Қорытынды

Қаржы жүйесін буындарға бөлу себебі: әр буынның міндетіне байланысты және де орталықтандырылған және де орталықтандырылмаған ақша қорын қалыптастырумен байланысты. Жалпы мемлекеттік орталықтандырылған ақша қорларының ресурсы ұлттық пайданы бөлу және қайта бөлу арқылы құрылады.

Экономикалық-әлеуметтік дамудағы мемлекеттің маңызды рөлі, оның қол астындағы мөлшерлі көлемдегі қаржылық ресурстардың орталықтандыруына әкеледі. Бюджеттік және бюджеттен тыс қорлар мемлекеттің экономикалық және әлеуметтік жағдайын қамтамасыз етеді.

Ақша қорларының басқа да формаларын пайдалану қаржы жүйесінің несиелік және сақтандыру салалары арқылы жүзеге асрылады.

Қосыылған құнға салынатын салық Ресейдің қазіргі салық жүйесіндегі салықтардың бірі болып табылады. Қосылған ұүнға салынатын салықты мынадай заңды және жеке тұлғалар төлейді:

-ұйымдар;

-жеке кәсіпкерлер.

Ресейдің Кеден Кодексіне сәйкес, Ресейдің кеден шекарасын тауарлар өткізетін тұлғалар. Заңды тұлға болып табылмайтын коммерциялық кәсіпорындар және де салық салуда оңайлатылған жүйеге көшкен шағын кәсіпорындар төлемейді.

Бақылау сұрақтары

1. Ресей мемлекетінің қаржы жүйесіне сипаттама. Негізгі қорлар түрлері.

2. Ресейдің мемлекеттік бюджеті.

3. Ресейдегі бюджеттік процесс және оның кезеңдері.

4. Шет ел капиталына салық салу ерекшеліктері

5. Ресей салық жүйесінің дамуының проблемалары

12- тақырып. Украинаның қаржы жүйесі

Дәріс жоспары

1-сұрақ. Украинаның қаржы жүйесінің құрамы мен құрлымы

2-сұрақ. Мемлекеттік бюджет кірістері мен шығыстары.

3-сұрақ. Украинаның салық жүйесі.

1-сұрақ. Украинаның қаржы жүйесінің құрамы мен құрлымы , түрлі ой-пікірлер.

Жалпы қаржы қүйесі қаржы түсінігінің неғұлым көлемді дамыған бөлігі. Қаржылар қоғамдық экономикалық қатынастарды білдіреді. Ал, кәсіпорын қаржылары материалдық өндірісті қамтамасыз етеді. Олардың қатысуымен жиынтық ішкі өнім құрылады.

Мемлекеттік бюджет арқылы мемлекеттің негізгі орталықтандырылған қорына қаржы ресурстары жұмылдырылады және шаруашыық салалары, экономикалық аймақтар, халықтың экономикалық топтары арасында қайта бөлініске түседі.

Ал, ірі әлеуметтік зейнетақы қорында азаматтарғ,а төленетін зейнетақы қаражаттары шоғырландырылған т.с.с.

Осылайша қаржы жйесінің әрбір буыны қаржы қатынастарының белгілі бір саласын білдіреді, ал, қаржы жүесі – қаржы қатынастарының түрлі салаларының жиынтығы.

Басқаша айтқанда, қаржы жүйесі дегеніміз - мемлекет пне кәсіпорындардың ақша қаражаттары қорларын қалыптастыру, бөлу, қолданудың түрлері мен тәсілдері.

Кенес үкіметі тараған соң украина өз тәуелсіздігін жария еткелі ел экономикасы, жалпы қаржы жағдайы күрт өзгерістерді бастан кешуде, дегенмен бүгінгі таңда жүргізіліп отырған талдау мен тәжірибе көрсетіп отырғандай, Украинаның қаржы жағдайы экономикалық реформалаудың барлық талаптарына сай деп айту қиын.

Украинаның қаржы жүйесінің құрлымы мен қүрамын көптеген оқымысты –экономистер әр қырынан көреді. Оған басты себеп украинаның қаржы жйесі туралы нақты заңның болмай, тек түрлі пікір таластардың орын алуы.

Мысалы экономика ғылымдарының докторы, профессор Васелин О.Д. қаржы жүйесінің құрамына ерекше мән беріп, бүл жердегі басты буыны болып, қаржылық қатынастардың шамамен 80% – ға жуығын қаржыландырып, мемлекет өз іс шараларын жүзеге асыра алады. Мемлекеттік қаржылар құрамында мемлекеттік бюджет, мақсатты бағыттағы орталықтандырылған қорлар, мемлекеттік және коммуналдық меншік түрлеріндегі к кәсіпорындар мен ұйымдар қаржылары, мемлекеттік несие, мемлекеттік жеке және мүлікті сақтандыру.

Ал, келесі кезекте басқа оқымысты былай пікір білдіреді. Опарин В.В. бойынша ақша ағымы қозғалысына ерекше мән беріліп, экономикалық жүйе денгкйлерін ажырата білген жөн. Денгейдің өзін төртке бөліп:

1. Микроэкономика деңгейі –шаруашыық субьек қаржылары;

2. Микроэкономикалық деңгейі – мемлекеттік қаржылар;

3. Әлемдік шаруашылық деңгейі - халқаралық қаржылар;

4. Тұжырымдалған деңгейі - қаржы нарығы деп қарағанды жөн көреді.

Осылайша Украина қаржы жүесі сан қилы тұжырымдар мен көз қарастар арасында күрделі мәнде. Айта кететін бір жай Украинадағы қаржы жағдайының тұрақсыздығының басты себебі : ішкі және мемлекеттік қарыз, бюджет тапшылығы, салықтардың толық мөлшерде жиналмауы, көлеңкелі экономиеа саласының арта тісуі, инфляция салдары т.б.

Бюджет тапшылығының басты себептері болып рента төлемдері, транзиттік төлемдер, табиғи ресурстарды пайдалану үшін төлемдер жекешелендіруден түсетін түсімдер, жоспарланған салықтық түсімнің жиналмауы, төлемдердің толық жиналмауы.

Жиналмау себептері – қызметтен босаған өндірістер.Салықтардан түсетін бюджет түсімдері толығымен дерлік мемлекеттік қарызды өтеуге бағытталады.

Украиннаның қаржы тұрақтылығындағы басты мәселе болып – инфляция саналып отыр.

Бүгінде инфляцияға қарсы күрделі де кешенді шаралар қажет. Экономикада монополия құрлымын жою қажет. Ақша массасына шектеу қойып, мемлекеттік бюджет тапшылығын ығыстыру, валюта құнын тұрақтандыру, бәсекелікті жоғарлату сияқты мемлекет деңгейіндегі мәселелер әлі де өз шешімін тапқан жоқ.

Төмендегі макроэкономикалық көрсеткіштер арқылы Украиннаның экономикалық жағдайына шолу жасап, ТМД өзге елдермен салыстыра отырып, белгілі бір тұжырым жасауға болады.

Ал, мемлекеттік бюджеттің табыстар қатары төмендегідей:

• Украиннанң мемлекеттік бюджеті туралы заңымен анықталатын ҚҚС-ң бөлігі.;

• Акциз төлемінің бөлігі;

• Кәсіпорындар мен ұйымдар пайдасынан алынатын салық;

• Сыртқы экономикалық саладан түсетін түсімдер;

• Жалға алатын мүлік үшін төлемдер;

• Украиннаның зейнетақы қорының жарналары;

• Халықты әлеуметтік қорғау мен Чернобыль апаты салдарын жою шараларын жүзеге асыру қорының жарналары;

• Халықты еңбекпен қамту қорының мемлекеттік жарналары;

• Мемлееттік мақсатты қорлардың жарналары;

• Ішкі заемдердің түсімдері;

• Мемлекет қолындағы құнды қағаздардан түскен девиденттер;

• Табиғи ресурстарды арнайы пайдалану үшін төлем;

• Украинна заңымен бекітілген басқада табыстар.

Украинна Мемлекеттік бюджетінің шығыстары

• Халықтың тұрмыс деңгейін жақсарту мен қолдау бағдарламаларын қаржыландыру;

• Халықты әлеуметтік әлеуметтік қолдау шаралары;

• Білім беру, ғылым, денсаулық сақтау, дене шынықтыру;

• өндірістік және өндірістік емес құрылысты қаржыландыру;

• геологиялық барлау жұмыстары;

• қорғаныс;

• қоршаған ортаны қорғау;

• құқық қорғау және кеден органдары;

• заң шығарушы, орындаушы, сот билігі мен прокуратура;

• сыртқы экономикалық және саяси істерді жүзеге асыру;

• Украиннаның мемлекеттік бюджетінен Қырым АР бюджетіне, облыстар, Киев және Севастополь қалаларына берілетін дотациялар мен жәрдем қаржылар;

• Зейнетақының барлық түрлері;

• Чернобыль апатына ұшыраған азаматтарға төлемдер;

• Жұмыссыздық бойынша жәрдемақы;

• Сыртқы және ішкі қарыз;

• Басқа да Украинна заңдарына сай шығындпар.

3-сұрақ. Украинна салық жүйесі.Украиннада салық салу 02.02.1994 жылғы «Салық жүйесітуралы» Украинна Заңының негізінде жүзеге асырылады.Украинна салық жүйесі жалпымемлекеттік салықтар менбасқада міндетті төлемдер мен алымдардан тұрады, Жалпымемлекеттік салықтар мен алымдар:

1. қосылған құнға салынатын салық;

2. қосылған құнға салынатын салық;

3. кәсіпорын пайдасына салынатын салық;

4. жеке тұлғаладан алынатын табыс салығы;

5. акциздер;

6. кеден баждары;

7. мемлекеттік баждар;

8. қозғалмайтын мүлікке салынатын салық;

9. жер салығы;

10. рента төлемдері;

11. транспорт құралдары мен басқада өзі қозғалатын машина механизмдер иелеріне алынатын салық;

12. кәсіпшілікке салынатын салық

13. мемлекеттік қаражаттар есебіне орындалған геологиялық барлау жұмыстарынан алым;

14. табиғи ресурстарды арнайы пайдаланғаны үшін алым;

15. қоршаған ортаны ластағаны үшін алым;

16. Чернобыль апаты салдарының қөзін жою қорына жиналатын алым және халықты әлеуметтік қорғауға алым;

17. міндетті сақтандыру алымы;

18. міндетті мемлекеттік зейнетақы сақтандыру алымы;

19. мемлекеттік инновациялық қорға алым;

20. кәсіпкерлік саланың кейбір түрлеріне арналған сауда патенттіне төлем.

Жалпымемлекетьік салықтар мен алымдар Украинна Жоғары Кеңесімен бекітілді және Украинна территориясының барлық жерінде орындалады.

Ал, жергілікті салықтар мен алымдарға жататындар:

1. жарналардан алынатын салық;

2. коммуналдық салық;

3. қонақ үй төлемі;

4. автокөлік тұрағы үшін төлем;

5. нарықтық алым;

6. пәтерге ордер беру үшін алым;

7. курорттық алым;

8. иппадром жарысына қатысу үшін алым;

9. иппадром жарысындағы ұттыс үшін алым;

10. иппадром тотализаторына қатысушы тұлғалардан алынатын алым;

11. жергілікті белгілерді пайдалану құқығы үшін алым;

12. кино немесе түсірімдер жүргізу құқығы үшін алым;

13. жергілікті аукциондар өткізу, лотериялар сату үшін алым;

14. шекаралық облыс территориясынанавтокөлікпен жүру және шекарадан шығу үшін алым;

15. қызмет саласы мен сауда обьектілерін орналастыгуға рұқсат беру үшін алым;

16. ит ұстаушылардан алынатын алын;

Енді осы аталған салықтардың кейбір түрлеріне қысқаша тоқтала кетсек, кәсіпкерлік субьектілері үшін пайдаға салынатын салық ерекше маңызды.

Қазіргі кезде кәсіпорын пайдасына салынатын салдынатын салық 01.07.1997 жылғы енгізілген «Кәсіпорын пайдасына салық салу туралы» Украинна заңының негізінде жүзеге асырылады.

Салық салынатын обьек – пайда.

Пайда – кәсіпорын өзі шектеген шығындары мен аммортизациялық аударымдарынан алып тастағаннан қалған есепті кезеңде тапқан жалпы табысы.

Тағы бір ескере кететін жайт, жеке тұлға немесе заңды тұлға казинодан, немесе лотериядан ұтыс тапқан жағдайда ұтыс сомасының 3пайызының мөлшегде салыққа тартылады. Аталмыш салық салық бойынша біршама жеңілдіктер қарастырылмаған. Мысалы, жалпы украинналық азаматтық мүгедектер ұйымдары құрған кәсіпорындар, немесе құрамында қызметкерлер саныың 50пайызын мүгедек адамдардан құралса, осы кәсіпорында салықтан босатылады.

Салық есептік тоқсандағы әр айдың 20-нан кешіктірілмей төленуі тиіс. Ол қосылған құнға салынатын салықтың төленуі мен Украиннаның 01.10.1997 жылы күшіне енген жаңа «Қосылған құнға салынатын салық туралы» заңына сәйкес жүргізіледі.

ҚҚС – н төлеушілер болып кәсіпкерлік саланың субьектілері сондай-ақ төмендегі іс - әректтерді жүзеге асырушы жеке тұлғалар да саналады, яғни:

• Тауар сату бойынша салыққа тартылатын жылдық көлемі 600 салық

салынбайтын минимумнан асса;

• Украиннаның кеден территориясына тауар кіргізетін немесе жөнелтетін тұлғалар;

• Украиннаның кеден аумағында сауда бойынша кәсіпкерлік істі жүзеге асырушылар.

• Салық салу обьектісі болып төмендегі операциялар жатады:

Украиннаның кеден аумағында сауда істерін жүргізу бойынші операцичлар;

• Резидент еместердің Украинна территориясына тауар алып кіру операциялары;

• Юджеттік қатынастар аясы мен бюджет прцесінеУкраиннадан сыртқа жөнелтетін тауарлар бойынша операциялар;

Салықтардан басқа Украиннаның территориясында еңбекті қорғау қорына аударылатын төлемдер, темір жолдарды дамыту қорына төлемдер, өнімді сертификаттау үшін төлемдер, лицензиялау үшін сияқты төлем сияқты басқада төлем түрлері алынады.

13- тақырып.Беларусь республикасының қаржы қүйесі

Дәріс жоспары

1-сұрақ. Бюджет және оның мәні, қалыптасу кезеңдері.

2-сұрақ. Бюджеттің кірістерінің мәні, мазмұны.

1-сұрақ. Беларуссияның салық жүйесі.80-жылдардың аяғы мен 90-жылдардың басына қарай бұрынғы КСРО – құрамына кірген мемлекеттердің барлығының экономикалық жағдайлары күрт өзгерістерге үшырады. Беларусь мемлекетіде солардың қатарында.

90-жылдардың басы Бларусь Республикасы үшін әміршіл экономикадан аралас экономикаға өту кезеңі болып саналады, нарық инфрақұрлымын, бәсекені дамыту, мемлекет меншігінен алу, шаруашылықтың қилы түрлерін құру сияқты мәселелер алға қойылады. Дегенмен кәсіпорындардың шаруашылық байланыстарының үзілуі, инвестициялық белсенділіктің төментеуі, өндірістің құлдырауы сияқты жарамсыз факторлар орын алған болатын.

Беларусь Республикасының өз бетімен дербес алғаш 1991 жылғы бюджеті БССР-ң 1990 жылғы шілде айында қабылданған, яғни Жоғарғы Кеңес қабылданған Беларусь Советтік социалистік Республикасының мемлекеттік егемендігі туралы декларация негізінде құрылған болатын. Бұл бюджетте мына көрсеткіштер көрініс тапқан болатын:табыстар мен шығыстар бойынша республикалық бюджер көлемі, бюджет тапшылығының шекті көлемі, бюджеттапшылығының шекті мөлшері, Кеңес бюджеті және Республика облыстарының бюджеттері мен Минск қаласының бюджеті.

Жергілікті бюджеттер жергілікті кеңестермен бекітіліп. Республикалық жиынтық бюджетіне кіргізілетін. 1991 жылғы бюджеттің ерекшілігі болып республика бюджетіне айналым салығы мен халықтан алынатын табыс салығының толығымен аударылуы саналады.

Бюджеттің табыс бөлігімақсатты түсімдерде жоспарланады. Бюджеттегі қаражаттардың шектеулігіне байланысты және 1991 шұғыл шараларды жүргізуге байланысты республикалық және аймақтық әлеуметтік бағдарламаларды қаржыландыру қорына түсімдер тарту көзделеді. Бұл осы қорға аммортизациялық аударымдардың 40-пайызын тарту есебіне кеңестік, республикалық және жергілікті бағыныштағы мемлекеттік кәсіпорындар мен ұйымдардың негізгі қорларын қалпына келтіру мақсатында жүргізілді. Түсімдердің жоспарлы сомасы мемлекеттік бюджеттің барлық табысының 2,2пайызының деңгейінде анықталады.

Аталмыш қор қаражаттары тұрғын үй салу, әлеуметтік сая обьектілері, жаңа кәсіпорындар салу, халық тұтынатын тауарлар шығаратын кәсіпорындарды ұлғайту, халыққа білім беру саласындағы қызметкерлердің еңбек ақысын көтеру, денсаулық сақтау және мәдениет салаларына бағыттау көзделеді.

Сонымен қатар мақсатты төтенше жағдай салығы Чернобыльдегі АЭС –ң қиыншылықтарының көзін жою мақсатында енгізіледі.

Ал, бюджеттің шығыс бөлігіне қаражаттарды бағыттауда шамалы өзгерістер орын алады. Бұл жердегі ерекше өзгешелік ауылшаруашылық шығындарының әлдеқайда төмендеуі: егер олар 1989 жылы жиынтық бюджеттің 62.7% құраған болса,1991жылы58,4% деңгейінде жоспарланды.ү Оның өзінде айтарлықтай бөлігін,яғни-49,5%мемлекет баға арасындағы айырмашылықты орнына келтіруге бағытталды.

1991 жылы Республиканың қаржы министрлігі Беларусь республикасының республикалық және жергілікті бюджетінің табыстар мен шығыстар жіктеуін бекітті, бұл жағдай өз кезегінде бюджетті құру мен орындау, бюджет құжаттарын қалпына келтіру, есеп берудің түрлерін үйлестіруге мүмкіндік береді.Бірақта бюджеттегі терең өзгерістар 1992 жылы болды. Олар бюджет процесін реттеуші бірқатар заң шығарулылық актілердің қабылдауымен байланысты. Олар: «Беларусь Республикасының бюджет жүйесі туралы», «Беларусь Республикасының салықтар мен алымдар туралы» заңы, т.б.бірқатар салықтар туралы заңдар.

Осы кезеңдерден бастап бюджеттің табыс бөлігін қалыптастыру 1992 жылдың 1қаңтарынан бастап күшіне енген салық заңдылығының негізінде жүзеге асырылды.

Нарықтық қатынасқа көшу тікелей салық салудан гөрі жанама салық салуға көшуді қажет етті. Жақа салық жүйесі айналымға салынатын салынатын салықтан бас тартып, орнына қосылған құнға салынатын салық пен акциздерді енгізу, яғни Европа елдеріндегі салық салу механизіміне көшуді қарастырады.

Қазіргі таңда бюджет құрамында барлық мемлекеттік бюджеттен тыс және бюджеттік мақсатты қорлардың қаражаттары шоғырланған.

Бұл мәліметтер мемлекеттік бюджеттегі қаржы ресурстарын орталықтандыру процесінің нығая түсуіне дәлел. Мысалы, аталмыш қорлардың жалпы бюджет құрамына енгізілуі нәтижесінде 1997 жылы -18.7%көтерілген. 2001жылғы болжам бойынша мақсатты қорлардың бюджеттегі үлесі22,7% көлемінде анықталған.

Қаржы ресурстарын орталықтандырудың қарқынды процесі – бюджетте тағы бір ерекшеліктің пайда болуына әсер етті. Бұл ерекшелік – мемлекеттік бюджеттің қор көлемінің бірден ұлғаюы. 1992 мен 2000 жылдар аралығында жоғарғы инфляция жағдайында ол 7140 есеге ұлғайды

1992-2000жылдар аралығында Беларусь мемлекетінің табыстар мен шығыстар бөліміне , жалпы бюджет жүйесіне талдау жасай отырып, төмендегідей тұжырым жасауға болады; яғни трансформациялық экономика жағдайында оның даму ерекшіліктері мынада:

• Бюджеттік қатынастар аясы мен бюджет процесіне қатысушылар қатарын ұлғайту;

• Мемлекеттік бюджетте қаржы ресурстарын орталықтандыруды нығайту:

• Бюджет көлемінің жылдам өсуі; бюджет құрамында мақсатты бюджетті қорлардың қалыптасуы;

• Жиынтық бюджеттегң жергілікті бюджнттер үлесін қысқарту;

• Бюджет құрамында резервтік қорлардың қалыптасуы;

• Тұрақты бюджет тапшылығы;

• Нарықтық инфрақұрлымды дамыту мен байланысты арнайы шығындардың пайда болуы,

Бюджет табыстарының мәні, мазмұны.Бюджет табыстары –мемлекет өз міндеттерін орындау үшінаса қажетті орталықтандырылған қаржы ресурстарының бөлігі. Олар мемлекеттің кәсіпорындар , ұйымдар мен азаматтар арасында қоғамдық өніммен болватын экономикалық қатынастарды сипаттайды.

Табыстардың міндеті – бюджет шығыстарын жабу. Осылай бола тұра, қаржылық қатынастардың ерекше түрлерін , табыстарды бюджетке тарту амалдарын , т.,т.с.с. ұйымдастыра отырып еңбек өнімділігін жоғарлатуды ынталандыру, барлық ресурстарды тиімді пайдалану, түсімдерді ұлғайту мәселелерін шеше білген жөн деп саналады.

Бюджетке түсетін түсім көздерін мынадай басты белгілері арқылы топтастыруға болады: төлемдерді алу түрлеріне қарай, оларды төлеу субьектілеріне қарай, салық салу обьектісі бойынша т. с.с. Түріне ашу амалдарына және мағынасына қарай бюджет табыстарын салықтық салықтық емес деп бөлуге болады.

Нарыққа өту жағдайында салықтық түсімдер үлесі бюджеттің жалпы көлемінде жоғарылай түседі.

Қазіргі таңда Беларусь Республикасының 2001жылғы «Беларусь Республикасыныңбюджеті туралы» заңының 4бабына сәйкес, республикалық бюджет табыстары мыналар есебіне құралады.:

• БР-ң кеден аумағына әкелінетін тауарларга салынатан ҚҚС-ғы мен акциздер;

• БР-ң кеден аумағында өндірілетін тауарларға салынатын ҚҚс-ғы;

• Спирт бойынша кейбір жөнелтілген тауарларға акциздер;

• Ауылшаруашылық өнімдерін өндірушілер үшін бірыңғай салық;

• Табысқа және заңды тұлғалар табысына салынатын салық;

• Ойын бизнесіне салынатын салық;

• Чернобыль АЭС-і қасіретін жою үшін төтенше салық;

• Сыртқы сауда мен сыртқы экономикалық операциялар табысыҮ

• Еркін экономикалық аймақ табысы;

• Басқада міндетті төлемдер мен алымдар.

Сондай-ақ республикалық бюджет табыстарына мемлекеттік мақсатты бюджеттік қорлардың қаражаттарыда енеді.

• Ауылшаруашылық өнімдерін өндірушілерді қолдаудың республикалық қоры;

• Мемлекеттік еңбекпен қамту қоры;

• Республикалық жол қоры;

• Республикалық табиғатты қорғау қоры;

• Республикалық»Энергостбережение» қоры;

• Кепілдеме қоры.

Жалпы республикалық табыстарын төмендегідей топтарға бөлуге болады:

• Ағымдағы табыстар;

• Күрделі табыстар;

• ЕЭА-табыстары;

• Мемлекеттік мақсатты бюджеттік қорлар табыстары.

2-сұрақ. Беларуссияның салық жүйесі.Беларуссиядағы басты салықтар болып мыналар саналады:

• Қосылған құнға салынатын салық;

• Пайда және табысқа салынатын салық;

• Жылжымайтын мүлікке салынатын салық;

• Экологиялық салық;

• Экспорттық және импорттық салық;

• Жер салығы :

• Азаматтарға төлейтін табыс салығы;

• Жарнамаға салынатын салық;

• Мемлекеттік баж;

• Тағыда басқа ерекше түрлері; мысалы: ит ұстаушылардан алынатын алым сияқты.

Ендігі жерде мемлекет деңгейіндегі аса маңызды осы аталған салықтардың негізгілеріне қысқашашолу жасайық.

Мемлекеттік бюджет кірісінің басым бөлігі қосылған құнға салынатын салықтың үлесінде. Аталмыш салық Беларуссияда 1992 жылдан бастап қолданыста. Бұл салықты мемлекет аумағында тауар экспорттайтын және импорттайтын барлық заңды тұлғалар мен жеке тұлғалар, сондай-ақ кәсіпкерлік қызметпен айналысатын жеке кәсіпкерлер толейді.

Салық салу обьектісі- салық салынатын айналым.

Салық мөлшерлемесі -20%

Пайдаға салынатын салықты меншіктің ұйымдық-құқықтық түрлеріне байланыссыз барлық тұлғалар төлейді.

Салық салу обьектісі –кәсіпорснның баланыстық пайдасы.

Баланыстық пайда өнім өткізуден түскен пайда, мен осы пайдаларға жұмсалған шығындар арасындағы айырма негізінде анықталады.

Салық салынатын пайдаға 30% салық салынады.

Шағын кәсіпорындар үшін арнайы жеңілдіктер қарастырылған, мысалы жылдық баланыстық пайдасы 5000мәрте минималды жалақы сомасын құрайтын кәсіпорындар 15 пайызжық мөлшерлемемен салық төлейді.

Пайдаға салынатын салық бойынша жеңілдіктер үш түрде көрініс тапқан:

• Салық салынатын пайданы ішінара кеміту;

• Салықтан толығымен босату;

• Төмендетілген салық мөлшерлемесін бекіту.

Бұдан басқажеңілдіктер жыл сайын бюджет бекітілген кезде қайта құрылып , белгіленіп , қадағаланып отырады. Табысқа салынатын салықты меншіктің ұйымдық – құқықтық түріне тәуелсіз барлық заңды тұлғалар төлейді.Салық девиденд және оған теңестірілген басқада табыстардан 15% мөлшерлемемен алынады.

Акциздерді мемлекет аумағына тауар экспорттайтын және импорттатын барлық заңды тұлғалар менжеке тұлғалар төлейді.

Акцизделетін тауарлар тізімі төмендегідей:

• Спирт және спиртті өнімдер;

• Алкоголь өнімдері;

• Арақ-шарап өнімдері;

• Сыра;

• Темекі өнімдері;

• Дизель отыны;

• Автокөлік бинзині;

• Бағалы металдар мен металдардан жасалған зергерлік бұйымдар т.б;

Акциздерге байланысты мәселелерді, яғни акцизделтін тауарлар тізімі, акциздік маркалар, олардың таңбалану тәртібін т.б. Беларуссияның Министрлер Кеңесі анықтап , Жоғары Кеңесі бекітеді,

Салық мөлшерлемесі таувр өткізуден түскен табысқа пайызбен немесе заттай мағынадағы тауарларға абсолюттік сомада белгіленеді.

Салық салу обьектісі, тауар өндірушілер үшін -өндірілген өнімін өткізуден алған табысы, ал, импортерлер үшін – тауарлар кеден құнына пайыз түрінде акциз мөлшерлемесі бекітілген кеден құны.

Акциз салығын төлеу мерзімі салық сомасының мөлшеріне байланысты болып келеді.

Жылжымайтын мүлікке салынатын салықты шаруашылық жүргізу , немесе жедел басқару құқығында салық салу обьектілері бар заңды тұлғалар және жеке тұлғалар төлейді.

Мемлекеттік бюджеттен қаржыланатын ұйымдар мен мекемелер жылжымайтын мүлікке салынатын салықтан босатылған.

Негізгі өндірістік және өндірістік емес қорлардың, аяқталмаған құрылыс обьектілерініің құны, жеке тұлғалардың жылжымайтын мүліктерінің құны салық салынатын обьектілер болып саналады.

Заңды тұлғалар үшін салық мөлшерлемесі 1% -ал өндірістік кооперативтер үшін 0,1%. Салықты төлеу жыл бойы әр тоқсан сайын төленіп отырады.

Экологиялық салықты төлеушілер болып табиғат ресурстарын пайдаланған барлық заңды тұлғалар мен жеке кәсіпкерлер саналады.

Салық салынатын обьектілер - өндірілген табиғат ресурстарының көлемі; қайта өңделген мұнай өнімдерінің көлемі ; қоршаған ортаға ластаушы заттар щығарған заттардың көлемі;

Салық салу обьектілеріне сәйкес экологиялық салық салу үш бөлімнен тұрады:

• Белгіленген лимит , сондай-ақ үстем лемит шегінде табиғат ресурстарын пайдаланғаны үшін төленетін төлем;

• Мұнай және мұнай өнімдерін қайта өңдеу үшін төленетін төлем;

• Белгіленген лимит, сондай-ақ белгіленген лимит шегінде қоршаған ортаға ластайтын заттар шығарғаны үшін төленетін төлем.

Табиғат ресурстарын пацдаланудың лимитін, үстем лимитін , мөлшерлемесін экономика және табиғат ресурстары мен қоршаған ортаны қорғау министрліктердің ұсынысымен министрлер кеңесі бекітеді. Қоршаған ортаға шығарылатын ластаушы заттардың лимитін , үстем лимитін әрбір салық төлеуші үшін депутаттардың жергілікті кеңесі бекітеді

Қоршаған ортаға белгіленген лимиттен , үстем лимитте артық мөлшерде өндірген жағдайда 15% мөлшерінде, табиғат ресурстарын лимиттен , үстем лимиттен артық мөлшерде өндірілген жағдайда 10 % мөлшерінде салынады.

Ауылшаруашылығы мақсатында қолданылатын сулар , жер асты сулары салықтан босатылады..

Калий және ас тұзын өндіру үшін алынатын экологиялық салықтар республикалық жергілікті бюджеттер арасында бірдей үлеспен бөлінеді. Мұнай және мұнай өнімдерін өндіру үшін алынатын экологиялық салықтар дың 85% республикалық, 15% жергілікті бюджет кірісіне есептеледі.

Ендігі жерде жер салығына қысқаша тоқталатын болсақ , салық барлық меншік иелері - заң ды және жеке тұлғалар, немесе жалға алушылар төлейді. Салық салынатын обьек - тұлға меншігіндегі , иеленудегі жер салығының мөлшерлемесі әр жердің категориясына сай бөлек – бөлек анықталады.

Салық салу мақсатында жер бірнеше категорияға бөлінеді:

• Елді мекен жерлері;

• Орман және су қоры жерлері;

• өнеркәсіп мақсатындағы жерлер;

• көлік, байланыс, қорғаныс мақсатындағы жерлер.

Салық мөлшері жер учаскесінің сапасына, орналасқан жеріне байланысты анықталады. Жер салығы жылына бір рет төленеді.

Тағы бір тоқтала кететін маңызды салықтың бірі – азаматтардың табысына салынатын салық. Бұл малықты Белларуссияда тұрақты немесе уақытша азаиаттар, шетел азаматтары сондай –ақ азаматтығы жоқ тұлғаларда төлейді.

Беларуссияда тұрақты азаматтар үшін салық салу обьектісі болып азаматтардың ел аумағында және елден тысқары жерде ақшалай немесе заттай нысанда алған барлық табыстары саналады, ал, уақытша тұратын азаматтар үшін салық салу обьектісі болып азаматтардың ел аумағында ақшалай және заттай нысанда слған барлық табыстары саналады.

Азаматтардың табысы бірнеше топқа жіктеледі:

1. еңбекақы және сыйақы түріндегі табыстар:

2. кәсіпкерлік қызметтен алынатын салықтартар;

3. шетелдік жек тұлғалардың және азаматтығы жоқ тұлгалардың Белларуссия аумағында алған табыстары;

4. авторлық марапат түріндегі табыстар.

Кәсіпкерлік қызметпен айналысатын жеке тұлғалар кәсіпкерлік қызметтен алынған табыс салығын төлеушілер болып табылады. Салық салынатын табыс жалпы табыс пен осы табысты алуға кеткен шығындар арасындағы айырма негізінде анықталады.

Шетелдік жеке тұлғалардың және азаматтығы жоқ тұлғалардың белларуссия аумағында алған табыстарына салық алғаш жіктеудегі топқа салынатын тәртіппен салынады.

Беларуссиядағы төлем көздерінен алған табыстарға 20% мөлшерлемесімен салық салынады.

14-тақырып Орта Азия мемлекеттері қаржы жүйесінің ерекшеліктері

Дәрістің мақсаты: Орта Азияның мемлекеттерінің қаржы жүйесінің ерекшеліктері, әлеуметтік-экономикалық даму кезеңдерін қарастыру. Қырғыз және Өзбекстан Республикаларының қаржылық-экономикалық жағдайына сипаттама беру. Тәжікстан Республикасының нарықтық экономика жағдайындағы қаржы жүйесін қарастыру. Орта Азия интеграциясын оптимистік көзқараспен талдау.

Дәрістің жоспары:

1. Қырғыз Республикасының әлеуметтік-экономикалық даму кезеңдері.

2. Өзбекстан Республикасының қаржылық-экономикалық жағдайына сипаттама.

3. Тәжікстан Республикасының нарақтық экономика жағдайындағы қаржы жүйесі.

4. Орта Азия интеграциясына оптимистік көзқарас.

1. Қырғыз Республикасының әлеуметтік-экономикалық даму кезеңдері. 2006 жылғы деректер бойынша Қырғыз Республикасының макроэкономикалық көрсеткіштері:

-Халық саны-4,9 млн адам

-Экономика саласында еңбекпен қамтылғандар саны-1,8 млн адам

-ЖІӨ-99,5 млрд ұ.в

-Өнеркәсіптік өнім көлемі -87 млрд ұ.в

-Біріккен бюджет табыстары-10,3 млррд ұ.в

-Біріккен бюджет шығыстары-110,3 млрд ұ.в

-Экспорт-408,9 млн АҚШ долл.

-Импорт-558,9 млн АҚШ долл.

Қырғыз Респуьликасының негізгі сауда қатынастары ТМД елдерінің ішінен Ресеймен, Қазақстанмен және АҚШ, Түркия, Қытай Халық Республикасы сияқты шет елдермен жүргізіледі. 90-шы жылдармен басталған реформадан кейінгі Қырғыз Республикасының әлеуметтік-экономикалық дамуы 2 кезеңнен тұрады. Алғашқы кезең-1992-1994 ж.ж аралығы, барлық экономикалық көрсеткіштердің төмендеуімен, сыртқы сауда қатынастарының үзуімен, өндірістің құлдырауымен сипатталады. Екінші кезең -1995 жылдан кейін, реформалардың аяқталуымен, экономикалық құлдырау бәсеңдетіліп, экономиканың өрлеуге бет алуымен байланыстырылады.

Қырғыз Республикасында жүргізілген экономикалық реформаның басты бағыттары-бағаны босату, инфляция деңгейін төмендету мен тұрақтандыру, ұлттық валюта тұрақтылығын қамтамасыз ету, бюджет тапшылығын қысқарту, экономиканың белгілі секторларын монополизацияландыру, мемлекеттік жекешелендіру бағдарламасын орындау, халықты әлеуметтік қорғауды нығайту болып саналады. 1994 жылы Қырғыз Үкіметі мен ХВҚ арасында экономикада құрылымдық өзгерістерді қамтамасыз ететін кешенді бағдарламалар қабылданады. Осы бағдарламаларға сәйкес сыртқы қарызды реттеу, тиімсіз кәсіпорындардың құрылымын өзгерту, реформаны жетілдіру үшін құқықтық базаны нығайту іс-шаралары жасалады.

1997 жылы «Адамзатты тұрақты дамудың ұлттық стратегиясы» қабылданды. Бұл стратегияны іске асырудағы басты міндет-халықтың әл-ауқатын жоғарлату, өмір сүру деңгейін көтеру, білім беру мен денсаулық сақтау саласындағы қызмет көрсетулерді тиімді әрі толық қамтамасыз ету. 1994 жылы Ұлттық банк пен үкімет бірлесе отырып, тиімсіз кәсіпорындарды бюджет қаражаттарымен қаржыландыруды тоқтату туралы шешім қабылданып, банк жүйесінде де реформалар жүргізіледі. Реформаның алғашқы кезеңінде халық табысы, өмір сүру деңгейі, сауаттылық деңгейі сияқты өмір сапасын анықтайтын негізгі көрсеткіштер төмендеп, болған гиперинфляция нәтижесінде халықтың айтарлықтай бөлігі (70%-1996ж) кедейшілік шегінде өмір сүрді.

1996-1997ж.ж., яғни екінші кезеңде жаңа экономикалық бағыттар анықталып, мемлекеттік бюджет тапшылығы ЖІӨ-ге 5,2% қысқарды. Осы кезеңде шығынды мемлекеттік кәсіпорындарды жою немесе қайта құру жобаларын қаржыландыру 200 мың долларды құрады. Ауылшаруашылық секторды дамыту жобасына 41,8 млн долл. Қаражат жұмсалған. Қаржылық даму барысында бұл жобаға 1996ж АДБ 19,3 млн долл. Қосымша бөлді. 1996 ж күшіне енген Қаржы секторын қайта құру бағдарламасының басты міндеттері болып:

-жаңа банктік емес институттарды құру жолымен қаржы секторын қайта құрылымдау;

-ҰБ-ке кеңестік көмек көрсету;

-Қаржы министрлігіне коммерциялық банктерге көмек көрсету болып саналады.

Сондай-ақ денсаулық сақтауды қалыптастыру, білім беру, қарттарға әлеуметтәк қорғау көрсету, кедейлікті жеңу, еібекпен қамту атты ұлттық әлеуметтік бағдарламалар іске асырылуда.

2. Өзбекстан Республикасының қаржылық-экономикалық жағдайына сипаттама

Өзбекстан Республикасының 2005 жылғы деректер бойынша макроэкономикалық көрсеткіштері республика экономикасына жалпы шолу мүмкіндік береді. Олар:

• Халық саны-25,1 млн. Адам

• Еңбекпен қамтылған халық саны-9,3 млн адам

• ЖІӨ-103,1 млрд. Ұ.в

1991 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін Өзбекстан Республикасында экономикалық реформалар үздіксіз жүргізілуде. Кеңес үкіметі құрамында болған елдер ішінен Өзбекстан 90-шы жылдары өнеркәсіп өндірісін айтарлықтай шамада игере алды. ТМД елдерінің ішінен республика жеміс-жидек, көкөніс өнімдерін өндіруден алдыңғы қатарда. Жылына 4 млн тоннаға дейін мақта өндіру арқылы мақта экспортеры ретінде әлемдік нарықтағы ірі өндірушілер қатарына қосылуда.

Экономика саласында инвестицияларды тарту арқылы ішкі нарықты отандық тауарлармен қамтамасыз ету жүргізіліп жатқан мемлекеттік саясаттың басты бір сипаты. Шетелдік инвестициялар Өзбекстан Республикасы экономикасына үлкен септігін тигізуде. Олардың жалпы тсалымы 10 млрд. АҚШ долларынан астам. Минералды шикізат пен энергетика ресурстарының табыстары айтарлықтай. Өзбекстан республикасы минералды шикізаттың 100-ге жуық түріне ие. Алтын, күміс, уран, вольфрам, цинк сияқты пайдалы қазбалар қорлары өз пайдаларын беруде.

Экономиканы реформалардың басты мәселелерінің басты мәселесінің бірі-меншікке байланысты қайта құрулар. Мемлекет тарапынан жеке бизнесті дамытуға қолдау көрсету, кәсіпкерлікке еркіндік беру қарастырылған. Олар Бизнес-қорлар, инвестициялық қорлар арқылы жүзеге асырылуда. Мемлекет меншігінен алу жұмыстарының нәтижесінде 100 мыңнан астам шағын кәсіпорындар қызметі ұйымдастырылған. Экономиканың мемлекеттік емес секторы ЖІӨ-нің 65 пайызын құрайды. Өзбекстан Республикасы әлемнің 100-ден астам елдерімен дипломатиялық қатынастар жасайды. 50 шақты елшіліктер мен Халықаралық ұйымдар өкілеттіктері бар, республика БҰҰ-ның тең құқылы мүшесі.

3. Тәжікстан Республикасының нарықтық экономика жағдайындағы қаржы жүйесі

Тәжікстан-тәуелсіз, нарық экономикасын қалыптастыруға қажетті құқықтық базасы бар мемлекет. Республиканың экономикалық саясаты-тауар қндірушілердің шаруашылық дербестігін дамыту, нарықтық және мемлекеттік реттеуді үйлестіру болып табылады. 1994 жылы «нарықтық қатынастар және экономикалық қайта қалыптасуды тереңдету бойынша алғашқы кезекті шаралар туралы» заң қабылданып, қаржылықэкономикалық қайта қалыптасу бағдарламалары жасалды.

90-шы жылдардың алғашқы жартысы қаржылық жағдайдың ойсырауымен, мемлекеттік бюджет тапшылығымен және сыртқы қарыздың ұлғаюымен сипатталады. 1995 жылы тығырықтан шығу мақсатында ұлттық валюта, сомони еңгізілді. Ұлттық валютаны енгізу, жақын және шетелдермен экономикалық бірлесуге келісімдер жасау сияқты шаралар экономика, қаржы, бюджет салаларының, жалпы қоғамдық саяси жағдайдың тұрақтануына мүмкіндік берді. 1995 жылғы мемлекеттік бюджеттің орындалуы республика үкіметі жүргізген экономиканы тоқыраудан шығару, қаржылық сауықтыру шараларының нәтижесі болды.

1996 жылдан бастап республика экономикасын нарықтық қатынастарға ауыстыру үшін шаруашылықтың жүргізудің жаңа тәсілдері енгізіліп, салық-бюджет саясатында «Тәжікстан Республикасының бюджет құрылымы мен бюджет процесі туралы» заң қабылданды. 1997 жылғы алғаш рет ЖІӨ көлемі алдыңғы жыдмен салыстырғанда 4 есе өсті. 1998 жылы қаржы министрлігі мен Салық комитеті бірлесе даярлаған Тәжікстан Республикасының Салық кодексі қабылданды.

2001-2002 жылдарды қабылданған «Қазынашылық туралы» және «Тәжікстан Республикасының мемлекеттік қаржылары туралы» заңдар мен орта мерзімді жоспарлау бағдарламасы негізінде мемлекеттік бюджет бекітілді.

2006 жылы Тәжікстан Республикасының бюджет жүйесінің негізгі көрсеткіштері: табыстар-824,4 млн.; шығыстар-772,3 млн. Сомониды құрады. Табыстар ішінде республикалық бюджет-555,9 млн.; жергілікті бюджет-263,4 млн сомонидан тұрды. Шығыстар бөлігінде республикалық бюджет 242,5 млн. Сомонидан тұрады. Бюджет тапшылығы жойылған. 2006-2008 жылдарға жоспарланған бағдарламалардың көздеген стратегиялық мақсаттары:

-ЖІӨ көлемін жыл сайын 5 шартты шамаға көтеру

-әлеуметтік сектордағы бюджет шығынларын көбейту

-Кедейшілікпен күрес бағдарламасын іске асыруға арнайы ассигнованиялар бөлу болып табылады.

4. Аймақтағы бірігуге деген ынта 1993 жылдың аяғынан басталып, келесі жылы Қазақстан мен Өзбекстан арасындағы экономикалық интеграция туралы келісімге қол жеткізілді. Кейін Қырғыстан қосылып, көп үміт артқан біріңғай экономикалық аймақ құру жобалары кеңейе түсті, жұмысты іске асырушы мемлекетаралық органдар құрылды. 1994-1996 жылдар аралығында 180 құжатқа қол құрылды. 1998 Тәжікстан қосылды, бірақ кеін интеграция сатысымен бұл мемлекеттер керісінше төмен түсе басталды. Интеграцияны экономикалық салада тереңдету шаралары Орталық Азия Экономикалық Қаумдастық шеңберінің өзінде-ақ айтарлықтай нәтиже берген жоқ. Бұл қауымдастықтың 2000 жылғы Душанбедегі саммитінде мүше-мемлекеттер бес жылда сатылап экономикалық интеграцияға қол жеткізуге келісті, бірақ ешқандай пунк жүзеге аспады, себебі келісімдер жай ғана декларативті түрде болды. 2001 жылы құқықтық-шарттық негізге жүргізілген ревизия бұл келісімдердің көбісінің жүзеге аспағанын көрсетті. 2001 жылы Ислам Каримовтың ұсынысы –Орталық Азия Экономикалық форумын құру жүзеге аспады да, 2002 жылы Орталық Азия қауымдастық ұйымына айналды. Кейін, қауымдастық ұйымына Ресей қосылып, Қауымдастық ЕурАзЭҚ ішіне кіргізіліп, ұйымның оған мүше-мемлекеттер үшін, әсіресе саяси-экономикалық өмірінде айтарлықтай маңызды емес екенін көрсетті.

Алғашқы жылдары Орта Азия интеграция жобалары Еуро Одақ үлгісінде құрылды. Яғни,алдымен аймақтағы экономикалық өсім мен дамуды қатамасыз ету мәслесі алға қойылды.Еуропалықтардың жолымен жүру үшін, азиялық еркін сауда аймағын ұүрып, кейін кедендік одақ ұүрып, соның негізінде ортақ нарық құрылса, экономикалық және валюталық одақ құру керек болды. Егер мұндай одақ құрылған жағдайда, орта азиялық өмір стандарттары орнығушы еді, ал мұндай платфоормаға негізделіп, Орта ази одағын құруға бір-ақ қадам қалушы еді. Оптимистер бұдан кейін Орта Азияның конституциясы құрылушы еді деп айтар еді.

Орта Азия интеграциясы туралы сөз қозғалғанда, барлық аймақтағы мемлекеттердің тарихи және мәдени ортақтығына сілтеме жасалады. Бірақ тарихқа үңілсек, бұл бес мемлекеттің ортақ тарихи тек КСРО құрамында болды, ал егемендігіне қол жеткізген мемлекеттер қайтадан бір орталыққа бағынудан әрине бас тартады. Сондықтан, интеграция мәселесіне келгенде, ақпараттық фактордың өзі де маңызды, қайта-қайта тарихтың ортақтығына назар аудара бермеу керек. Жаһандану үрдісі жүріп жатқан уақытта аймақтық протекционистік ойларды алдымен ортағаа қою керек, сондықтан интеграцияға деген позитивті көзқарасты БАҚ жүйесінде біршама өзгертулерді жасау арқылы жаңартуға болады. Қайталап интеграция аймақтық экономиканың дамуы үшін қажет екенін бұқараға жеткізу қажет.

Орталық Азия интеграциясының қолда бари механизмдер шеңберінде қалыптасу болашағы бар. Бұл, біріншіден ЕврАзЭҚ және екіншіден ШЫҰ. Бірақ ШЫҰ шеңберінде Пекиннің ортақ экономикалық зона құру ұсынысынан Орта Азия мемлекет басшылары бірден бас тартқаны дұрыс шешім, себебі Қытайдың жеңіл өнеркәсіп тауарлары орта-азиялық нарықты басып алған, ортақ экономикалық зона ашылған жағдайда, орта-азиялық жеңіл өнеркәсіп бұйымдары бәсекелесткке төтеп бере алмаушы еді. Сонымен қатар бес мемлекеттер арасындағы екіжақты ынтымақтастық негізінде ортақ ынтымақтастық жүйесін құруға болады.

Тағы бір кәрі әсер етуші фактор, бұл аймаққа деген басқа аймақтан шет факторлардың геосаяси мүдделері. Мүдделер әрине энергетикалық ресурстарға келіп тіреледі,және Орта Азиядағы бірнеше сыртқы авторлардың әрекеттері тоғысады. Соның нәтижесінде аймақ мемлекеттеріне әр түрлі ұсыныстар беру арқылы, олардың сыртқы саясаты түрлі бағытқа үңілген. Ал бұл әрине интеграцияға пайда әкеле алиайды.

Сырдария, Амудария су-энергетикалық бассейіндері төңірегіндегі шешілмеген экологиялық проблемалар да процесті артқа тартуда. Әр мемлекеттің позицияларын түсінуге болады: өзендердің бастауындағы таерриториядағы мемлекеттер-Қырғыстан мен Тәжікстан су ресурстарын энергетика көздері ретінде қарастырса, «төмендегі»,яғни өзендердің төменгі ағасындағы мемлекеттер-Қазақстан мен Өзбекстан иррагициондық мүдделерге бұл зақым келтіреді деп санайды, бірақ өркениетті ғасырда мұндай проблеммаларды халықаралық құқыққа және өзара түсінушілікке негізделіп шешуге болады.