Қауіпті және зиянды факторлардың адам организміне әсері.

Зиянды заттардың түрлері. Адамға әсер ету сипаты бойынша зиянды заттардың классификациясы. Зиянды заттармен үндеу ережесі.

Зиян зат болып адам организмімен әсерлескенде өндірістік жарақат, кәсіптік ауыру немесе денсаулықтың күйінен ауытқуын тударытан, және түпкір мерзімде келесі ұрпақтарға түпкі мерзімде жұмыс процессі сияқты заттар түсіндіріледі. Адамға әсер ететін жағымсыз факторларды антропогенді – адам қызметімен сабақтас (мысалы, металл балқу кезінде, процесстерге гальвин жамылғылар, плстмассаларды механикалық өңдеген кезде және т.б. кезде бөлінетін токсинді заттар) және табиғи, (мысалы, жанартаулар атқылағанда, эрозиялық атқылау нәтижесінде ауадағы шаң ) деп бөлуге болады.

Табиғатта әсер етуі бойынша қауіпті және зиянды заттарды физикалық, химиялық, биологиялық және психофизкалық деп бөледі.. Психофизикалық қауіпті және зиянды заттар әсер ету сипаты бойынша өндірістік факторлар физикалық (статикалық және динамикалық) және жүйке-психикалық жүктемелер: ақылдық жүктемелер, еңбектің бірқалыптылығы, эмоционалдық жүктемелер болып бөлінеді. Алты топтан тұратын зиянды заттардың біршама кең таралған классификациясы бар ( Юдин Е.Я. және Белов С.В. бойынша): адам организінің функциясын қайта туғызуға әсер ететін жалпытоксиндік, раздражающие, сенсибилизирлейтін, канцерогендік, ушықтыратын.

Жалпытоксиндік заттар - (көміртек оксиді, мыс, сынап және т.б.) барлық организмге улану туғызады. Ушықтыратын заттар (хлор, аммиак, ацетон буы және т.б.) организнің тыныс трактарының және шырышты қабатын түршіктереді. Сенсибилейтін заттар (формальдегид, әртүрлі нитрожалғау және т.б.) аллерген сияқты әсер етеді. Канцерогенді заттар (хром оксиды, бериллий және жалғауы, асбест және т.б.) қатерлі ісіктердің пайда болуына және дамуына алып келеді. Мутагенді заттар (радиоактивті заттар, марганец, мырыш және т.б.) тұқымқуалау ақпараттарының өзгеруін шақырады. Адам организімінің қызметінің репродуктивтігіне әсер ететін заттар (сынап, мырыш, стирол, радиоактивті заттар қатары т.б.)

Қатты заттардың ұсақ бөлшектерінен тұратын зиянды заттардың бірі шаң болып табылады. Шаң, ұшқан күйде ауда бір уақытта болуға қабілетті аэрозоль деп аталады. Шаң бас кескінде тыныс алу жолдарына зинды әсерін тигізеді, (жеңіл пневмокониозбеп ауыру), ал ұзақ әсер ету кезінде барлық ағзаға салмақты әсерін тигізу мүмкін. Кремнинің диоксидті шаңды жұтқан кезде белгілі пневмокониоза формасында (SiO2) – силикоз дамиды. Дисперсиялығына бойынша (ұсақтылық дәрежесіне) шаңды: бөлшектерінің өлшемі крупнодисперсную с размером частиц до 10 мкм дейін ірідисперсиялы; ортадисперсилы 10 нан 5 мкм дейін; ұсақдисперсиялы 5 мкм кем емес. Көпшілік қауіпті ұсақдисперсиялы шаң ұсынады, ол жоғарғы тыныс алу жолдарында тұрмайды, жеңілге кіріп сол жерде тұрады. Аумақта жұмыс істеу ауасы үшін ГОСТ 12.1.005-88 сәйкес зиянды заттардың рұхсат етілген шегі орнатылған (мг/м³). При наличии в воздухе нескольких вредных веществ с концентрациясы С₁, С_2, С₃… С_n және ПДК₁, ПДК₂, ПДК3…ПДК_n болатын ауадағы бірнеше зиянды заттардың болуынан бір бағытты әрекет мына шартты бақылау керек: . Зиянды заттардың шекті рұхсат етілуі нормативтік құжаттарға сәйкес жүргізіледі.