей екі топқа бөледі: арнайы жылуды қолданбай кептіру; арнайы жылуды қолданып кептіру. Кептірудің алғашқы тәсілі бойына ылғалды сіңіру қасиеті жоғары заттарды пайдалану арқылы негізгі өнімнің ылғалдылығын төмендетуге бағытталған. Астық пен тұқымды кептірудің барлық тәсілдері олардың сорбциялық қасиеттеріне негізделген. Егер бу түрінде ылғалдың берілуі жүретін ортаға астық массасын немесе жекелеген дәндер мен тұқымды орналастырса, басқаша айтқанда десорбцияға жағдайлар жасалса, онда кебу процесін байқауға болады. Астық кептіру тәсілдерін 3 топқа бөлуге болады: Химиялық кептіру.Ауа мен күн көзінде кептіру. Астық массасын әртүрлі астық кептіргіштердің көмегімен кептіру. Астық немесе тұқымды химиялық кептіру негізінен натрий сульфатының көмегімен /бұршақ дақылдарының тұқымдарын/ жүргізіледі. Шаруашылық жағдайында осы мақсатта құрғатылған жаңқа, активтендірілген көмір, натрий сульфаты, хлорлы кальций, т.б қолданылады. Астықты күн көзінде кептіру ауа райы қолайлы өңірлерде, көлемі аз астықтың ылғалдылығын азайтуда қолданылатын тиімді тәсіл. Бұл кезде ылғал жайманың беткі қабатынан бөлінеді де төменгі қабаттағы ылғал мөлшері өзгеріссіз қалады. Жайманың қалыңдығы неғұрлым жұқа болса, астық соғұрлым жақсы кебеді. Ол үшін оңтүстікке қарай шамамен 6⁰-қа көлбеу, асфальтталған тегіс жерге дәнді ұсынылған қалыңдықта жаяды. Ол қалыңдық астық дақылдарында 15-20 см, бұршақ тұқымдастарында 10-15 см, тарыда 4-5 см аралығына. Жайманы араға 2-3 сағат уақыт салып араластырып тұру қажет. Астық пен тұқымды астық кептіргіштерде кептіру. Астық пен тұқымды астық кептіргіштерде жылу арқылы кептіру негізгі барынша жоғары өнімді тәсіл. Астық пен тұқымды кептіруді тиімді ұйымдастыру үшін төмендегідей негізгі қағидаларды білген және ескерген жөн: Қыздыру температурасының рұқсат етілген шекті мөлшері қарастырылып отырған астық немесе тұқым тобын қандай температураға дейін қыздыру қажет. Бұл көрсеткіш дақылға, оның пайдалану бағытына, бастапқы ылғалдылыққа /кептіруге дейінгі/ байланысты өзгереді

4. Топырақтың құрамында оның сұйық бөлігі бар. Ол топырақ ерітіндісі. Топыраққа түскен ылғал оның қатты және газ бөліктерімен әрекеттеседі. Олардың құрамындағы заттардың бір бөлігін ерітеді. Сөйтіп, топырақ ылғалы ерітіндіге айналады. Тотығу үрдісіне оттегін қосып алу, сутегін немесе электронды беру, ал тотықсыздану үрдісіне, керісінше, оттегін беру, сутегін немесе электронды қосып алу жатады. Әдетте электронды беру-тотығу, ал электронды қосып алу-тотықсыздану үрдісі деп есептеледі. Әдетте электронды беру-тотығу, ал электронды қосып алу-тотықсыздану үрдісі деп есептеледі. Топырақтың тотығу-тотықсыздану үрдісі жағдайының дәрежесін сипаттау үшін тотығу-тотықсыздану потенциалын анықтайды. Топырақтың тотығу-тотықсыздану потенциалы (ТТП) дегеніміз топырақтағы бір мезгілдегі барлық тотығу-тотықсыздану құбылыстарының жиынтық көрсеткіші. Тотығу-тотықсыздану потенциалын анықтау үшін салыстырмалы электродтарды пайдаланады және ол Eh көрсеткіші арқылы белгіленіп, оның дәрежесін милливольт (мв) өлшемін өлшейді. Топырақтың тотығу-тотықсыздану режимі дегеніміз топырақ түзілуінің жылдық мерзімі ішінде топырақ кескінінде қалыптасқан тотығу-тотықсыздану құбылыстары қарқының салыстырмалы сипаттамасы. Бұл режимінің төрт типі бар. Олар келесідей:

• Тотығу үрдісінің басым сипаты бар топырақтар - автоморфты дала, шөл - дала және шөл аймақтары топырақтары (қара топырақ, қара - қоңыр, қоңыр, сұр - қоңыр, боз топырақтар);

• Тотығу үрдісінің басым сипаты бар, бірақ ылғалды жылдары немесе ылғалды мезгілде тотықсыздану үрдісі байқалуы мүмкіншілігі бар топырақтар (тайгалы - орман аймағының, ылғалды субтропикалық, жалпақ жапырақты орман аймақтарының автоморфты топырақтары);

• Күрт өзгермелі тотығу-тотықсыздану режимі бар топырақтар (әр түрлі аймақтардағы жартылай гидроморфты топырақтар);

• Тотықсыздану үрдісінің басым сипаты бар топырақтар (батпақты топырақтар, гидроморфты сортаң топырақтар).