1 Цилиндрлі жоңғыштың тағайындалуы мен түрлері
Цилиндрлі жоңғыштың негізгі тағайындалуы болып горизонталь жазықтығындағы металл өңдейтін білдектерді жоңғылау болып табылады. Түр сипатына қарай тістердің ажыратылуы: бұрама және түзу тісті болып. с винтовыми и с прямыми зубьями. Цилиндрлі жоңғыштың бұрама тісті түрі кең тараған, өйткені олар көп салалы болып келеді және өңдеуге төзімді, сапалы болып келеді. Ал түзу тісті түрі негізінен кішігірім және тар жазықтықтарда қолданады,сондай-ақ оларды сапа жағынан бұрама тісті түрінен нәтижесі жағынан тең түседі.
Цилиндрлі жоңғыштар құрастыру кезінде технология жағынан аспаптағы бұрама тістерге қаншалықты жүк түсетінін қарастыру қажет. Күштің түсуі тіске қатысты остің бұрышы W=30÷45* керек және ол айтарлықтай белгілі бір мәнге жетуге мүмкіндік береді. Цилиндрлі жоңғыштың жону тістерінің әртүрлі бұрыш бойынша орналасуы аспапқа қаншалықты жүктің түсуіне қарай анықталады. Цилиндрлі жоңғыштарды дайындау барысында жабдық қаттылығы жоғары құймаға толы болуы керек және жылдам кескіш болаттар қолданады.
Цилиндрлі жоңғышты білместіктен көбіне басқа жоңғышпен жабдықталғандық сағасымен шатастырып жатады.Алайда, цилиндрлі жоңғыш ещқашан сағаға байланысты болмайды. Осының көмегімен цилиндрлі жоңғышты тазалай және қаралай өңдеуге болады.
Цилиндрлі жоңғышты МЕСТ 3752-71 ұсақ тістермен және ірі тістермен дайындайды,сондай-ақ пышқы саптау құрамын МЕСТ 9926-61 арқылы дайындайды.Бұрама жоңғышты әбзелдеу МЕСТ 8721-69 қатты құйма түріндегі пластинамен жасайды. Цилиндрлі жоңғыштың негізгі өлшемдері болып ұзындығы L, жоңғыш диаметрі D, тесік диаметрі d, тістер саны z болып табылады.
Цилиндрлі жоңғышты көбінде жылдам кескіш болаттардан және қатты құймалы пластиналардың әбзелденуі арқылы жасалады. Цилиндрлі жоңғышты пышқы саптау (тісті) қымбат аспапты жабдықтармен жасау аса тиімді келеді.
Жоңғыштың айналу бағыты сол және оң кесуші жақтарға бөлінеді.Оң кесуші жақ деп сағат бағыты бойында айналатын жоңғыш түрлерін айтады,егер жоңғышты айналдырықтың артқы жағынан қараса (немесе сағат бағытына қарама-қарсы бағытта аспа-сырға жағынан қараса). Сол кесуші жақ деп сағат бағытына қарама-қарсы бағытқа жүрсе, егер айналдырықтың соңынан қараса (немесе сағат бағыты бойында аспа соңынан қарағандағы көріністе).
Егер де жоңғышқа аспа жағынан қарасақ, оң кесуші жақ оңға қарай жоңқа шығарады, ал сол кесуші жақ сол жаққа жоңқа шығарады.
Цилиндрлі жоңғыш көбінде жиекқұрсаудың қай жаққа қарай орналасуына байланысты келеді және олар оң кесуші, сол кесуші жаққа да қолданылады. Жиекқұрсау жоңқаның кесу бағытына қарай өзгертіледі.
1.1 Цилиндрлі жоңғыштың өлшемдерін таңдау түрлері
Жоңғыштың өлшемдерін таңдау түрлері дәл өңдеу шарттарына байланысты келеді ( дайындаманың өңделу өлшемдері өңдеу материал маркасына және әдіп шамасына т.с.с қарай анықталады).
Жоңғышты өңдеу қаралай және жартылай тазалай өңдеу жазықтығында ірі тісті аспаппен жасалып, ал ұсақ тісті аспап жартылай тазалай және тазалай өңделеді.
1.1 – суретте цилиндрлі жоңғыштың бүтін оптималды өлшемдерінің номограммасы келтіріліп, ірі және ұсақ тісті аспаптардың артқы өңдеу белгілері материалдармен берілген:
1.1 – сурет. Цилиндрлі жоңғыштың бүтін оптималды мәндерінің номограммасы
Т күрделі өңделетін материалдар (тозуға төзімді, ыстыққа төзімді болат және т.б.);
С күрделілігі орташа материалдардың өңделуі (құрамалы болат, сұр шойын жжәне т.б.);
Л оңай өңделетін материалдар (мыс және оның құймасы, алюминий және оның құймасы т.б.);
I қаралай өңдеу;
II тазалай өңдеу.
Мысыл бойынша номограмманы түсіндіруінің пайдалану тәртібі. Цилиндрлі жоңғыштың бүтін өлшемдерін дайындаманы қаралай жону кезіндегі болат 45 (σв = 75 кг/мм2), жоңғыштың ені B=15 мм, кесу тереңдігі t = 5 мм болғанда бүтін өлшемдерін анықтау.
1.Жоңғыштың ұзындығын анықтаймыз. Өңделіп отырған дайындаманың ені жоңғыштың ұзындығынан үлкен болуы қажет.Номограмманың оң жоғарғы жағында абцисса осі бойында екі шкала берілген: төменгі жағы жоңғыштың енін кейінгі шегереді B және жоғарғы жағы цилиндрлі жоңғыштың стандарт бойынша ұзындығы да кейінге шегіріледі. Біздің жағдайымызда ені B=75 мм ,ал жоңғыш ұзындығы L=80 мм болады.
2. Кейін жоңғыштағы тесік диаметрін анықтауымыз қажет (немесе құралбілік диаметрін)Бұл нүктеге қатысты мәні L=80 мм,қисаю сызықтарына вертикаль сызықтарын жүргізіп, келесі шарт бойынша C-I(қаралай жону материалы орташа қиындық өңделген).Алынған нүктені ось d (құралбілік диаметрі) горизонталь сызықтар бойымен жүргіземіз. Қиылысу нүктесі d 40 мм жақын орналасады. Сол үшін жоңғыштың тесік диаметрін d=40 мм деп аламыз.
3. Жоңғыш диаметрін анықтаймыз. Горизонталь сызықтардың қисық сызықтарын d=40 мм I (қаралай өңдеу) болатындай етіп жүргіземіз . Алынған нүктелерді ось жоңғыш D диаметр болатындай етіп, төмен вертикал сызықтар жүргіземіз.Графикте көрсетілгендей жоңғыштың жақын орналасқан диаметрі 100 мм тең.
4. Жоңғыштың тістер санын анықтаймыз.Вертикал сызықты қиылысу сызыққа байланысты нүктеде D=100 мм, артқы шарт бойынша C-II болады. Берілген сызық бойынша горизонтал сызықты қиылысу сызығының ось z (жоңғыш тістер саны) сооңғы бөлігі бойынша номограмма берілген.Бұл нүкте z=12 және z=14 арасында жатады. Алынған жоңғышты z=12, стандарт бойынша z=14 жасалмайды. Жоңғыштың алынған параметрлерін негізінде: цилиндрлі жоңғыштың ірі тістері L=80 мм, D=100 мм, d=40 мм, z=12 болады.
Жоңғышты тапсырмада берілген шарттар бойынша технологтарға арналған нұсқаулықтан геометриялық жоңғышты : γ=15°, α=5° деп қабылдаймыз.
1.2 – сурет бойынша номограммада цилиндрлі жоңғыштың оптимальды түр өлшемдерінің түрлері пышқыны саптау арқылы көрсетілген.
