2.Тізбек элементтерінің негізгі сипаттамалары ток күші,экқ,кернеу,кедергі,өткізгіштердің қызметін атаңыз.

Электр өрісінің екі нүктесінің əлеуетінің айырылымын, электр кернеуі деп аталады: = - = = [В]

Сонымен, электр кернеуі дегеніміз – бір өлшем зарядты өрістің бір нүктесінең екінші нүктеге жылжыткандағы жұмыстың шығыны. Кернеу-скалярлы шама, оның мəні арасынан анықталатын нүктелердің орналасуына байланысты, бірак, заряд жылжитын жолдарына байланысты емес. Біркелкі электр өрісінің кернеулігі мен əлеует, а жəне b айырылымы араларындағы байланысы нүктелерінің арақашық- тығы болса, мына формуламен көрсетіледі: =Ed

Электр өрісінің əсерімен электр зарядтарының еркін тасушылар бағытты жүрістері электр тоғы деп аталады. Электр тоғы сан түрінде заряд қатынасының шегіне тең, уақыт арасында, белгілі бір кеңістіктен өтіп, нөлге жетуге тырысады, яғни: i= =

Электр тоғы уақытымен өзгермесе, тұрақты тоқ деп аталады, ал уақытымен өзгерсе, айнымалы тоқ болады. Тұрақты тоқ мағынасы, электр немесе заряд санымен анықталады, 1с өткізгіштің көлденең кесігінен өтетін:

I= [ =A]

Шексіз ұзындығы мен кесігі бар екі қатарлы өткізгіштен өтетін арақатынас күші Н тең, əр метр ұзындыққа,өзара қашықтығы 1 м вакуумде орналасқан,өткізгіштерден өтетін өзгермейтін токты ампер дейді.

Электр тізбектерін есептеуде жəне талдауда энергия қорек көзін эквиваленті ЭҚК қорек көзі немесе тоқ қорек көзі ретінде елестетеміз.

Мінсіз ЭҚК қорек көзі ЭҚК-сы өтетін тоққа байланысты емес, ал энергия қорек көзінің ішкі кедергісі нөлге тең. Ішкі кедергі R іш, қорек көзінің шығаратын энергиясының бөлігінің ішінде жоғалатынын көрсетеді. Нақты қорек көзінің алмастыру сұлбасы (Rіш≠ 0), ЭҚК-ның мінсіз қорек көзі жəне сыртына шыққан ішкі кедергі түрінде көрсетілген. Нақты қорек көзі, кернеу қорек көзі деп аталады. Нақты қорек көзді тізбектегі тоқ Ом заңымен анықталады: I=

Қорек көзінің шығысындағы немесе жүктемедегі кернеу мына формуламен анықталады: U=IR= =E-I

Тоқ қорек көзі деп электр энергияның мінсіз қорек көзін айтамыз, тізбекте J тоғын тудыратын, R жүктемеге байланысты емес жəне нақты қорек көзінің ЭҚК-ның ішкі кедергіге бөлінгеніне тең:

=

Тұрақты тоқ J мен қамтамсыз ету үшін, R жүктеме кедергісіне байланысты емес, келесі шарттарды орындау керек: А) Rіш →∞; Б) Е→∞; мінсіз тоқ қорек көзінен, егер де ішкі кедергісін Rіш қатарластырып жүктеме кедергісіне қосса нақты қорек көзін табуға болады

3.Тізбек элементтерін,тізбекті және параллельді жалғауды түсіндіріңіз.

Электр тізбегі деп, генерациялауға арналған, тапсырулар, өзгертулер және электрлік энергия қолдану құрылғылар жиынтығын атайды, осы процестер электрлік ток, электр кернеу және электр қозғаушы күш (ЭҚК) ұғымдар арқасында жазылады.Электр тізбегіне кіретін бөлек құрылғыларды электр тізбегінің элементтері деп атайды .Электр тізбек элементтері электр энергияны генерациялауына арналған, электр энергия көзін атайды, ал электр энергияны қолданатын элементтер электр энергиясын қабылдағыштар деп атайды.Тізбектің тапсырушы элементтері көздер және қабылдағыштарды байланыстырады. Сымдардан басқа, тапсырушы элементтерге бақылау құралдары және басқарулар жатады , сонымен қатар қайта құрушы құрылғылар (трансформатор,түзетуші және т.б.).Электр тізбегінің әрбір элементі тізбектен электр энергияны жұту қасиеттеріне және энергияның басқа түрлеріне ауысуына ие болады (қайтымсыз процес ), өздерінің магнит және электр өрістерін еңгізеді, энергиялар жиналады және белгілі бір шартта қайтып келеді ( кері процес ). Бұл қасиеттердің мінездемесін беру үшін , элемент параметрлерінің ұғымын енгізеді Электр тізбегінен энергияны жұту элементтер қасиеттеріне кедергі параметрлері мінездеме береді және оны энергияның басқа түріне ауыстыруын. Индукция параметрі электр тоғы аққан кезде өзіне меншікті магниттік өрісін шығаратын элементтер қасиеттеріне мінездеме береді ( өздік индукция өрісі).Элемент қасиеттерінің заряд жинауына немесе олармен электр өрісін қоздыруына сыйымдылық (С) параметрлері мінездеме береді.Электр тізбегі элементтерін тізбектей,параллель және аралас жалғауға болады.Соның ішінде параллель және тізбектей жалғауға тоқталып кетейік.Бөлімдерді тізбектей жалғаған кезде немесе электр тізбек элементтері бөлек ток оларға біреу. Тізбектей жалғанған мына белгіге сұлба талапқа сай болады, ал , үш элемент кезінде ( мысалы , үш резистор кедергімен R1, R2, R3) мынандай ретпен қосылған : келесі элементтің соңы мен алдындағы элементтің басы қосылған, тап осы элементтердің кіріс қысымдары бірінші элементтің басы мен соңғы элементтің аяғы болып келеді (Н1, К3). күштенуін іс істейді , , Кирхгофтың екінші заңына сәйкес , кіріс қысымдарының арасында кернеу U әрекет етеді, бөлек элементтерде кернеу құлауының соммасына тең. (бөлімдерде):

U= U1 + U2 + U3 = IR1 + IR2 + IR3;

U = I(R1 + R2 + R3) = IR; (1.1)

R= R1 + R2 + R3.

Тізбектеліп жалғанған резистор , сиымдылық және индуктивтілік ден тұратын электр тізбегі. б) Контурдың жеке элекменттеріндегі кернеулердің қосындысы әрбір уақыт моментіндегі сыртқы э.қ.к. тең болатындығын корсететін сурет.Бөлімдерді параллель жалғау кезінде немесе бөлек элементтердің тізбектері, олардың барлығы бір түйінге жалғанған, яғни бір кернеудің әрекетінде болады.Паралель жалғанған мына белгіге сұлба сай болады, ал , үш пассивті элементтердің басы (мысалы, үше резистор) кедергімен R1, R2, R3 түйінде жалғанған Н, ал соңы К түйінінде. Түйін нүктелерінің арасында кернеу әрекет етеді U=U1=U2=U3.Пассивті элементтерді паралель жалғаған кезде есептеуде тармақтардың өткізгіштігін қолдану ыңғайлы. Дәл осы жағдайда өткізгіштер g1=1/R1; g2=1/R2; g3=1/R3, ал тармақтағы токтар I1=Ug1; I2=Ug2; I3=Ug3.Кирхгофтың бірінші заңына сәйкес , I топтың тармақтарының ( элементтері ) жалпы тоғы тармақ тоқтарының соммасына тең және дәл осы жағдайда Н түйінінен К түйініне бағытталған:

I = I1 + I2 + I3 = Ug1 + Ug2 + Ug3

I = U(g1 + g2 + g3) = U; (1.2)

Где g = g1 + g2 + g3.

Параллель жалғау үшін пассивті элементтер санының (п) ұқсас айтылғандарын жазуға болады . Жалпы ток мағыналарын сақтау кезінде пассивті элементтердің эквиваленттік өткізгіштіктерінің барлық әрекеттері арқылы жалпы өткізгіштігі g. Сондықтан пассивті элементтер тобын бір элементпен ауыстыруға болады ( эквиваленттікпен ) және қарапайым сұлбаны алуға болады онда R = 1/g.