2. Жер бөгеттерінің суөткізгіш құрылымдары
2.1Су шығарғыш түрін таңдау және оны есептеу
Су шығарғыштар су қоймасынан пайдалы су жіберілістері үшін құрылады, ол тікелей магистралды каналдарға немесе су торабының төменгі бьефіне жіберіледі.
Су шығарғыш су қоймасындағы ең аз деңгейіндегі есептік су өтімінің, яғни ӨКД алынуын қамтамасыз ететіндей жобаланады. Ол үшін су шығарғыштың кіру табалдырығы ӨД белгісінен төмен орналастырылады.
Су шығарғыштың түрі судың күшіне, судың ысырабына және әртүрлі нұсқаларды техника-экономикалық салыстыруға байланысты таңдалады.
Су арыны 8м жоғары болған жағдайда мұнаралық су шығарғыш орнатылады. Мұнара сұқпаларды және көтеру жабдықтарың орналастыру, кей жағдайларда мұнараның қабырғасында әртүрлі биіктікте орналасқан тесіктер арқылы әртүрлі деңгейлерден су алу үшін қолданылады. Мұнараны жоғары құламаның шамамен ортасында орналастыру және өлшемі 1,5х1,5 м –ден кем емес төртбұрышты көлденең қима келтіру ұсынылады.
Су шығарғыш құбырлары ұзындығы 6 – 8 м бетон немесе темірбетон буындардан немесе өлшемі 1,5х1,0 м-ден кем емес төртбұрышты көлденең қимадан жасалады. Құбырлардың кіреберіс қалпақтары жүзіп жүрген заттар мен қоқыстан тормен немесе тіреуіштермен қорғалады.
Негіздің шөгінділері қалыпсыз болғандықтан құрылғы деформацияларын болдырмау үшін оны табиғи топырақта орнату ұсынылады және құбырлардың сыртқы бетінің бойында контактілі сүзудің алдын алу бойынша іс-шаралар көзделеді.
Мұнаралық су шығарғыштың есептелуі дегеніміз – ӨД бойынша берілген өтімнің су қоймаға өткізілуін қамтамасыз ететін құбырлардың көлденең қималары өлшемдерінің санын анықтау, құбырлардың ену және шығу табалдырықтарының белгілері, ҚСД бойынша жұмыс сұқпаларын ашу шамалары мен су шығарғыштың аяғында ағынның артық энергиясын бәсеңдеткіштерін есептеу.
2.2Мұнаралы суалғышты жобалау
Суалғышты жобалау нәтижесінде онын барлық мөлшерлері анықталады, сызбасы сызылып, құрылыс технологиясы жобаланады, бағасы табылады, пайдалану технологиясын жобасы жасалынады. Аталған өлшемдер құрылысының атқаратын міндетін шешуге жағдай жасайды. Ал құрылымнын атқаратын шектік өлшемдері гидравликалық есептеу арқылы табылады.
I) Құбырдын ұзындығын анықтау. Есепті шешкенде есте ұстайтын шарттар:
а) құбырдын табаны табиғи жерде жатыу тиіс;
б) құбыр табанынын белгісі өлі су денгейінен төмен болуы керек;
в) құбырдың ұзындығы мүмкіндігінше қысқа болғаны жөн.
Аталған шарттарды орындау үшін суалғыш орналастыратын жерде бөгеттің көлденен қимасы сызылады. Қима шамамен өлі денгейдін тұсынан салынады. Бөгет табанындағы жер бетінің белгілері, ӨД кем болса, табаннын ұзындығы ең қысқа болған жағдай ең дұрысы деп есептенінеді. Сол ұзындық құбырдың ұзындығы етіп тағайындалады.
2) Төменгі бьефтегі, құбырға жалғасатын, трапеция тәрізді каналдың көлдеенен қимасынын мөлшерлерін анықтау. Канал өтетін жерлерде – топырақ түрі судын жылдамдылығы v м/с , канал беткейлері m.
3) Каналдын көлденен қимасының ауданы
м2
(2.1)
4) СНиП 2.06.03-85-ке сүйене отырып, канал табаны енінің (bк) терендігіне (hк) қатынасын β = b/ hк=2.1/1.1=2 етіп тағайындайды.
5)
hк
,
,
6) bк =β · hк=2.0*1.1=2.2
ІІ. Құбырдын өлшемдерін анықтау
Құбырдын биіктігін 1,4 м болмау керек. Құбырдың ені каналдың енімен шамалас болғаны қабылдаймыз. Құбыр ішіндегі судын терендігін h каналдағы су терендігімен бірдей деп есептейік.
Құбырдың еністігін анықтайық:
w = b · h=2.0*1.1=2.2 м2
х = b + 2h=2.0+2*1.1=2+2.2=4.2 м
R = w/χ=2.2/4.2=0.5 м
с
=
м0,5/с
Құбыр еністігі келесі формуламен анықталады
i=
мұнда: w – су өтетін қима ауданы
R – гидр.радиус
χ – сұланған периметр
С – Шезі коэффициенті
n = 0,017 – бұжырлық коэффициенті, n = 0,012-0,017