Столыпиндік аграрлық реформа.

20-шы ғасырды бүкіл көрсеткіштер бойынша Қазақстанда, сонымен қатар Қытайда қазақ халқына қарсы жүргізілген генауит жүз. жылдығы д.а. болды. Столыпиндік аграрлық реформа, 1916жылы орталық Азиядағы ұлт- азаттық қозғалыс, 1918 - 1920 ж ж. азаматтық соғыс, сияқты тарихи оқиғалардың Қазақстандағы ұжымдастыру сияқты тарихи оқиғалардың нәтижесінде қазақтар өз жерлерін тастап қашуға мәжбүр болды, үлкен көлемдегі адамдар құрбанына әкелді. Сонымен қатар 2 д. ж. соғыс кезінде тұтқынға түскендер немесе белгілі бір себептерге байланысты Отанына қайтып келе алмаған қазақтар, қазақ диаспорасы өкілдерінің қатарын толықтырды.

XX ғ басында Қазақстан территориясында кең көлемде столыпиндік реформа жүргізілді. Бұл демографиялық көрсеткіштерің әлеуметтік экономикалық қатарының өзгеруіне, қазақтардың бұнсыз да ауыр жағдайдың одан сайын нашарлауына әкелді. Қазақстанға мемлекеттік емес ерікті мигранттардан басқа Ресей, Украина, Белоруссияның европалық бөлігімен өзінің жағдайы кедейленген, жерге аса мұқтан ұсақ шаруарлар, яғни мемлекеттік көшіп келушілер де келе басталды.

Тек далалық аймақтарда 1908 жылы 1 қаңтарға қарай қазақ халқының қоластындағы жерден 80 мың жандық үлес кесілді. Бұл осы жергілердің наразылығын тудырды. Қазақтың жайылымдық жердің шамамен 19 млн га жері тартып алынып, шамамен 3 млн көшіп келушілерге қоныстануға берілді. Орыс көшіп келушілердің үнемі өсімі немесе Көші - қон басқармасымен жерлерді заңсыз тартып алу қазақтарды мыңдап Қытайға миграциялануына мәжбүр етті. Қазақстанда Көші - қон басқармасымен жүрізген жерлерді күштеп тартып алу (нәтижесінде 1912 - 1914 ж ж . Қытайға қазақтар жаппай миграцияланады. Бұл туралы 1912 ж. 21 желтоқсанда " Русское слово " газетасы осы күндер туралы ьылай деп жазады: .....жұмыс беруші Прествясткий шымкент уездінің қырғыздарынан артық жерлерін тартып алу барысында оларды нагайкамен ұрып соқты, осындай артық жерлер туралы актіге қарумен қорқытып қол қанға мәжбүрледі.

1902 - 1913 ж ж. қазақ тұрғындарының саны 8 - 9 % - ға қысқарды, бұл 286 мың адамдарды құрады.

Қазақтардың көпшілігі Шыңжан мен Іле және Алтай алқабына келді. 1991 ж Қытайдағы қазақтардың саны 224 900 адамдарды құрады. Қазақтар ортасында бағынышты идеалды тұрақтандыру үшін Қытай шенеуніктері балаларды Қытай тілін мектептерде оқытуға мәжбүрледі, ал мұғалімдерді арнайы мұсылман денін насихаттамайтындарды әкелді осындай шаралармен Қытай шенеуніктері синьцзянның мұсылман тұрғындарын ыдыратып оларды тіл алғыш верноподданныйларға айналуға тырысты.

1914 жылы Шыңжанның Қытай үкіметі немесе Үрімшідегі орыс консулы келісімге келеді. Бұнда мыңдай шарт қойылды. 1911ж шілдеде айына дейін синхай революцияның басталуына дейін иммиграцияланнан және синьцзянді қалған қазақтар Қытай қоластындағылары болып қалды, ал осы уақыттан кейін келген Ресей империя қайтарылды.

Пекиндегі Қытай Үкіметі орыстар қазақтарды өздерінің Іледегі саяси талаптарына пайдаланады және қауіптенеді. Сөйтіп мынадай шешімге келеді: Оралман саны 6 мың адамнан аспауы тиіс.

«Қайғылы шешім» оқиғасы

1950 жылы сәуір айында Осман батыр мен Жанымхан Қожа Қытай коммунистерінен бас тартты. Оларға көптеп әскер, танктер, авиация, артеллерия жіберді.Шамамен 2 айы бойы Қытай әскерлерімен қазақтардың соғысы жалғасты. Борнолде аяқтады. Сұлтаншарип Тайджидтың айтуынша Милтон Дж Кларк жазғандай Барнолге жиналған шамамен 12600 адамнан 15 мың адамдары өлген. Қалғаны Қытайдың халықтық-еріктілік армиясына құлдыққа түскен. Көпшілік қазақтар Тоби құмына кетіп өлді. Көпшілік бөлігі Осман батырмен қалды.

Милтон Дж Кларк айтуы бойынша 1950 жылдың 17 мамырында Сұлтаншарип Тайджи бастаған қазақтар Баркөлден шығып Газкольге бағытталған. Хусайн Тайджи онда 12жыл тұрған. Картадағы шындықта Милтон Дж Кларк статьясында Сұлтаншарип Тайджи топтары Барколден шығып Кумул, Синсиниа арқылы әрі қарай Гаисю провинциясына Махалға жетіп, Газкол мен Тимурлина арқылы Цинхолға жеткен. Қазақтардың бұл сапарлары көптеген айларға созылып, соғысуларға шығып және НОДК әскерлері басуымен күнде белен алып отырған.

Делілхан Жаналтайдың ойынша 1950жылы 1 маусымда қытайлықтар Жанымхан қожаны соттаған. Пей Шань қаласындағы соғыста Жанымхан Тілеубайұлы тұтқында болып, 1951жылы ақпанда атылған. Осыдан кейін 7 адам тірі қалды. Жанымхан қожаның екі баласы Демел және Мажит болды. Соғыста Демел Жаналтай жараланған. Содан кейін оның ағасы Мажит және Нұрқожа батыр оны таудан тауып алған. Осыдан кейін қазақтардың Сұлтаншарип Тайджи және Демелхан Жаналтай бастаған толқулар Синсинианың оңтүстік-батысынан және Гансю провинциясынан тастап Қара Нор аудандарына кетіп қалады.

1950 жылы қыркүйекте Осман батыр мен Сұлтаншарип Тайджи Манайда болады. Олар Самес Ермекұлы, ақын Абдулкерей Интикбайұлы, Әділ Сексенбайұлымен кездесіп 20 бұрыңғы ақ гвардилік Тибет арқылы Үндістан аралына беттеді. Үндістанды алып Иолбарыспен, жерлестерімен Тайваньға келеді. Бұл оқиға 1981 жылы болды. Махалдан кейін Осман батыр мен Сұлтаншарип Тайджи топтары бөлінді. Осман батырдың бірінші басында Жананбала тауының қасына келеді, 1951жылы 41 ақпанда Осман батыр өзінің қызы Аз-Анаймен Қытай коммунистерінің қолына түсіп қалады. Екінші топ Сұлтаншарип қожа және Демелхан Жаналтай бастаған топ оңтүстікке бағытталады. Газколге барып тоқтаған. Қытайлықтар қазақтарды қатал жазалаған. Оларды бақылап отырып, Газколдегі қазақ отрядтарына келіп қысымшылық көрсеткен. Информатор Годфри Лиастың жазғанында 3 ай бойы Газкольде тыныш болды. 1950 жылы желтоқсанда Қытай коммунистері келгеннен бастап соғыс 3 күн 3 түн болып қазақтардың жеңілуімен аяқталған. Тірі қалғандары Газколді тастап кетті. Информаторлардың айтуы бойынша Газколден шығар алдында Хусайн Тайджи, Сұлтаншарип Тайджи және Демелхан Жаналтай топтары жақсы әзірленген. Адамдар тамақ, мал, киімдермен қамтамасыз етілген. Олар өздерінің көптеген адамдардың өмірін алып қалды. Сонымен қатар 1950 жылы 11 желтоқсанда Демелхан Жаналтай, Сұлтаншарип Тайджи, Нұрғожа батыр, Қарамолла, Молдахмет бастаған өздерінің адамдарын шамамен 200-300 отбасы Алтын тау арқылы, Тибет пен Үндістанға кетті. Газколден кетерде қазақтарда шамамен 3 мың бас қой, түйе, жылқы болды. Осыған байланысты Хасен батыр, Қарамолла және Молдахмет Тибетке баратын жолдарды білді.

Әлібек Ханши, Хамза Учар және Қайнаш Тритулла өз адамдарының санын 234 ке жеткізген бірінші топ болды. Олар яхасаны алуды көздеді. Салис Ермекұлы және Иолбарыс осында келіп, 1950жылы қыркүйекте Газколді тастады. Бірақ қазақтар Алибек ханым және Хамза Учар бастаған 1951жылының ақпан айының соңында тибет шекарасына келіп бірақ олар Қытай коммунистерінің сонда екенін білмеді. Олар Тибет тауы арқылы келгендерді бақылап отырды. Тибетке, Ниапиге дейін содан Үндістанға апаруға міндетті еді. Екі тибеттік жеткізуші қазақтар құпия жағдайлармен оларды тонап, немесе шабуыл жасап, оларды қытайлардың қолына берген. Үндістенген Алибек Хаким екі тибеттіктерді атып өлтірген. Сонымен қатар әрі қарай Тибеттен қазақтар компасты ұстап қозғалып отырды.

Жоғарғы Тибеттен келгендер көктемгі-қысқы кезеңде көптеген топтар 50% ерікті адамдарынан айырылған. Қатысушылардың осынша қазақтар күнделікті 300-500 гр. қой, түйе еттерін алды. Бұл жақсы энергиялық заттар. Олардың Тибет арқылы жүруіне өте күшті ықпал етті. Бұндай шаралар қазақ топтарының ішінде Хусайн Тайджи және Әлібек Хакимдерде жақсы қолданылған.

Тибеттік салқын тауда жүрген уақытша Хусайн Тайджи, Султаншарип Тайджи, Демелхан Жаналтай топтары компасты пайдаланды. Әлібек Хаким, Хамза Учар т.б. Каммир шекарасына жетіп, Рудон жерін алды. Ол тікелей жол болды.. 1951 жылы 18 тамызда 6 ай жарым өткеннен кейін Газколден шыққан. Пәкістан территориясына өткізбеді. Шекарашылар олар синьцзяннан қашқан қазақтар емес, олар қарақшылар деп шешті. Сондықтар қазақтар лагерге жақын жерде шекарада қалды. Көп аптадан соң оларға басқа қазақтар келді.