14.Механикалық күштер және магнит өрісінде жұмыс істеу дегеніміз не?
15.Электрқозғаушы күштің ерекшілігін түсіндіріңіз.
16.Индуктивтілік дегеніміз не?
Катушка арқылы өтiп жатқан токтың шамасы өзгерсе, онда ол катушканың маңындағы магнит өрiсiнiң ағыны да өзгередi. Ал, өз кезегiнде бұл өзгерген магнит ағыны электромагниттiк индукция құбылысына сәйкес катушкада қайтадан индукциялық ЭҚК-iн туғызады. Осылай, тiзбектегi токтың өзгеруiнен осы тiзбектiң өзiнде қайтадан индукциялық ЭҚК-нiң пайда болуы өздiк индукция құбылысы деп аталады.Өткiзгiш арқылы өтiп жатқан ток туғызып отырған магнит өрiсiнiң ағыны Фs сол өрiстiң магнит индукциясына пропорционал, ал магнит индукциясы өз кезегiнде тiзбектегi ток күшiнен тәуелдi, олай болса, өздiк индукция магнит ағыны сол өткiзгiштiң өзiндегi ток күшiне тура пропорционал, яғни Фs~I. Контурдың пiшiнiнен және ортаның магниттiк қасиеттерiнен тәуелдi болатын пропорционалдық коэффициентi L деп белгiлеп, индуктивтiлiк немесе өздiк индукция коэффициентiдеп атайды. Онда
Фs = L·I |
(1.5) |
Мұндағы
L – дiңбiрлiгiретiнде 1А ток өткенде 1
Вбмагнитағынынтуғызатынконтурдыңиндуктивтiлiгiалынады.
Оны 1 Генри (Гн) депатайды. Яғни, 1 Гн = 1
Вб/А.Ленцережесiбойыншаиндукциялық
ЭҚК-i тiзбектегiтоктың арту сәтiндеоныңөсуiне,
ал төмендеусәтiндеоныңкемуiнекедергiжасайды.
Осы тұрғыданалғандаөздiк индукция
құбылысымеханикадағызаттардыңинерттiлiкқасиетiмен,
ал
индуктивтiлiксәйкесинерттiмассаменбаламалы.Ұзынсоленоидтыңиндуктивтілігініңформуласын
магнит өрісініңиндукциясы 
,
ағынілінісуі 
,
бірорамарқылыөтетін магнит
ағыны 
үшінжазылғанқатынастардыпайдаланып,
анықтауғаболады: 
,
(1.4 мұндағы 
- бірлікұзындыққакелетінорамдар
саны;
-
соленоидтыңкөлемі.Токөзгергендеөздікиндукцияның
ЭҚК-і пайдаболады 
: 
.
Минус
таңбасы әрқашан ток
күшініңөзгерісінекедергіжасайтындайетіпбағытталады,
токтыөзгеріссізсақтауғаұмтылады,
яғнитокқақарама-қарсыәсеретеді. Өздік
индукция құбылыстарында ток
инерттіліккеиеболады, себебібұлжерде
индукция әсерінің магнит
ағынынтұрақтыетіпұстауғаұмтылуыайтылыптұр,
ал индуктивтілік ток
күшініңөзгерісінеқатыстыконтурдыңинерттілікмөлшеріболыптабылады. 
.
(1.5)
Айнымалытоктiзбегiндегi L индуктивтi катушканықарастыралық( 2.7 – сурет ).
|
2.7 - сурет |
гармониялықзаңдылығыменөзгерсе, ондатуындылайтынөздiк индукция ЭҚК-I
ε s = -Li" = ωLImsin ωt Ал катушканың актив кедергiсiелеместей аз болғандықтанөздiк индукция ЭҚК-iкатушканыңұштарындағыкернеугешамасыжағынантең, ал таңбасықарама-қарсыболады, яғни
|
(2.21) |
Жоғарыдағы(2.19) және (2.21) өрнектерiненкатушканыңұштарындағыкернеудiңфазасысәйкестоктыңфазасынан π/2 – геiлгерiотыратындығыкөрiнiптұр. Кернеу мен ток күшiарасындағыбұлбайланыс мынажерде де келтiрiлген.
ТiзбектегiкернеудiңамплитудалықмәнiUm= ωLI m, ал кернеудiңамплитудалықмәнiнiңтоктыңамплитудалықмәнiнеқатынасы индуктивтiлiккедергінi бередi, яғни
|
(2.22) |
Индуктивтiлiккедергiсiтұрақтышамаемес, ол да сыйымдылықкедергiсiтәрiздiайнымалытоктыңжиiлiгiнентәуелдi.