35.Этология - жануарлардың мінез-құлқын зерттейтін ғылым.

Этология — жануарлардың мінез-қылығының биологиялық заң-дылықтарын зерттейтін ғылым саласы. Ал мінез-қылық деп жануардың тіршілік ортасымен қарым-қатынасты қамтамасыз ету үшін атқаратын қимыл-әрекетінің жиынтығын айтады. Этология негізінен табиғи, туа біткен мінез қылықтар мен дағдылы әрекеттерді, олардың дамуын зерттейді. Этология мінез-қылықтың туа біткен құрамаларын  айқындап, организмнің турлі реакцияларының сыртқы көрінісін анықтайды. Ал, физиология жануарлардың мінез-қылығын қамтамасыз ететін ми қызметінің нервтік механизмін зерттейді.

Жануарлар мінез-қылығы туа біткен және жүре пайда болган болып екі топқа бөлінеді. Туа біткен мінез-қылық (қоректік, жыныстық, сақтық т.б.) құрамалары тұқым  қуалайды, ешбір жаттығусыз, үйретусіз-ақ атқарылады, олар белгілі бір жағдайда атқарылатын дағдылы әрекеттердің жиынтығы болып табылады. Физиологиялық тұрғысынан дағдылы әрекеттер эволюция барысында қалыптасқан шартсыз рефлекстердің күрделі тізбегі. Жүре қалыптасқан мінез-қылықтың ең жақсы зерттелген түрі — шартты рефлекстер.

Қазіргі кезде этологияның жаңа бағыты — адам мінезін зертгеу саласы дамып келеді. Оның негізін әлеуметтік психология мен білім проблемалары құрайды.

Этология бағыты қарастыратын негізгі мәселелер шеңберін Н.Тинберген нақты көрсетіп берді. Оның пікірінше, жануарлар әрекет-құлық актілерін талдау мынадай 4 сұраққа жауап беру негізінде жүзеге асады:

Белгілі бір әрекет-құлықты қандай факторлар түзейді?

Әрекет-құлықтың онтогенездегі қалыптасу тәсілдері қандай?

Филогенездегі әрекет-құлықтың пайда болу жолдары қандай?

Әрекет-құлықтың бейімделгіш функциялары қандай?

Бұл әйгілі “Тинбергеннің 4 сұрағы” әрекет-құлық туралы ғылымның теориялық негіздерінің қалыптасуына әсер етті. Бұл сұрақтарға толық жауап беру үшін салыстырмалы түрде сандық мәліметтер талдауына сүйену қажет, сондай-ақ филогенетикалық және онтогенездік талдау ерекшеліктерін де ескеру қажет.

 Этологиядағы негізгі жағдайлар.

Этологтар ұсынған концепциялардың дамуына негіз болып әрекет-құлықтардың кейбір актілерінің қалыптасу ерекшеліктері болып табылады. Олардың кейбіреулері әрекеттердің стереотиптік кезектілігін білдіреді. Бұл кезектілік “әрекет жиынтықтарының тіркелуі” деп аталып, инстинкттік құлықтың сапалық бірлігі ретінде ұсынылды. Сонымен, әрекет жиынтықтарының тіркелуі (ӘЖТ) – бұл өзгермелі ( әрбір жануарлар түрлеріне байланыстылығы), тұқымқуалаушылық ( “дайын” түрде пайда болатын) , шаблондық (орындау формасы мен тәртібіне байланыстылығы), қимылдық әрекеттер болып табылады.

К.Лоренц оларды “тұқымқуалайтын координациялар” немесе “эндогендік қозғалыстар” деп атады.

Этологтар құлықтың қалыптасуын қарастырғанда әрекет актілерінің құрылысы туралы пікірлерге сүйенеді, яғни бұл актілерінің құрылысын 20-жылдары американдық зерттеуші Уоллес Крэг ұсынған.

Жануарларда нақты бір кезеңде бір немесе басқа спецификалық мотивациялық жағдай дамиды (қоректік, жыныстық т.б.). Бұлардың нәтижесінде “іздену әрекеті” қалыптасады, одан кейін “негізгі қоздырғыш” реакциясы пайда болады.

Этологтардың пікірінше, жануарлар құлығы дегеніміз – сыртқы қоздырғыштарға қайтарылатын реакциялар болып табылады.