1. Фильтр теориясы.

2. Психофизиологиядағы зейін мәселесі.

3. Нәтиженің алдын-алу теориясы.

Зейін – бұл психикалық іс-әрекеттің бағытталуы мен шоғырлануы. Осы әрекеттің таңдамалылығы мен сақталуы оның бағыттылығын танытса, ал сол әрекетті тереңдей танумен басқаларын елемеу – зейіннің шоғырлылығын білдіреді. Бұл анықтамадан болатын қорытынды - зейін өз өніміне ие емес, ол тек басқа психикалық үдерістердің нәтижелілігін көтеру қызметін атқарады.

Зейін сана қызметінің іске асуын қамтамасыз ете отырып, сыртқы әсерлерді бөлшектейді, нақты сәттегі мәнді ықпал бірліктерін ажы­ратады және оларға аса жоғары аналитик-синтетикалық күштерді шоғырландырады. Осыдан сана айқын да анық деңгейге көтеріліп, қажетті бағыт-бағдар алады.

У. Джеймс зейіннің келесі түрлерін қарастырады: 1) сезімдік (сенсор­лы) және ақыл-естік (интеллектуалды); 2) тікелей нақты, егер нысан өздігінен көңіл тартатын болса, және туынды (жанама); 3) ырықсыз не енжар, күш жұмсауды қажет етпейтін және ырықты (белсенді) – ерік қосумен болатын.

Ырықсыз зейін қандай да затқа ешбір ниетсіз-ақ бағдарланады және ол үшін ерік күшін қажет етпейді. Ырықты зейін немесе ерікті зейін нысанға әдейі, белгілі мақсат қоюмен бағытталып, саналы да ерік жұмсаумен қалаған қажет уақыт аралығында орындалып жатады.

Егер іс-әрекет адамды қызықтыратын болса, ырықты зейін үйреншікті зейінге өтеді де, енді ерік күші тіпті қажет болмай қалады. Ырықта зейін сияқты бұл зейін түрі белсенді сезімімен, мақсат бағдарлылығымен және ниеттілігімен ерекшеленеді. Аталған үш зейін түрлері өзара ауысып, іс-әрекет бабына, мақсатына орай қызмет жасауы мүмкін. В.Н.Страхов өз еңбектерінде өзіндік бағдарлау деген зейіннің және бір түрін атап көрсетеді.

Өзіндік бағдарлау нысаны жеке адамның өз бойындағы әрекет-қылық сипаты, өзінің сөйлеу және қатынас мәнері, әлеуметтік рөлі және т.б. болуы мүмкін. Зейіннің бұл түрі арнайы қызмет те атқарады, мысалы, тұлғаға өз бойындағы әрекет-қылық, мінез өзгерістерін өзінше байқап, өзіндік ақпараттарды жинақтауға мүмкіндік береді. Мұндай зейіннің қалыптасуы үшін адам біршама күш-қуат жұмсап, жаттығуы қажет.

Сыртқа бағытталған зейін – тысқы ортадағы мәнді заттар мен олардың маңызды тұстарын бөліп қарастыруға жұмсалады. Ішке бағдарланған зейін – психиканың өз қорындағы ниетті нысан­дарды бөліп алу қызметін атқарады. Зейін әрдайым адамның ұстанымдары мен оның әрқандай іске бейімділігі және дайындығына байланысты. Ұстаным, ниет тұлға ағзаларының сезімталдығын, барша психикалық іс-әрекеттің деңгейін арттырады.

Зейін жеке-даралықты және ұжымдық болып та ажыралады. Ұжымдық зейін бір қызметпен шұғылданып, бір мақсатқа жұмылған орындаушылар арасында қалыптасады, мұндайда топтағы бір мүшенің ықпалы басқалар зейініне өзгеріс ендіруі мүмкін. Зейін қасиетері: тұрақтылығы, шоғырлылығы, көлемі мен ауысуы.

оның уақыт аралығында шоғырлы сақталу мерзімімен анықталады. Іс-әрекет барысында субъекттің өзі сезбейтін, бірақ іс өніміне әсер етпейтін Зейін тұрақтылығы қысқа мерзімді зейін тербелістерінің болуы да заңды.

Зейін шоғыры (концентрация) зейін тобының бір нысанға бағытталып, оның аймағына енбейтіннің бәрін елемеуімен сипат­талады.

бір уақытта бір не одан көп іс-әрекеттерді орындау мүмкіншілігін Зейіннің бөлінуі беретін психикалық әрекеттердің ұйымдасу сипаты.

– бір уақытта анық та айқын қабылдануы мүмкін өзара Зейін көлемі байланыспаған заттар саны.

Зейін ауысуы – жаңа мақсаттың белгіленуімен психикалық әрекет бағдарының саналы әрі ниетті өзгеріске түсуі. Кейде зейін іс-әрекеттің нәтижесіне орай толық ауысуы – не аяқталмаған ауысуға түсуі мүмкін. Зейіннің жеке – даралықты ерекшеліктері – бірнеше жағдаяттарға байланысты. Олар: жоғары жүйке қызметінің типі, тек өкілінің психикалық даму жағдайы, оның күнделікті психикалық қалпы, үйреншікті қызметінің шарттары.

ОНЖ ның бөлімдеріне: жұлын, артқы ми (сопақша ми мен варолий), ортаңғы ми, мишық, аралық ми (таламус және гипоталамус), алдыңғы ми (қыртысасты ядроларының стриапаллидарлық жүйесі және ми сыңарларының қыртысы) жатады. Орталық нерв жүйесінің афференттік және эфференттік жолдар арқылы бүкіл денемен және қол-аяқпен байланысатын бөлігі. Жұлында эфференттік нейрондар я тікелкй, я аралық нейрон арқылы эфференттік нейрондармен байланысады. Жұлында толып жатқан өткізгішжолдардың болыуына байланысты негізгі екі функциясы бар: 1.Рефлекторлық. 2.Өткізгіштік. Жұлын рефлекстерін жұлын бақасында алуға болады(сүрту,бүгілу,жазылу т.б).

Бұл рефлекстердің бір ерекшелігі олардың стереотиптігінде яғнй нақты қайталанатындығында. Жұлынның қызыметін жоғрыдағыдай екіге бөлу шартты түрде алынған нәрсе . Ми мен жұлынның байланысы бұзылған жағдайда жұлынның өткізгіштік функциясы орталық нерв жүйесінің рефлекторлық функциясының бір бөлігі ғана болып қалады.

XІХ ғасырдың басында Белл мен Мажанди импульстер миға жұлынның артқы түбірлері арқылы түсетінін, ал одан алдынғы түбірлер арқылы шығытындығын тапты. Алдыңғы түбірлердің құрамына көбінесе қозғағыш нейрондардың аксондары кіреді (қаңқа еттерін жабдықтайтын). Бұлардың денелері жұлынның сұр затының алдыңғы мүйізінде жатады. Алдыңғы мүйіздің төменгі бөлімінде аксондары тоқ ішекке, тік ішекке, қуыққа және тыныс органдарына баратын майда клеткалар жатады. Осымен қатар кеуде және жоғарғы бел омыртқалар тұсында алдыңғы түбірлер құрамына клеткалары сұр заттың орталық бөлімінің сыртқы шетінде жататын эфференттік аксондарда кіреді. Артқы түбірлердің құрамына денесі сол түбірдің өзінде орналасып омыртқааралық түйін деп аталатын біраз жуандаған эфференттік нейрондардың талшықтары кіреді.

Түбірлердің функциясын кесіу арқылы байқауға болады (Мюллер тәжірибесі). Егер жұлын бақасының жұлынын ҮІІІ – X – сегменттер тұсынан ашып, оның бір жағынан артқы түбірлерді, 2 – жағынан алдыңғы түбірлерді кесіп, артқы аяқтарын кезек тітіркендірсе, түрліше жауап алады. Артқы түбірлері сақталған аяқты тітіркендіргенде сол аяқтан басқа аяқтар қозғалады. Ал алдыңғы түбірлері сақталған аяқты тітіркендіргенде ешқандай жауап алынбайды. Омыртқалардың эмбриональдық дамуының ерте кезеңінде сегментарлық айқын көрінеді. Дененің әрбір сегменті (метамері), оған кіретін ет, тері және ішкі органдарын қоса, жұлынның сәйкес сегментімен жабдықталады. Бірақ дамудың одан арғы барысында мұндай сегментарлық біртіндеп бұзыла береді. Жұлынның бір сегментінің өзі бір-бірінен алшақ жатқан еттерді де жабдықтай алады. Мәселен, диафрагма ІІІ, ІҮ, Ү мойын сегменттерімен жабдықталады және осы сегменттер мойын мен иық ауданындағы ет пен теріні де жабдықтайды.

Жұлынның көлденең кесіндісіне оның көпшілік бөлегін ақ зат жиынтығы алып жатқаны көрінеді. Оны өткізгіш жолдар деп атайды. Импульсті миға қарай өткізетіндерін жоғары кететін, ал импульсті кері бағытта алып жүретіндерін төмен кететін жолдар деп атайды. Жоғары кететін жолдар1. Жұлыннан миға Голл мен Бурдах шоғыры кетеді. Олар арқылы терідегі, еттегі, сіңірдегі рецепторлардың импулстер өтеді. Бұлар жұлын түйіндеріндегі нейрондардың өсінділері болып табылады. Талшықтардың кейбіреулрі қысқа; сол жұлынның өзіндегі сегменттерде аяқталады, ал кейбіреулері ұзын-сопақша миға дейін жетеді. Сопақша мидан 2- нейрон басталып, көру төмпешіктеріне келгенде 3- нейрон басталады, оның талшығы ми қыртысына жетеді. 2. Артқы мишық жолы(флексиг шоғыры). Ол жұлынның арқы мүйізінің негізінде жатқан клеткалардан басталады. Оның өзі қозуды жұлын түйнінде жатққан нейрондардан алады. 3. Алдыңғы мишық жолы(Говерс шоғыры). Ол да мишыққа барады. Флексигпен Говерстің шоғырына импульстер ет, сіңір, буын рецепторларынан келеді. 4. Сұр заттың дорзальдық мүйізінен шығып көру төмпешіктеріне келіп бітетін жұлынталамикалық жолдар. Бұл арқылы температура, ауру, такильдік тітіркендіргіштердің импульстары өтеді.

Төмен кететін жолдарға: а) пирамидалық; б) руброжұлын ( Моноков шоғыры); в) вестибулиярлық шоғыр т.б. жатады.

Пирамидалық жолдар ми қыртысының қозғағыш аудандарына шығып ми аяқшасы арқылы мидың төменгі бөлімдеріне келеді. Сопақша мидың төменгі бөлігінде пирамидалық жолдың көпшілік талшықтары қилысып қарама-қасы жаққа өтеді де, жұлынның ақзатының бүйір бағандарында бүйір немесе қилысқан пирамидалық жолды құрады. Қалғандары алдыңғы немесе тура пирпмидалық жол құрып жұлынның ақ затының алдыңғы бағанада орналасады. Соңғылар жолдың ақырында ғана жұлынның қарама-қарсы жағына өтеді. Пирамидалық жол талшықтарының бір бөлігі қилыспайды. Ол өз жағындағы қозғағыш нейрондарға келіп бітеді. Қол еттерінің қозғағыш нерв клеткалары қилыспаған талшықтарды өте аз алады, олардың көпшілігі аяқтың нейрондарына келеді, ал дененің басқа бөлімдерінің нейрондарына келетін қилысқан және қилыспаған талшықтар саны шамалас болады. Бір жарты шардың қыртысының қозғағыш ауданын бұзған кезде, ең алдымен күштірек қолдың қимылы, одан кейін аяқтікі және азырақ дене қимылының бұзылу себебіде, мүмкін, осы жоғарыда айтқан пирамидалық жол талшықтарының түрліше таралуынан болар деп те болжамайды. Пирамидалық жол адамдарда жануарлармен салыстырғанда күшті дамыған. Оның талшығының жартысынан көбі қолдың қозғағыш нейрондарына қарай бағытталады—бұл, шамасы, қолдын ерекше күрделі қимыл қызыметін атқаратындығына байланысты болуы керек. Пирамидалық жол арқылы қщзу өтудің тоқтауы адамда қол қимылын жасау мүмкіндігін жоғалтады. Ал жануарларда, мысалы, итте мұндай жағдайда қозғалу функциясы азақ болады. Маймылда қозғалу алғашқыда бұзылғанмен, кейін жарым-жартылай қайта қалпына келеді.

Жүйке жүйесі рефлекс заңына сәйкес жұмыс істейді. Адамның рефлекстері өте көп. Олардың барлығын- шартты және шартсыз деп екі түрге бөлуге болады. Шартсыз рефлекстер- бұл туа біткен рефлекстер. Олар сананың қатынасуынсыз қосылады, олар жұлынмен басқарылады. Бұл рефлекске мысалы, аяқтың ине салуға деген реакциясын атауға болады. Ине салудан болған аяқтың ауыруы импульс ретінде сезгіш жүйке бойымен жұлынның тиісті бөліміне келіп жетеді. Ол жерден қозғалыс жүйке арқылы импульс қайтадан бұлшық еттерге қайтады да, оларды жиырылуға мәжбүр етеді (адам аяғын тартып қалды), адам денсаулығына маңызды организмді қорғауға бағытталған.

№ 9- дәріс

Тақырыбы: Сананың психофизиологиясы

Сұрақтары: